YBS207U-BİLİŞİM SİSTEMLERİ
Ünite 3: Bilişim Sistemlerinde Etik ve Güvenlik
Etik
Bizim başkaları hakkında nasıl düşünmemiz veya onlara karşı nasıl davranmamız gerektiğini ya da başkalarının bizim hakkımızda nasıl düşünmesi gerektiğini gösteren standartlardır. Ahlak felsefesi olarak da ifade edilen etik ise ahlaki davranış, eylem ve yargıları ilgilendiren bir konu olarak felsefe ve bilimin önemli bir parçası ve sistematik bir çalışma alanı olmuştur. Etik, ahlakı konu alan felsefe dalıdır ve ahlak terimlerini ve yargıları analiz eder.
İş etiği, paydaş Teorisine göre iş etiğinde yöneticiler, paydaşların temsilcileridir ve etik sorumlulukları, yasaları ihlal etmeden ya da hileli uygulamalara karışmadan işletmenin kârını artırmaktır.
Bilişim Etiği
Bilişim etiği, bilişim sistemlerini kullanırken, kullanıcıların zarar görmeyeceği ve güvende oldukları bir ortamı sağlayan kurallardır. Bilginin nasıl toplandığı, depolandığı, işlendiği ve kullanıldığı, kişinin etik anlayışına, bir başka deyişle neyi doğru, neyi yanlış kabul ettiğine bağlıdır. Etik bir çıkmazla karşılaşıldığında, kararı etkileyen iki faktör vardır. İlki, büyürken geliştirilen temel etik yapısıdır. İkincisi ise verilmeye çalışılan kararın içinde bulunduğu uygulama durumudur.
Bilişimde Etik İlkeler
Bilgisayar kullanımı ile ilgili sorgulanabilen etik bakış açısına yönelik örnekler aşağıda sıralanmaktadır:
• İnsanların, hakları olmadığı hâlde, yazılımları kopyalamaları, kullanmaları ve dağıtmaları, • Çalışanların, işletme veri tabanlarından, belirli bir konuda ün yapmış veya tanıdıkları kişi ile ilgili bilgilere yönelik arama yapmaları, • İşletmelerin, doğruluğunu ya da geçerliliğini kontrol etmeden bilgi almaları, toplamaları ve kullanmaları, • Örgüt dışındaki kötü niyetli kişilerin, bilişim sistemleri kullanışlılığına, performansına zarar veren virüsler yaratıp bunları yaymaları, • Bilişim sistemlerini geliştirenlerin, sistem kullanıma geçmeden önce tamamen test etmeden pazara sunmaları. Örneğin, bebekler için kuvöz termostat kontrol programını geliştirenlerin, yeterince test etmeden programı pazara sunmaları nedeniyle bebeklerin ölümüne sebebiyet vermesi, • Kötü niyetli kişilerin bilişim sistemlerine zorla girerek, şifreleri, işletmeye ve çalışanlarına ait bilgileri ele geçirmeleri, • İşletme çalışanlarının, özel şematikleri, taslakları, işletmenin müşteri listelerini ve raporlarını yok etmeleri ya da çalmaları, • Kötü niyetli kişilerin başkalarının e-postalarını ve kişisel belgelerini okumaları etik dışı konulara örnek teşkil etmektedir.
Bilgi Hak ve Yükümlülükleri
Bireylerin kendilerine ait özel bilgileri, bilgisayar ve internet ortamındaki veri tabanlarına kaydedilmektedir. Ancak bu bilgilerin, bireylere özel ve gizli olması gerekliliği aşikârdır. Bu nedenle işletmeler, topladıkları kişisel bilgilerin nerede kaydedildiğine, bu bilgilerin genel bilgiler olmasına dikkat etmeli ve işletmede kimlerin bu bilgilere erişimine izin verileceği belirlenmelidir.
Kişisel veri, gerçek kişiyle ilgili verilerdir, tüzel kişilerle ilgili veriler değildir; kişinin nüfus bilgilerinde yer alan bilgiler değil; telefon numarası, taşıt plakası, pasaport numarası, özgeçmiş, resim, görüntü ve ses kayıtları, parmak izleri, e-posta adresi, hobiler, tercihler, etkileşimde bulunulan kişiler, grup üyelikleri, aile bilgileri, sağlık bilgileri gibi kişiyi doğrudan veya dolaylı olarak belirlenebilir kılan tüm veriler kişisel veri olarak kabul edilmektedir.
Mülkiyet Hakları ve Yükümlülükleri
Fikri mülkiyet ihlali, en çok karşılaşılan etik sorunlardan biridir. Fikri mülkiyet, somut olarak görülmeyen, elle tutulmayan ancak yaratıcı bir çalışmanın, fiziksel bir forma dönüştürülmesidir. Müzik, roman, tablo ve heykel üretmek, fikri mülkiyetin birer örneğidir.
Telif hakları yasası, edebi eserlerin ve tiyatro eserlerinin, müzikal ve tiyatroya özgü kompozisyonların ve sanatla ilgili çalışmaların yazarlarını korumak için konulan yasalardır. Telif yasası, fikrî mülkiyetin kullanımını tamamıyla yasaklamamaktadır. Bazı istisnaları vardır. Telif hakları ihlali ise yasa dışı bir faaliyettir. Adil bir kullanım dışında, telif hakkı olan resmî yazıyı ya da herhangi bir çalışmayı, izinsiz olarak kopyalamak, bu çalışma internette olsa bile Kanuna aykırıdır.
Hesap Verebilirlik
İşletmelerde, örgütleme faaliyetlerinde kimin hangi işi yapacağına, hangi sorumlulukları alacağına, yetkilerinin neler olacağına karar verilir. Böylece çalışanların sorumlulukları belirlenir ve ona göre işletmenin amacına uygun çalışmaları sağlanır.
Sistem Kalitesi
Sistem kalitesi, donanım ve yazılım işletmelerinin hatasız ürünler ya da faaliyetler gerçekleştirmesi ile oluşur.
Yaşam Kalitesi
Bilişim teknolojileri ve sistemleri, hayatımızı kolaylaştırmasına rağmen, bazı yönlerden olumsuzluklar yaşamamıza sebep olmaktadır. Donanım ve yazılımların, yaşamımıza olumlu katkılar yapacak şekilde üretilmesi, yaşam kalitesini etkileyecektir.
Bilişim Suçları ve Bilişim Sistemlerinin Kullanımında Etik ile İlgili Karşılaşılan Sorunlar
Toplum üzerinde giderek daha büyük bir tehdit unsuru hâlini alan bilişim suçları, bilgisayarların, internet ve bazı ağların yaygın kullanımından ve savunmasızlığından
fayda sağlayan suçlular ya da bireylerin sorumsuz davranışlarından kaynaklanmaktadır. İnternet, bilişim sistemlerinin ve teknolojilerinin kullanımında etik konularla ilgili ciddi tehdit oluşturmaktadır. Farklı türdeki bilişim suçları, birçok bilişim sisteminin bütünlüğüne, güvenliğine ve sürekliliğine önemli bir risk teşkil etmektedir. Bu nedenle işletmeler etkin güvenlik yöntemlerinin geliştirilmesine oldukça önem vermektedir.
Yetkisiz erişim, kesintisiz ya da yetkisiz erişim ağını kullanarak bilgisayar sistemlerine erişimdir. Bu işlemi gerçekleştiren kötü niyetli kişiler, işletmede çalışanlar ya da işletme dışında bulunan herhangi biri de olabilir.
Bilişim sistemleri sabotajı, bilişim teknolojileri aracılığıyla bilişim sistemlerine sızılarak verilerin silinmesi ve değiştirilmesidir. Bu tür sabotaja, veri sabotajı denilmektedir.
Bilişim sistemleri kullanılarak yapılan bilişim suçlarının başında, hesaptan para çalınması gelmektedir. Bu suçlar internet aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Suçların büyük bir kısmı, yetkisiz ağ girişi ve veri tabanlarının bozulmasını sağlayarak suç işlediklerini gizleyen işletmedeki çalışanlar da olabilir.
Siber terör, fiziksel ve yaşamsal zarara ya da altyapı sistemlerinde ciddi aksaklıklara neden olmak amacıyla internet aracılığıyla bir işletme ya da devletin bilgisayarlarını ve verilerini kullanmaktır.
Yazılımın yetkisiz kopyalanması ciddi bir yazılım hırsızlığı türüdür. Yazılım, telif hakkı yasası ve kullanıcı lisans sözleşmeleri ile korunan fikrî mülkiyet olduğu için izinsiz kopyalanması, yasa dışıdır.
Bilişim suçlarının en yıkıcı örneklerinden biri, bilgisayar virüsü ya da solucanlardır. Bilgisayar virüsleri, bulaştıkları bilgisayara kendi kopyalarını oluşturur, çoğaltır, izinsiz çalışır ve dosyalara yerleşerek yayılır.
Bilişim teknolojilerinde güvenlik açığı ile ilgili iki kavram da; reklam destekli yazılım ve casus yazılımdır. Reklam destekli yazılım, kullanıcılara bazı yararlı işlevleri sağlamayı hedeflerken, aynı zamanda kullanıcıların onayını almaksızın internet reklamı verenlerin başlık ve açılır pencereli reklamlar göstermelerine imkân veren bir yazılımdır.
Kişilerin Gizliliği ile İlgili Sorunlar
Bilişim sistemleri, verilerin ve bilgilerin hızlı ve kolay bir şekilde toplanmasını, saklanmasını, entegre edilmesini, paylaşılmasını ve kurtarılmasını hem teknik hem ekonomik anlamda kolaylaştırma özelliği ile bilişim sistemlerinin verimlilik ve etkinliğini olumlu yönde etkilemektedir. Ancak bilişim sistemlerinin bilgiyi saklama ve geri getirme gücü kimi durumlarda her bireyin mahremiyet hakkı üzerinde olumsuz etkiye de neden olabilir.
Bilişim Sistemlerinde Yaşanan Diğer Problemler
Bilişim teknolojileri ve sistemlerinin kullanımının yaygınlaşması, yeni mesleklerin yaratılmasına ve verimliliğin artmasına imkân sağladığı kabul edilmekle birlikte bazı mesleklerin öneminde de ciddi boyutta düşüşlere neden olduğu bilinmektedir. Örneğin, bilgisayar kullanımıyla birlikte muhasebe işlemleri ya da üretim tezgâhlarının otomatik hâle gelmesi, işletmelerin makinistlere ve muhasebecilere gereksinimini azaltmıştır.
İş yeri gizliliği ve işletme çalışanlarının çalışma şartlarının kalitesini ilgilendiren en tartışmalı etik konulardan bir diğeri de bilişim teknolojileri ve sistemleri aracılığıyla çalışanların takibidir. Milyonlarca çalışanın iş yaparken sergiledikleri üretkenlik ve hareket tarzlarını takip etmek için binlerce bilgisayar kullanılır. Bilgisayar takibinin amacı, yöneticilerin, verimlilik ve hizmet kalitesini artırmak amacıyla çalışanların performans verilerini toplamaktır.
Bilişim Sistemlerinde Güvenlik Yönetimi
Güvenlik yönetiminin amacı, bütün bilişim sistemi iş süreçlerinin ve kaynaklarının doğruluk, bütünlük ve emniyetinin sağlanmasıdır. Etkin bir güvenlik yönetimi; işletmeleri, müşterileri, tedarikçileri ve birçok paydaşı birbirine bağlayan bilişim sistemlerindeki olası yanlışları, dolandırıcılığı ve hırsızlığı en aza indirgemektedir.
Bilişim sistemlerinin güvenliğini sağlamada ilk adım iç ve dış ağlarda güvenliği sağlamaktır. Bu doğrultuda alınabilecek önemli güvenlik tedbirlerinin bazıları şifreleme, güvenlik duvarları, hizmetlere yapılan saldırıları engelleme, e-posta takibi, virüs savunmadır. İşletmelerin bilişim sistemlerini ve ağlarını korumada yaygın olarak kullanılan diğer güvenlik önlemleri; hataya dayanıklı bilgisayar ve güvenlikli monitörler gibi donanım ve yazılım araçlarını, parola ve yedekleme gibi güvenlik ilke ve esaslarını içerir.