YBS101U-BİLİŞİM TEKNOLOJİLERİ
Ünite 8: Bilişim Teknolojilerinde Yeni Yönelimler
Giriş
Endüstri devrimi, teknolojideki gelişme hızının daha önce görülmedik bir şekilde artmasına yol açtı. Bu bölümde teknolojik gelişmenin yapısını inceleyerek günümüz teknolojisinde öne çıkan eğilimleri sunulmuştur.
Teknolojik Değişim
Teknolojik değişimi açıklamak amacıyla Joseph Schumpeter’ın “buluş”, “yenilik” ve “yayılma” olmak üzere üçlü yapısı yaygın olarak kabul görmektedir. Teknolojik değişim, temel olarak buluş aşamasında yeni teknolojilerin ve süreçlerin icat edilmesi; yenilik aşamasında bu teknolojilerin ve süreçlerin ar-ge aracılığıyla gelişmekte olan teknolojiler hâline getirilerek ticarileştirilmesi ya da var olan teknolojilerin sürekli iyileştirilmesi; yayılma aşamasında da buluş ve yenilikle ortaya çıkan teknolojilerin toplum ve endüstri üzerinde yayılımıdır. Yayılma aşaması aynı zamanda yıkıcı yenilik ve teknolojik yakınsama gibi süreçleri de içerir.
Yeniliğin toplumda yayılmasıyla ilgili kuramların başında Rogers’a ait “Yeniliklerin Yayılması” kuramı gelmektedir. Rogers’a göre teknolojinin yayılma aşamasında teknolojiyi kullananlar (uygulayanlar) beş gruba ayrılabilir: “yenilikçiler”, “ilk benimseyenler”, “erken çoğunluk”, “geç çoğunluk” ve “geride kalanlar”. Rogers’a göre her kategori bazı baskın özellikler içerir.
Teknolojik gelişme çerçevesine göre keşif, buluş ve yenilik süreçlerini tamamlamış bir teknolojinin yayılması, yenilikçiler ve ilk benimseyenlerle geçen birkaç yıllık dönemden sonra, erken çoğunluk ve geç çoğunluk tarafından yaklaşık 10 yıl süreyle kullanıldığını varsaymaktadır.
Teknolojik gelişme çerçevesinin orta noktası, bir yeniliğin erken çoğunluktan geç çoğunluğa geçiş noktasına karşı gelir. Varsayılan olarak 20 yıl genişliğindeki teknolojik gelişme çerçevesinin orta noktası içinde bulunduğumuz yıla konumlandırılır. Bu yapıda zaman ekseninde geriye ve ileriye doğru beş yıl aralıklarla genişletilir. Teknolojik gelişim çerçevesi toplumda içinde bulunduğumuz anda kullanılmayan fakat geçmişte kullanılmış olan “kullanımdan kalkmış teknolojiler” ya da gelecekte kullanılması öngörülen “yakın geleceğe ait teknolojiler” ve “düşünce aşamasındaki teknolojiler” gibi dönemleri kapsar.
Günümüzü Biçimlendiren Teknolojiler
Toplumda herhangi bir anda geleneksel teknolojiler, güncel teknolojiler ve sınırdaki teknolojilerin hepsine ait farklı ağırlıkta da olsa kullanım örnekleriyle karşılaşılır. Bu arada 2020 yılı itibarıyla geride kalanlar tarafından terk edilerek kullanımdan kalkmış teknolojiler ve bu yıl yenilikçiler tarafından kullanılmaya başlanacak olan yakın geleceğe ait teknolojilere ait bazı izler de görünmektedir. Bu yapıya göre içinde bulunulan herhangi bir yılda beş farklı teknolojik kuşakla aynı anda temas edilmektedir.
Kullanımdan Kalkmış Olan Teknolojiler
Yayılmasını yaklaşık beş yıl ya da daha önce (2015 yılı ve öncesi) tamamlamış teknolojilere örnek olarak ev radyoları, kablolu telefonlar, internet erişimi olmayan hücresel telefonlar, kablolu internet, internet erişimi olmayan televizyonlar, internet erişimi olmayan kişisel bilgisayarlar, kişisel dijital yardımcılar, hesap makineleri, elde taşınır oyun konsolları, taşınabilir medya oynatıcıları, CD-ROM sürücüleri, müzik setleri verilebilir. Yayılmasını günümüzde (2020 yılında) tamamlamış teknolojilere örnek olarak geçmiş 20 yıl boyunca giderek yayılan ve sonra yerlerini yeni teknolojilere bırakan video kameralar, navigasyon cihazları, sabit ya da taşınabilir DVD/Blueray oynatıcıları, ADSL kablosuz internet, ultra-mobil PC’ler ve 3G iletişim verilebilir.
Geleneksel Teknolojiler
Zamanla sıradanlaşan, eskiyen ve yerini giderek pazarda yer almaya başlayan güncel teknolojilere bırakan bu teknolojiler geleneksel teknolojiler hâline dönüşürler. Teknolojik Gelişim Çerçevesinin orta noktasını içinde bulunduğumuz yıla yerleştirdiğimizde geleneksel teknolojilerin geç çoğunluğun terk etmeye, aynı zamanda geride kalanların kabul etmeye başladığı teknolojiler olduğu görülür. Bankalar ve diğer hizmet sunum şirketleri tarafından basılı olarak gönderilen aylık faturalar yerlerini e-posta ile yapılan gönderilere bırakmaktadır. Nakit para kullanımı yerini kredi kartı, banka kartı, internet bankacılığı ve temassız ödeme gibi diğer elektronik ödeme sistemlerine bırakmaktadır. Sabit telefonların evlerdeki varlıkları ADSL kullanımı nedeniyle günümüze kadar devam ettiği gibi yalın internetle de kullanımdan kalkmaktadır. Donanım tabanlı teknolojilerde yeni teknolojinin eski teknolojiyi pazardan kısa sürede silmesi yaygın gözlenen bir durumdur. Örneğin; disketler kasetleri, CD-ROM’lar disketleri, DVD-ROM’lar ise CD- ROM’ları, son olarak da flash diskler diğerlerini ortadan kaldırmıştır. Yazılım tabanlı teknolojilerde bu değişim daha yavaş yaşanmaktadır.
Güncel Teknolojiler
Toplumun “yenilikçiler” ve “ilk benimseyenler” kategorilerinin uzun yıllar önce tanıştığı; son yıllarda “erken çoğunluk” kategorisinin yoğun olarak kullandığı ve günümüzde “geç çoğunluk” tarafından yeni kullanılmaya başlanan teknolojiler güncel teknolojiler olarak adlandırılır. Yani 2020 yılında olgunlaşmış ve yayılma dönemlerinin tam ortasında bulunan teknolojilerdir. Bu teknolojilerin yaklaşık 5 yıl daha toplumsal yaşamı biçimlendirmesi ve daha sonra yerlerini günümüzde sınırda olan fakat 5 yıl sonra güncel hâle gelecek olan teknolojilere ya da kullanım biçimlerine terk etmeleri beklenmektedir. Bu teknolojilere bazı örnekler aşağıda verilmiştir.
• Yüksek tanımlı televizyon, • Mobil bilgi işlem, • Sosyal ağlar,
• Bulut bilişim, • 4G hücresel iletişim, • Mobil algılayıcılar, • GPS, • Büyük veri, • Yapay zekâ, • Bilgisayarlı görme, • Anlamsal (semantik) ağ, • Ses tanıma ve yapay seslendirme, • Bilgisayarla oluşturulan görüntü (CGI) • Sanal gerçeklik ya da bilgisayar benzetimli yaşam • 3 Boyutlu (3B) yazıcılar • Artırılmış gerçeklik • Mobil iş birliği sistemleri • Geniş bant bilgisayar ağları • E-Öğrenme • Radyo frekanslı tanımlama (RFID) • Kişisel alan ağları • Elektronik para • 3 Boyutlu görüntüleme cihazı • 360 derece videolar • Elektrikli arabalar • Dronlar • Akıllı televizyonlar • Bilgisayar oyunlar • Kişisel video yayıncılığı • Dijital müzik • Elektronik kitap (e-kitap) • Çevrim içi gazete ve dergiler • Dijital abonelik sistemleri • Kitlesel açık çevrim içi dersler (MOOC’s) • Giyilebilir teknolojiler • Sinema • Kişisel yayıncılık • Tüketiciden tüketiciye satış • Kitle kaynak uygulamaları • Robot teknolojisi
Sınırdaki Teknolojiler
Günümüze ait “sınırdaki teknolojiler” 2020 yılından bakıldığında 2015-2035 dönemine ait teknolojik gelişme çerçevesinin içine düşen teknolojiler olarak tanımlanacaktır. Bu teknolojiler laboratuvardan çıkıp birer ürün ve hizmet haline dönüşerek “yenilikçiler” ve “ilk benimseyenler” gibi henüz küçük bir grup tarafından son beş yıl boyunca denenmekte olan teknolojilerdir.
Eğer içinde bulunulan 2020 yılı sınır olarak düşünülürse sınırdaki teknolojiler sınır çizgisinin her iki yanında da yer alırlar. Sadece yakın zamanda üzerinde çalışılmaya başlananlar değil, uzak geçmişte araştırılmaya başlanıp uzak gelecekte de araştırılmaya devam edecek olan bazı teknolojiler de bu grupta ele alınabilir. Buna sürekli sınırda olma hâli denilebilir. Örneğin, yapay zekâ araştırmaları 1950’lerde başlamış, iki kez “yapay zekâ kışı” adı verilen çöküş dönemi yaşamış ve son yıllarda bu
alanda başarılı ürünler ortaya çıkmıştır. 2020 itibariyle sınırdaki bazı teknolojiler aşağıda verilmiştir.
• Yeni etkileşim biçimleri • Kendi kendine öğrenen yapay zekâ • İç içe geçmiş çok katmanlı sinirsel ağlar • derin pekiştirmeli öğrenme • Akıllı kişisel yardımcılar • Akıllı görüntüleyiciler • Bağlam farkındalıklı bilgi işlem • Giyilebilir bilgisayarlar • Vücut alan ağı • Kişisel alan ağı • 3 Boyutlu yazıcılar • 3 Boyutlu tarayıcılar • Siber güvenlik sorunları • Mahremiyeti korumak • Giyilebilir beyin dalgası okuyucuları • Beyin-bilgisayar arayüzü • Kişisel veri kaydı • E-tekstil • Yaşam günlüğü • Holografik görüntüleme • Beyin implantları • Akış tabanlı içerik • Sahipliğin sona ermesi • Biyometri • Kişilik tanımlama • Dijital koku teknolojisi • Üretici algoritmalar • Otonom robot teknolojisi • Tarımsal robotlar • İş birlikçi robotlar • Tüketici robotları • Sağlık robotları • Endüstriyel robotlar • Askeri robotlar • Profesyonel robotlar • Araştırma robotları • Uzay robotları • Bulut Robotiği • Androidler • Duygusal bilişim (yapay duygusal zekâ) • Biyolojiden esinlenilmiş robotik • Güçlendirilmiş dış iskelet • İnsansız araçlar • Taşıt iletişim sistemleri • Akıllı nesneler • Akıllı cihazlar • Akıllı araçlar • Akıllı evler • Akıllı binalar • Akıllı şehirler • Akıllı çevre • Sosyal kredi puanlama sistemi
• Kablosuz güç aktarımı • Konuşma anında çeviri sistemleri • Etkileşimli filmler • Yeni görüntüleme teknolojileri • Kuantum bilgi işlem • Blok zinciri teknolojileri • Sanal retinal görüntüleme • Biyoteknoloji • Uzay teknolojisi • Lidar-lazerli radar