YBS207U-BİLİŞİM SİSTEMLERİ
Ünite 8: Bilişim Sistemleri Geliştirme
Sistem Geliştirme Süreci
İş dünyası için bilişim sistemi, herhangi bir iş problemine, bilişim teknolojisine dayalı geliştirilmiş kurumsal bir çözümdür, dolayısıyla da yeni bir bilişim sistemi oluşturmak planlı bir örgütsel değişiklik olarak görülmektedir. Organizasyon, yönetim ve teknoloji olmak üzere üç alt bileşen ile özetlenebilen kurumsal yapıda, aşağıda detayları verilen bu bileşenler bilişim sistemi ile devamlı etkileşim içindedir.
• Yönetim: Yönetim, yeni yöntemlerle ve bilgilerle yaratıcı işler ortaya çıkarmakla yükümlüdür. Bilişim sistemleri bu yükümlülüklerin yerine getirilme aşamasında büyük rol oynar. Bir organizasyonda tepe, orta kademe ve operasyonel olmak üzere üç temel yönetici seviyesi bulunmaktadır. • Organizasyon: Organizasyon; insanlar, standart işlem süreçleri, politikalar ve kültür elemanlarından oluşur. • Teknoloji: Teknoloji, yöneticinin yaratıcılığı ve kontrolü için gerekli olan ve bilişim sistemlerinin oluşturulması için kullanılan bir araçtır. Anahtar elemanları; bilgisayar donanımı, bilgisayar yazılımı, depolama teknolojisi ve telekomünikasyon teknolojisidir.
Yeni bir bilişim sistemi tasarlandığında, organizasyonun da yeniden tasarlanabileceği dikkate alınmalıdır. Bu nedenle bilişim sistemi geliştirilmesinde yürütücü konumunda olan sistem analist, yeni sistemin belirli iş süreçlerini ve bir bütün olarak organizasyonu nasıl etkileyeceğini anlamalı ve bu bağlamda da sistemin paydaşları ile sıkı bir iletişim içinde olmalıdırlar. Bunun için de sistem analistin problem çözücü, iletişimi kuvvetli, etik değerlere önem veren, disiplinli ve motivasyonu yüksek bir kişiliğe sahip olması çok önemlidir.
Organizasyonlarda yapabileceklerinden çok daha fazla sayıda proje isteği geldiği durumlarda, proje seçimi zor bir karar olmaktadır. Proje seçimi için en önemli beş kriter aşağıda verilmektedir:
• Yönetim desteği • Yeterli zaman dilimi • Örgütsel hedeflerle uyumluluk • Uygulanabilirlik • Projenin uygunluğu
Bilişim sistemi çözümü üretmek için gerekli faaliyetlerin tümü Sistem Geliştirme Süreci (SGS) doğrultusunda yürütülmektedir.
Sistem geliştirme süreci çok zorlu ve detaylı bir süreç olduğundan sistem geliştirme sürecinin beş temel faaliyeti altında birçok alt faaliyetler de yer almaktadır. Sistem geliştirme sürecinin beş temel faaliyeti şunlardır:
• Sistem planlama • Sistem analiz
• Sistem tasarım • Sistem uygulama • Sistem bakım
Sistem Planlama
Sistem planlama SGS’nin ilk adımıdır ve sistem analist bu adımda sistem geliştirme projelerini gözden geçirir ve kurumun amaçları doğrultusunda bilişim sistemleri gereksinimlerini ve yeni oluşum gereksinimlerini çözümlemeye çalışır.
Bilişim Sistemi Projelerinin Belirlenmesi: İşletme içinde çok çeşitli birimlerden çok farklı bilişim sistemi projeleri gündeme gelebilmektedir. Projeleri, çıkış noktalarına bakarak, iki başlık altında toplamak mümkündür.• Yukarıdan aşağıya tanımlanan projeler daha çok işletmenin stratejik ve genel ihtiyaçlarına odaklıdırlar ve talep, yönetim kurulundan veya üst yönetimden gelir. • Aşağıdan yukarıya tanımlanan projeler daha çok işletmenin operasyonel ihtiyaçlarına odaklıdırlar ve talep, kullanıcı birimleri veya sistem geliştirme grubundan gelir.
Bilişim Sistemi Projelerinin Seçimi: Bir bilişim sistemi projesi talebinin, birçok sorgulamadan geçirilerek ilerlemeye değer olup olmadığı, ilerlenecekse de önceliğinin ne olduğu ortaya çıkarılmalıdır. Bu bir dizi sorgulamaya olurluk analizi ismi verilir ve her sistem projesi için kritik bir konuma sahiptir. Olurluk analizi başlıca aşağıdaki çalışmalardan oluşur:
• Teknik olurluk • Yasal ve düzenleyici olurluk • Organizasyonel olurluk • Sosyal olurluk • Ekonomik olurluk
Bilişim Sistemi Projelerinin Başlatılması: Sistem planlama faaliyetinin bu aşamasında projenin büyüklüğü, kapsamı ve karmaşıklığı değerlendirilerek proje planlama faaliyetlerine hazırlık olmak üzere aşağıdaki çalışmalar yapılır.
• Proje başlatma ekibinin oluşturulması • Müşterilerle ilişkilerin kurulması • Proje başlatma planının yapılması • Proje yönetim prosedürlerinin hazırlanması • Proje yönetim ortamının oluşturulması • Proje çalışma kitabının hazırlanması
Bilişim Sistemi Projelerinin Planlanması: Bu süreçte, bir projenin belirli bir zaman diliminde, genellikle tanımlanmış aşamalarla ve belirlenmiş kaynaklarla nasıl tamamlanacağına odaklanılır. Bu adımda, projenin devamında yapılacak faaliyetler için ne kadar zaman ve finans kaynağı gerektiğinin ortaya çıkarılması gerekir.
Bilişim Sistemi Proje Önerilerinin Yönetime SunulmasıSistem planlama süreci adımlarının sonuncusu olan sunuş adımında değerlendirilen bilişim sistemleri projeleri için bir ön araştırma raporu hazırlanır. Böylece geliştirilmesi önerilen sistem(ler)in değerlendirilmesi,
maliyetleri ve faydaları belgelenmiş olur. Bu raporda sistem(ler) ile ilgili aşağıdaki başlıkların bulunması önerilir.
• Giriş: Sistem ile ilgili genel bir bilgi verilir. • Sistem Talep Özeti: Sistem talebinin ana hatları özetlenir. • Bulgular: Ön araştırma sonucu elde edilen kapsam, kısıt ve olurluk bilgileri aktarılır. • Öneriler: Mantıksal zemine oturtulmuş sebeplerle, hangi projelerin ele alınması ve hangi eylemlerde bulunulmasının fayda getireceği belgelenir. • Zaman ve Maliyet Hesapları: Sistemin temini, yüklenmesi ve kullanımı ile ilgili maliyetler ve zaman hesaplamalarını içerir. • Beklenen Faydalar: Yeni sistemin sağlayacağı ölçülebilen ve ölçülemeyen faydalar özetlenir. • Ekler: Destekleyici herhangi bir malzeme varsa bu bölüme eklenir.
Sistem Analiz
SGS’nin ikinci adımı olan sistem analiz, organizasyonun bilişim sistemi ile çözüm getirmek istediği problem (Ör.: Günlük satış raporlarının zamanında alınamıyor olması) veya oluşumun (Ör.: Mevcut sistemin mobil uygulamaya aktarımı) analiz çalışmalarını kapsar.
Sistem analiz çalışmaları; sistem gereksinimlerinin tespiti, sistem gereksinimlerinin modellenmesi ve çözüm alternatiflerinin değerlendirilmesi olmak üzere üç aşamalıdır.
Sistem Gereksinimlerinin Tespiti: Sistem gereksinimlerinin tespiti (Ör.: Günlük satış raporlarının zamanında alınabilmesi), mevcut sistemdeki problemlerin detaylandırılması (Ör.: Günlük satış raporlarının zamanında alınamaması), nedenlerinin tespiti (Ör.: Günlük satış raporlarının manuel olarak hazırlanıyor olması) ve organizasyonun bilgi ve diğer gereksinimlerinin çıkarılması için yapılması gereken çalışmaları içerir. Bu çalışmalar aşamasında sistem analist; kavramlar, olgular ve insanlarla iç içe olmak durumundadır.
2sistem gereksinimlerinin tespiti aşamasında en temel veri toplama teknikleri inceleme, mülakat, anket ve gözlem’dir. Bu teknikler arasında sistem analiz çalışmaları için en uygun olan ve en çok kullanılan teknik, çok daha detaylı veri alınmasına imkan verdiği için, mülakat tekniğidir.
Sistem Gereksinimlerinin Modellenmesi: Yapılan çalışmaların kalıcılığı ve kontrolü açısından, gereksinimlerin tespiti adımında belirlenen gereksinimlerin dokümante edilmesi gerekmektedir. Söz konusu adımda, çeşitli veri toplama teknikleri kullanılarak elde edilen bulguların, toplu ve kolay okunur bir şekilde dokümente edilmesi için öncelikle sistemdeki tüm olayları içermesi gereken bir Olay Tablosu hazırlanması ve sistemdeki tüm varlıkların listelenmesi gerekir.
Çözüm Alternatiflerinin Değerlendirilmesi: Sistem geliştirme projesi için çözüm alternatiflerinin oluşturulması ve değerlendirilmesi, sistem analistin işletme ile ilgili öğrendiklerinin ve işletmenin performansını geliştirmek için gerekli gördüğü hususların özümlenmesi olan sistem teklifinin en önemli bölümüdür. Sistemin geliştirilmesi için dikkate alınabilecek belli başlı çözüm alternatifleri aşağıda verilmektedir.
• Kurum İçi Sistem Geliştirilmesi: Sistemin işletme içinde, işletme içi kaynaklar kullanılarak geliştirilmesi • Özel Yapım Sistem Geliştirilmesi: Sistemin dış servis sağlayıcısı tarafından geliştirilmesi • Hazır Yazılım Kullanımı: Önceden oluşturulmuş ve paket olarak satın alınabilen yazılımların değerlendirilmesi • Anahtar Teslim Sistem Alımı: Sistemin, yazılım ve donanım dâhil eksiksiz bir sistem çözümü olarak hemen devreye alınması • Uygulama Servis Sağlayıcılarından Hizmet Alımı: Tüm veri işleme ve bilgi teknolojileri hizmetlerinin kurum dışı bir tedarikçiden sağlanması
Çözüm alternatifleri arasından en iyi alternatifin tespiti için yapılacak çalışmalar, aşağıda örnekleri ile birlikte ana başlıkları verilen kriterler bazında çok kriterli karar verme yöntemi kullanılarak yürütülmelidir.
• Genel Kriterler: Deneyimli personelin bulunması, projenin bitirilme süresi, projenin maliyeti, vb. kriterleri kapsar. • Teknik Kriterler: Programlamanın kalitesi, kolay kurulabilirlik, kullanıcı dostu olması vb. kriterleri kapsar. • Fonksiyonel Kriterler: Derslerin açılması, öğrencinin derse kaydolması, ders listelerinin alınabilmesi, vb. sistemle ilgili işlevsel kriterleri kapsar.
Sistem Tasarım
SGS’nin üçüncü adımı olan sistem tasarım,sistem özelliklerini hazırlamak amacıyla sistem analiz aşamasında saptanan bilgi gereksinimlerinin karşılanması için yapılan detaylı çalışmaları içermektedir.
Sistem tasarım süreci; genel tasarım, detay tasarım ve tasarım spesifikasyonlarının raporlanması olmak üzere üç aşamada incelenebilir.
Genel Tasarım: Genel tasarımın çıktıları, sistem analiz çalışmalarında olduğu gibi kullanılan sistem tasarım yöntemine göre farklılık gösteren, yeni sistemin genel mimarisini ve içerdiği çeşitli programlama bileşenlerindeki ayrıntılı mantığı/algoritmayı tanımlayan, bir dizi şema veya modeldir.
Detay Tasarım: Sistemin geliştirilmesine yönelik tüm detay tasarımların yapıldığı tasarım seviyesidir. Girdi ve çıktıların tasarımı, kullanıcı arayüzlerin tasarımı,
veritabanı tasarımı ve sistem mimarisinin tasarımı bu tasarım seviyesinin belli başlı alt faaliyetleridir.
Girdi ve Çıktıların TasarımıGirdi tasarımı sürecinde sistemle ilgili girdiler; girdinin oluşturulduğu çıkış noktası (Ör.: Bir üniversitede açılacak ders bilgilerinin ilgili departmanlarca hazırlanması), akış (Ör.: Ders açılım bilgilerinin üniversitenin kayıt işleri birimine gönderilmesi) ve bilgi girişi açılarından değerlendirilmeli, bilgi girişi ile ilgili olarak ekran ve/veya form tasarımları girdi tasarım kurallarına göre hazırlanmalıdır.
Kullanıcı Arayüzlerinin Tasarımı: Girdi ve çıktı tasarımlarının etkinliğini artıracak iyi bir kullanıcı arayüzü tasarımı; ergonomi, estetik ve arayüz teknolojisine dayalı, kullanıcı arayüzü kurallarına uygun ve kontrol araçları kullanılarak yapılmalıdır.
Kullanıcı arayüzü tasarımında dikkate alınması gereken kurallardan başlıcaları aşağıda verilmektedir:
• Kullanıcı aşinalığı • Tutarlılık • Minimum sürpriz • Düzeltilebilirlik • Kullanıcı kılavuzu • Kullanıcı çeşitliliği
Veri Tabanı Tasarımı: Sistem; veri gereksinimi, veri ilişkileri, veri hacim ve hızı, veri depolanması açılarından değerlendirilmeli ve bu amaçla veri tabanı tasarımı yapılmıalıdır. Veri tabanı tasarımında, sistemde bulunması gereken dosyaların kayıt özellikleri açısından tanımlanmasının yanı sıra, dosyaların tipleri de belirtilmeli ve aralarındaki ilişkiler de şematik olarak gösterilmelidir.
Sistem Mimarisinin Tasarımı: Sistem mimarisinin tasarımı, sistemin bileşenlerinden olan yazılım uygulamaları, ağ cihazları, donanım ve diğer cihazlar ile bu bileşenler arasındaki ilişkilerin tasarımının yapıldığı bir işlemdir.
Tasarım Spesifikasyonlarının Raporlanması: Tasarım aşamasında yapılan tüm ayrıntılı çalışmaların sonuçları, Tasarım Spesifikasyonları Raporu’nda belgelenmelidir. Bu rapor, sistemin her bir parçası için işlevsel açıklamalar ile birlikte her bir program ve bileşen parçaları için alınan girdi ve çıktılar hakkında da bilgi içerir.
Sistem Uygulama
SGS adımlarının dördüncü adımı olan sistem uygulama adımı, sistem tasarım adımında hazırlanmış olan sistemin spesifikasyonları doğrultusunda; programlama, test, çevirim, dokümantasyon, kurulum, eğitim, değerlendirme ve final raporunun teslimi çalışmalarını içerir.
Programlama: Hazırlanan spesifikasyonlar doğrultusunda sistem için gerekli programların yazılması işlemidir. Programlama tek kişi tarafından yapılabileceği gibi, kullanılacak dil, vb. hususlar tespit edildikten sonra ekip şeklinde de yürütülebilir. Üretim aşamasında geliştirilecek programlarda, daha önceki aşamalarda
süreçlerin tanımlanması için hazırlanmış olan yalancı kodlama, karar tablosu veya karar ağacındaki yaklaşımları baz alınmalıdır.
Program geliştirme ile ilgili olarak alfa, beta ve ürün sürümü olmak üzere üç sürüm söz konusudur.
Test: Bilinen koşullar altında, geliştirilen sistemden istenen sonuçların elde edilip edilmediğinin belirlenmesi için yapılan kapsamlı bir işlemdir. Bir sistemin test edilmesi birim testi, sistem testi ve kabul testi olmak üzere üç ayrı aktiviteyi içermektedir.
Çevirim: Çevirim, eski sistemden yeni sisteme geçiş sürecidir. Dört ana çevirim stratejisi kullanılabilir; paralel strateji, doğrudan kesme stratejisi, pilot çalışma stratejisi ve aşamalı yaklaşım stratejisi
Dokümantasyon: Dokümantasyon; bilişim teknolojisi departmanı, sistem analist, programcılar ve kullanıcılar için vazgeçilmez bir unsurdur. Sistemin geliştirilmesinin tamamlanmasından sonra işletim kılavuzu, program dökümanı, sistem dökümanı ve kullanıcı kılavuzu olmak üzere dört temel dokümantasyon çalışmasının tamamlanmış olması gerekmektedir:
Kurulum: Kurulum aşamasında sistem için gerekli operasyonel ortamın hazırlanması ve ortama yeni sistemin yüklenmesi söz konusudur. Kurulum için aşağıdaki işlemlerin yapılması uygun olacaktır:
• Sistem performansını etkileyen tüm sistem bileşenlerinin (donanım, yazılım, işletim sistemleri, telekomünikasyon kaynakları, vb.) incelenmesi • İletişim özelliklerinin hem sistem yüklenmeden önce hem de yüklendikten sonra kontrol edilmesi • Eski sistemden yeni sisteme veri dönüşümünün yapılması
Eğitim: Eğitimlerin verilmesi aşamasında bilişim sisteminin başarılı olabilmesi amacıyla tüm kullanıcıların, yöneticilerin ve bilişim teknolojisi çalışanlarının sistemle ilgili eğitimden geçirilmeleri hedeflenir.
Değerlendirme: Bu aşamada, geliştirilen sistemin, bazı kriterler bazında hedeflerini ne kadar başarıyla yerine getirdiği, çeşitli teknikler aracılığı ile toplanan veriler ışığında değerlendirilir.
Final Raporunun Teslimi: Sistem uygulama adımının son aktivitesi olarak üst yönetime sunulmak üzere sistem geliştirme süresince yapılan tüm faaliyetleri özetleyen ve değerlendiren bir rapor hazırlanır.
Sistem Bakım
Sistemin kurulum işlemi tamamlandıktan sonra, sistem kullanıldığı sürece verilmesi gereken destek ve bakım hizmetleri, devamlılığın sağlanması açısından ivedilikle uygulamaya geçirilmelidir. Bu nedenle SGS’nin son adımı olan sistem bakım adımında, kullanıcı destek faaliyetleri
ve bakım faaliyetleri olmak üzere iki ana alt faaliyet bulunmaktadır.
Kullanıcı Destek Faaliyetleri: Destek hizmetleri iki temel başlık altında verilir:
• Kullanıcı Eğitimleri: Sistem ilk kurulduğunda verilen kullanıcı eğitimlerinin, daha sonraki günlerde işletmeye yeni katılan elemanlara da verilmesi ile sistemde belirgin değişiklikler yapılmış olması durumunda, bu değişikliklerin tamamlanmasından sonra, sistem ilk kurulduğunda verilen eğitimlere benzer eğitimlerin tüm elemanlara verilmesi işlevlerini kapsar. • Yardım Masaları: Kişilere sistem kaynaklarının en etkin şekilde nasıl kullanılabileceğinin gösterilmesi, kullanıcıların teknik ve işletimsel sorularına cevap sağlanması ve kullanıcıların, bilgi gereksinimlerini nasıl karşılayabileceklerinin gösterilerek daha üretken hâle getirilmesi hizmetlerini kapsar.
Bakım Faaliyetleri: Bakım hizmetlerinde ise dört farklı tip bakım söz konusudur:
• Düzeltici Bakım: Kullanıcıların veya bilişim teknolojisi elemanlarının sistemdeki herhangi bir problemi haber vermeleri durumunda problemin düzeltilmesine yönelik verilen bakım hizmetidir. • Uyarlayıcı Bakım: Kullanıcıların veya bilişim teknolojisi elemanlarının, değişen iş veya işletim ortamına uyarlanması amacıyla, sistemde değişiklik yapılmasını istemeleri durumunda verilen bakım hizmetidir. • Mükemmeliyetçi Bakım: Sistemin daha etkin, güvenilir ve sürdürülebilir olması amacıyla, genelde bilişim teknolojisi departmanı tarafından ortaya konan sistemde değişiklik yapılması talebi karşısında verilen bakım hizmetidir. • Koruyucu Bakım: Gelecekte oluşabilecek problemlerin engellenmesi amacıyla, bilişim teknolojisi elemanları tarafından, problem çıkması olası alanların analiz edilmesi çalışmalarını kapsayan bakım hizmetidir
Bilişim Sistemi Geliştirme Yöntemleri
Sistemler, büyüklükleri ve teknolojik karmaşıklıkları ve çözmek istedikleri örgütsel sorunlar açısından farklılık gösterir. Bu farklılıklara bağlı olarak birçok sistem geliştirme yöntemleri geliştirilmiştir.
Geleneksel Sistem Yaşam Döngüsü
Geleneksel sistem yaşam döngüsü, bilişim sistemleri geliştirilmesinde kullanılan en eski yöntemdir.sistem analizi, sistem tasarımı, programlama, test, dönüşüm, üretim bakım aşamalarını içerir.
Geleneksel sistem yaşam döngüsü yöntemi maliyetli, zaman alıcı ve esnek olmayan bir yöntemdir. Sistem
üreticileri yaşam döngüsünün aşamaları arasında ileri geri gidebilse de geleneksel sistem yaşam döngüsü, ağırlıklı olarak bir sonraki aşama için çalışma başlamadan önce üzerinde çalışılan aşamadaki görevlerin tamamlanmasını gerektiren şelale yaklaşımıdır
Prototipleme
Prototipleme, bilişim sisteminin veya parçalarının çalışır bir ön sürümünün geliştirilmesidir.
Son Kullanıcı Geliştirmesi
Son kullanıcı geliştirmesi, teknik uzmanlardan çok az yardım alarak veya hiç yardım almadan son kullanıcıların basit bilgi sistemleri oluşturmasına ve bitmiş bir uygulama oluşturmak için gereken süreyi ve adımları azaltmasına olanak tanır.
Hızlı Uygulama Geliştirme
Sistem tasarlama ve uygulama süresinde radikal bir azalma sağlamak için yaratılmış bir sistem geliştirme yaklaşımıdır. Yoğun kullanıcı katkısına, toplantılara, prototiplere, entegre CASE araçlarına ve kod geliştiricilere dayalıdır. Geleneksel sistem geliştirme adımlarını takip eder, ancak daha akıcı bir sistem geliştirme sağlayabilmek için adımlar kısaltılmış ve birleştirilmiştir.
Birleşik Uygulama Geliştirme
Kullanıcıların, yöneticilerin ve analistlerin, yoğun toplantılar süresince birlikte çalışarak, sistem gereksinimlerini belirlediği ve gözden geçirdiği yapısal bir işlemdir. Bu yaklaşımla analiz ve tasarım aşamalarında geçirilen zamanın kısaltılması beklenmektedir. Yaklaşımın başarıya ulaşması için katılımcıların çok dikkatli seçilmesi, ön hazırlığın çok iyi yapılması, liderin bu teknikte uzman olması gerekmektedir.
Çevik Geliştirme
Çevik geliştirme; büyük bir projeyi, yineleme ve sürekli geri bildirim kullanarak kısa sürede tamamlanan bir dizi küçük alt projeye ayırarak çalışan yazılımların hızlı teslimatına odaklanır. Her mini proje üzerinde bir ekip tarafından tam bir proje gibi çalışılır. Geliştiriciler gereksinimleri açıklığa kavuştururken, yeni işlevlerin geliştirilmesi veya eklenmesi bir sonraki yinelemede gerçekleşir. Bu, genel riski en aza indirmeye yardımcı olur ve projenin değişikliklere daha hızlı adapte olmasını sağlar.