Duyarsızlaşma: Duyarsızlaşma tükenmişliğin kişilerarası Giriş boyutunu oluşturur. Duyarsızlaşma kavramı çalışanların
Ortaya çıkışı 1970’lere dayanan tükenmişlik kavramı ilk hizmet ya da bakım verdiği kişilere karşı olumsuz ve olarak ruh sağlığı hizmeti sunan mesleklerde çalışan alaycı tutumlar sergilemesi, onlara duygudan yoksun bir kişiler için kullanılmıştır. Ancak günümüzde bankacılık, şekilde nesne gibi davranmasını içermektedir. Başka bir güvenlik güçleri hatta anneler için dahi kullanılan bir ifadeyle duyarsızlaşma, kişinin olumsuz bir durum kavramdır. karşısında kendisini çaresiz hissetmesi ve başa çıkmak için
makine gibi davranmaya başlaması şeklinde kendini Tükenmişlik göstermektedir. Tükenmişlik, köken olarak İngilizce’de “burnout” kelimesinden türetilmiştir. Terim olarak enerjinin akıp Kişisel Başarıda Düşme: Tükenmişliğin kişisel gelişme gitmesini tanımlar. Kelime kökeni ise mumun yanarak boyutunu temsil eden kişisel başarıda düşme, bireylerin ateşini tüketmesidir. “Bir mumun yanmaya başlayınca, kendileriyle ilgili değerlendirmelerinin olumsuz bir nitelik aynı parıltıyı vererek yanmaya devam edebilmesi için kazanması biçiminde ortaya çıkar. Kişisel başarıda düşme yeterli kaynaklarla beslenmeye devam etmesi gereklidir” kişinin depresyona girmesine sebep olabilir. Benlik şeklinde bir bakış açısının tükenmişliği anlamada fayda saygısı, sorunlarla başa çıkmada yetersizlik, çaresizlik, sağlayacağı belirtilmiş ve tükenmişlik yaşayan çalışanların kontrol eksikliği gibi belirtiler söz konusudur.
üretkenlik kapasitelerinin azalacağı öne sürülmüştür. Tükenmişliğin Evreleri
Tükenmişlik Kavramı Aşama aşama yaşanan bir süreç olan tükenmişlik; şevk ve Kelime anlamı olarak enerjinin akıp gitmesi anlamına coşku dönemi, durgunluk dönemi, engellenme dönemi ve gelen burnout kelimesinin karşılığı olan tükenmişlik ilgisizleşme dönemi olmak üzere dört başlıkta ifade standart bir tanıma sahip değildir. Kavram üzerinde ilk edilebilir. Bu dönemleri kısaca aşağıdaki şekilde çalışan araştırmacılardan biri olan Freudenberger, o tanımlayabiliriz0
dönem halk dilinde kronik madde kötüye kullanma Şevk ve coşku dönemi: Bu dönemde beklentiler çok etkilerine atıfta bulunmak için kullanılan tükenmişlik yüksek seviyededir ve beklentilerin çoğu gerçekçi kavramını yaşam tarzı veya ilişkiler sebebiyle oluşan değildir. Kişinin yaşam enerjisi yüksektir. asabiyet ya da yorgunluk ya da başarısızlık, yıpranma, enerji ve güç kaybı, insanın iç kaynakları üzerinde Durgunluk dönemi: Bu döneme giren birey için karşılanamayan istek ve taleplerden dolayı ortaya çıkan Motivasyon azalır. Bireyin beklentileri gerçekleşmediği “tükenme” durumu olarak tanımlamıştır. Bu konuda için hayal kırıklığı oluşur. Buna bağlı olarak bireylerin önemli çalışmaları bulunan Maslach ise iş yerindeki stres umutları ve enerjisi azalır.
artırıcı unsurlara karşı bir tepki olarak uzun sürede ortaya Engellenme dönemi: İşin değeri ve anlamıyla ilgili sorular çıkan psikolojik bir belirtidir. Maslach tükenmişliği sorulmaya başlanan bu dönemde kişi işini sürdürüp “yaygın olarak insanlarla yüz yüze çalışılan mesleklerdeki sürdürmemeyi sorgular. Bu dönemde Duygusal, bireylerin; duygusal olarak kendilerini tükenmiş davranışsal ve fiziksel problemler görülebilir. İçine hissetmeleri, iş gereği karşılaştıkları insanlara karşı kapanma ve geri çeklide yaygın belirtilerdir. duyarsızlaşmaları ve kişisel başarı ya da yeterlilik duygularında azalma olarak görülen bir sendrom” olarak İlgisizleşme Dönemi: Birey işine olan tüm ilgisini tanımlamıştır. Sendrom birbiri ile ilişkisiz gibi görünen kaybeder. İse geç gelme, duyarsızlık, rutin yapılacaklar ancak bir araya geldiklerinde tek bir olgu olarak kendini dışında başka bir iş yapmama, sürekli işten yakınma gösteren bulgular bütünü olarak ifade edilebilir. gözlenir.
Tükenmişlik kavramı için 2 farklı bakış açısından söz Tükenmişlik Belirtileri edilebilir bunlardan ilki klinik bakış açısı, tükenmişlik Tükenmişlik yavaş ve sinsice başlayan, ortaya çıkışı ne belirtileri ve ruh sağlığı konularına; ikincisi olan sosyal kadar ani de olsa, sürekli gelişen kronik bir olgudur. psikolojik bakış açısı ise hizmet sağlayan ile hizmet alan Aşağıdaki semptomlardan ne kadar çoğu yaşanıyor ve ne arasındaki ilişki üzerine odaklanmıştır. kadar uzun süre yaşanıyorsa o kadar tükenmişliği
Maslach’ın Tükenmişlik Modeli yaşamayla karşı karşıya kalma riski vardır. Tükenmişliğin uyarıcı niteliğindeki ilk belirtileri şunlardır: Maslach Model’ine göre tükenmişlik; duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarıda düşme olmak üzere üç • Kendini devamlı yorgun, bezgin, fizik olarak boyuttan oluşmaktadır. güçsüz hissetmek, Duygusal Tükenme: Tükenmişliğin bireysel stres • Zorlanmaya neden olana karşı öfke duymak, boyutunu ifade eden duygusal tükenme yorgunluk ve • Zorlanmayla başa çıkmalarda kendi kendini duygusal yönden kendini aşırı yıpranmış hissetme, devamlı eleştirmek, enerjisinin ve duygusal kaynaklarının bittiği duygusu ile • Alaycı, negatif ve tedirgin olmak, karakterizedir. Kişi kendisini yaptığı işe verememektedir. • Küçük bir şey karşısında hemen alevlenmek,
• Devamlı baş ağrıları ve sindirim, bağırsak sistemi Davranışsal Belirtiler bozuklukları yaşamak, Başkaları tarafından da kolaylıkla gözlenen davranışsal • Kilo kaybetmek veya kilo almak, belirtiler tükenmişliğin bir diğer göstergesi olarak kabul • Süreli uyku hâlinde veya depresif olmak, edilir. Bunlar; • Nefesi kesilme-nefessiz kalma hissi yaşamak, • İşe karşı duyarsızlaşma, • Her şeyden şüphe eder olmak, • Karşısındakini suçlama, • Çaresizlik duygusu yaşamak, • Diğerlerine karşı küçümseyici, alaycı, • Risk almada artış. cezalandırıcı ve saldırganca davranışlar ortaya Tükenmişliğin belirtileri; fiziksel, duygusal, davranışsal, koyma, sosyal olmak üzere dört grupta incelenmektedir; • İşin yapılış şekli konusunda kendisini yeni alternatiflere kapatma Fiziksel Belirtiler • Unutkanlık, Tükenmişliğin fiziksel belirtileri aşağıdaki şekilde ifade • İşlerin onun taşıyabileceğinden fazlaymış gibi edilebilir: gelmesi,
• Kronik yorgunluk, • Davranışta katı olma, hareketsizlik, • Güçsüzlük, • Bazı şeyleri sürekli erteleme • Uyuşukluk, • Kolay ağlama
• Hastalıklara daha hassas olma, söz konusu olabilir. • Sık baş ağrıları, • Bulantı, Sosyal Belirtiler
• Kas krampları, Daha çok iş ortamlarında görülen sosyal belirtiler diğer • Bel ağrısı, insanlardan kendini uzaklaştırma ile karakterizedir. • Uyku bozuklukları Tükenmişlik derecelerine göre sosyal belirtiler • Soğuk algınlığı ve gripler, farklılaşabilir. Bunlar;
• Baş ağrıları, • Birinci Derecede Tükenme Gösterenler (Hafif): • Mide ve bağırsak ile ilgili bozukluklar, Bu kişiler, kısa süren sinirlilik, alınganlık, • Solunum yolları hastalıkları, bitkinlik ve endişe yaşarlar ve sonuçsuz • Kilo kaybı, çabalarda bulunurlar. • Uyuşukluk, • İkinci Derecede Tükenme Gösterenler (Orta): Bu • Deri şikâyetleri, kişiler, bir öncekilerle aynı belirtiler gösterirler. • Genel ağrı ve sızılar, Ancak bu belirtiler en az iki haftada bir veya • Yüksek kolesterol, daha sık tekrarlanır. • Koroner kalp rahatsızlığı riskinde artış. • Üçüncü Derecede Tükenme Gösterenler (Şiddetli): Bu kişiler, fiziksel rahatsızlıklar, ülser, Duygusal (Psikolojik) Belirtiler kronik ağrılar ve migren gibi sorunlar bildirirler.
Fiziksel belirtilere nazaran daha zor fark edilebilse de Bu belirtilere depresyon, geri çekilme, alerji, tükenmişlik birçok duygusal belirtiyi de beraberinde uykusuzluk, yüksek tansiyon, kolit gibi belirtiler getirir. Bunlar; de eşlik edebilir.
• Engellenmiştik duygusu Tükenmişlikle İlgili Değişkenler ve Başa Çıkma • Sinirlilik, Yolları • Ani öfke patlamaları, Tükenmişlik, genellikle bireysel, kurumsal ve hatta • Sürekli kızgınlık, sistemden kaynaklanan etmenlerin bir arada rol oynaması • Yalnızlık, ile ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla baştan ortaya çıkarıcı • Umutsuzluk etmenlerin giderilmesi, bu olmuyorsa erken dönemde • Çaresizlik duyguları tanınarak hızla müdahale edilmesi gerekir. • Kendini depresif hissetme, Tükenmişlikle İlgili Değişkenler • Derinlerde hissedilen öfke ve hayal kırıklığı duygusu, Tükenmişlik, stres, kişilik özellikleri, karşılanmamış ya da • Zihinsel ve motor hareketlerde beceri zayıflığı, yüksek beklentiler, düşük benlik saygısı ve sosyal destek • Yoğunlaşma bozukluğu, kaynaklarının yetersizliği gibi bireysel özelliklerle • Nedeni bilinmeyen huzursuzluk veya tedirginlik yakından ilişkilidir.
duygusu, Stres ve Tükenmişlik • Öz saygı ve yeterlilik duygularında azalma Tükenmişlik sıklıkla stres ile ilişkilendirilen bir
kavramdır. Stres üç aşamalı bir süreçtir. Bu aşamalar;
• Alarm: Dış uyaranın stres olarak algılanmasıdır. • Duygusal farkındalık kazanmak ve duygularını • Direnç: Bu dönemde organizma yapmış olduğu ifade etmek, alarm tepkisini ortadan kaldırır, stresli ortama bir • Gerçekçi beklenti ve hedefler geliştirmek, tür uyum sağlar ve kandaki biyokimyasal • Gerektiğinde psikolojik yardım almak, maddeleri geri çeker. Kalp atışı, tansiyon ve • Nefes alma ve gevşeme tekniklerini öğrenmek, solunum düzene girer, kas gerilimi azalır. • Zaman yönetimi konusunda bilgi sahibi olmak • Tükenme: den stresin baskısına dayanamaz ve • Rahatlamak için müzik dinlemek, direncini kaybeder. İlk alarm dönemindeki • Spor yapmak, belirtilerin bazıları geri döner. Bu aşamada kişi • Tatile çıkmak, tükenmiştir ve stres kaynağı hâlâ mevcuttur. • Hobi edinmek, Hastalıklar ve şikâyetler ortaya çıkmaya başlar ve • Rutin alışkanlıkları bırakmak ve monotonluğu bazı durumlarda ölümle bile sonuçlanabilir. azaltmak,
A Tipi Davranış Özelliği ve Tükenmişlik • Huzurlu bir yaşam tarzı belirlemek, A tipi davranış özelliklerine sahip bireyler sabırsız, hırslı, • İşe ara vermek veya iş değişikliği yapmak rekabetçi, sürekli zamanla yarışan ve başarı yönelimli • Kendisini stresle başa çıkma konusunda olarak tanımlanırlar. Doğal olarak bu tip kişilik geliştirmek, örüntüsüne sahip olan bireyler strese daha yatkındırlar. Bu • Bir işe başlamadan önce işin zorlukları ve riskleri yüzden bu bireylerin tükenmişlik yaşama olasılıklarının da ile ilgili bilgi edinmek, görece fazla olduğu ifade edilebilir. Yaşlılarda Tükenmişlik Yaratan Durumlar Beklentiler ve Tükenmişlik Yaşlılıkta uyum sağlanması gereken durumlara uyum
Tükenmişlik bazen bireyin hedefleri ile ilgili de olabilir. sağlayamama, daha önceki yıllarda yaşanan zorluklar ve Kendisine büyük hedefler koyan ancak kaynakları yetersiz geçmişte yaşananlara yönelik olumsuz değerlendirmeler, olan insanlar bir süre sonra hayal kırıklığı ile beraber karşılanmamış beklentiler, sosyal rollerin kaybı, eşin tükenmişliği deneyimleyebilirler. Bireyin beklentileri oldukça kaybı, çocuksuz olmak ve hiç evlenmemiş olmak gibi yüksekse ve birey bu beklentilerini gerçekleştirmek için çok yaşam tarzları, düşük benlik saygısı ve sosyal destek çaba harcıyorsa sonuçta öz kaynaklarının ve yaşam kaynaklarının yetersizliği gibi durumlar tükenmişliğe enerjisinin tükenmesi kaçınılmazdır. neden olabilmektedir.
Benlik Saygısı ve Tükenmişlik Yaşlılarda Gelişim Görevi ve Tükenmişlik
Benlik saygısı kişinin kendi değerlendirmesi sonucu Yaşlı bireylerin gerek gelişim görevlerini yerine getirmede ulaştığı benlik kavramınınım onaylamasından doğan karşılaştığı zorluklar gerekse önceki dönemlerde beğeni durumudur. Benlik saygısı, kendini olduğundan yaşadıklarına ilişkin olumsuz bakış açıları tükenmişlik aşağı veya olduğundan üstün görmeksizin kendinden oluşturabilir. Bu gelişim görevleri aşağıda ifade edilmiştir memnun olmayı, beğenilmeyi, sevilmeye değer bulmayı ve özüne güvenmeyi sağlayan olumlu bir ruh hâlidir. • Emeklilik ve azalan gelire uyum sağlama Literatürde benlik saygısı ile tükenmişlik arasında • Ölen eş ile meydana gelen yeni duruma uyum olumsuz bir ilişki olduğu belirtilmektedir. Diğer bir ifade sağlama ile benlik saygısı düşük olan bireylerin tükenmişlik • Kendi yaşıtları ile yakınlık kurma düzeyleri daha yüksektir. • Azalan fiziksel güç ve çabuk bozulan sağlık durumuna uyum Sosyal Destek ve Tükenmişlik • Toplumsal vatandaşlık görevlerini yerine getirme
Sosyal Destek Bireyin çevresinden aldığı sosyal ve • Doyurucu fiziksel yaşam düzenlemesi psikolojik destektir. Yaşlıların en önemli sosyal destek kaynakları aileleri ve arkadaşlarıdır. Bu kaynaklar yetersiz Yaşlılıkta Beklentiler ve Tükenmişlik
ya da eksik olduğunda bireyde yalnızlık ve çaresizlik Yaşlılıkta yaşam, üretken geçen bir yaşamın sağladığı duyguları oluşturarak stres ve tükenmişliğe neden doyum ile beklentilerinin karşılanmamış olması ve olabilmektedir. yıllarını anlamsız geçirmiş olmanın mutsuzluğu açısından gözden geçirilir. Beklentilerin karşılanmamış olması Tükenmişlikle Başa Çıkma Yolları umutsuzluk duygusu oluşturur. Bu, yaşamın olması
Tükenmişlikle başa çıkma hem bireysel hem de örgütsel gerektiği gibi olmadığı, zamanın bittiği ve değişik yaşam düzeyde müdahaleleri içerir. Bu kapsam bireysel olarak biçimlerini deneme olanağının kalmadığı duygusudur. tükenmişlikle başa çıkma yolları aşağıda ifade edilmiştir. Yaşlılıkta Yaşam Tarzı ve Tükenmişlik • Tükenmişlikle ilgili bilgi sahibi olmak, Boşanmış ya da eşini kaybetmiş ve yeniden evlenmiş • Kendini iyi tanımak ve ihtiyaçlarını belirlemek, yaşlılar, olumsuz bir sosyal baskı (genellikle • Kişinin insan olarak sınırlılıklarını bilmesi ve çocuklarından) algılamaktadırlar. Hiç evlenmemiş olmak kabullenmesi, ise etrafında az sayıda yakın akrabanın kalmasına ve çok
boyutlu bir yalnızlığa yol açabilmektedir. Çocuğu çökkün duygu durumu, anksiyete, huzursuzluk, kendini olmamış yaşlı bireyler de aynı konumdadırlar. değersiz hissetme, eleştirilere karşı tahammülsüzlük, boşluk ve anlamsızlık hissi, umutsuzluk ve çaresizlik Yaşlılıkta Sosyal Roller ve Tükenmişlik duyguları gibi psikolojik; insanlara karşı duyarsızlık ve Yaşlılık ve emeklilik ile birlikte birey daha önceki bazı sosyal saldırganca davranışlar ve hareketsizlik gibi davranışsal; rollerini yitirmeye başlar. Bu durum kişilerin kendilerini insanlardan uzaklaşma ve yakın ilişkilerden kaçınma gibi yararsız hissetmelerine neden olabilir. Endüstrileşmiş sosyal belirtileri vardır. Karaca (2010) huzurevinde kalan toplumlarda aile yapısının gittikçe küçülmesi, çekirdek yaşlıların büyük çoğunluğunun yaşama dönük üretici bir ailelere daha fazla rastlanması, daha az üretken ve daha az şey yapmadıklarını, kendi hayatlarını zenginleştirecek etkin olmak, yaşlılarda tükenmişlik duygularını artırmakta, etkinliklere katılmadıklarını ve sonuçta geri çekildiklerini bu durum da depresyon ve diğer psikiyatrik hastalıklara belirtmektedir. Geri çekilme, diğerleriyle yüzeysel ilişkiler sebep olmaktadır. kurma ya da diğerlerinden uzaklaşma biçiminde ortaya
Yaşlılıkta Benlik Saygısı ve Tükenmişlik çıkar.
Benlik saygısı ve kendini kabul, yaşlılıkta da çok önemli Yaşlılarda Tükenmişlikle Baş Etmenin Gerekliliği olan bir kavramdır. Çünkü yaşlılar, çoğu kez artık Yaşlıların tükenmişlik problemi ile etkili bir başa çıkma güçlerinin kalmadığını düşünerek tüm iş ve uğraşlardan stratejisi geliştirmesi gerekmektedir. Aksi hâlde yaşlı birey kendilerini uzak tutmakta ve kendilerini “değersiz”, çok çabuk çökecektir. İşe yaramazlık ve değersizlik “işlevlerini yitirmiş” ve “güçsüz” hissetmeleri de onların duygularıyla yalnızlığa gömülecek, toplumsal statü ve yaşamdan doyum sağlamalarında önemli bir engel rollerin kaybı nedeniyle ruh sağlığı olumsuz yönde oluşturmaktadır. etkilenecektir. Ayrıca Dünya Sağlık Örgütü aktif
Yaşlılıkta Sosyal Destek ve Tükenmişlik yaşlanmayı, “insanların yaşlandıkça yaşam kalitelerinin düşmemesi için sağlık, topluma katılım ve güvenlikle ilgili Ülkemizde hızlı nüfus artışı, kentleşme, göçler, kadınların olanaklarının en iyi düzeyde sağlanması süreci” olarak çalışma yaşamına katılması gibi nedenlerle çekirdek tanımlamakta ve tüm bireyler için bir hak olarak ailenin yaygınlaşması; bu nedenle, konutların küçülmesi, savunmaktadır. Bu anlamda tükenmişlikle başa çıkma ve bu konutların yaşlılar için uygun olmaması, gençlerin aktif yaşlanma bir hak olarak değerlendirilmelidir. yaşlılığa bakışı, kuşaklar arası iletişim bozukluğu, yaşlının sağlığının bozulması gibi çeşitli nedenler, yaşlıların sosyal Yaşlılarda Tükenmişlikle Baş Etme Yolları destek ağları azalmıştır. Eşin kaybedilmesi de sosyal Tükenmişlikle başa çıkma yöntemleri yaşlılar içinde destek ihtiyacının çok büyüdüğü anlamına gelmektedir. benzerdir. Bu kapsamda; Sosyal desteğin azalması, yaşlıların kendilerini yalnız hissetmelerine ve bedensel-ruhsal sağlık sorunlarına yol • Bilişsel ve fiziksel aktivitelerini devam açabilmektedir ve arkadaş desteği yaşlılıkta tükenmişlikle ettirmelerinin başa çıkmada oldukça önemlidir. Yaşlılıkta arkadaşlık, • Kurumda kalan yaşlıların çocukları ve önemli bir sosyal destek kaynağı olarak stres verici yaşam akrabalarıyla sık görüşmelerinin, olaylarının yarattığı olumsuz etkiyi azaltmaktadır. • Kurum dışından arkadaşlarıyla görüşmelerinin, • Kurum içinden arkadaşlarıyla birlikte zaman Yaşlılarda Tükenmişlik Belirtileri ve geçirmelerinin, Tükenmişlikle Baş Etmenin Gerekliliği • Sosyal çevreleri tarafından desteklenmelerinin Yaşlılıkta yaşanan tükenmişliğin kronik yorgunluk, tükenmişlikle başa çıkmada faydalı olduğu güçsüzlük, uyuşukluk, hastalıklara karşı daha hassas olma, düşünülmektedir. sık baş ağrıları, bulantı, kas krampları, bel ağrısı, uyku • Yine dinin ve maneviyatın sağladığı sosyal bozuklukları gibi fiziksel; duygusal yönden bittiğini ortamların tükenmişlikle başa çıkmada yardımcı hissetme, öfke patlamaları, sürekli kızgınlık, yalnızlık, olacağı ifade edilmektedir. çökkün duygu durumu, anksiyete, huzursuzluk, kendini değersiz hissetme, eleştirilere karşı tahammülsüzlük, Boş zamanlarını etkili şekilde değerlendirmek tükenmişlik boşluk ve anlamsızlık hissi, umutsuzluk ve çaresizlik yaşamayı önleyebilir. Bu kapsamda yaşlı bireyler arkadaş, duyguları gibi psikolojik; insanlara karşı duyarsızlık ve akraba ve komşu ziyaretleri yapmak, kadınlar için günlere saldırganca davranışlar ve hareketsizlik gibi davranışsal; katılmak, yürüyüş yapmak, sosyal sorumluluk projelerine insanlardan uzaklaşma ve yakın ilişkilerden kaçınma gibi katılmak, seyahat etmek, bulmaca çözmek, okey/kâğıt sosyal belirtileri vardır. oyunları oynamak, grup tartışmalarına katılmak, sinema- tiyatro ve lokantaya gitmek ve dinsel faaliyetlere katılmak Yaşlılarda Tükenmişlik Belirtileri gibi faaliyetler yapabilirler.
Yaşlılıkta yaşanan tükenmişliğin kronik yorgunluk, güçsüzlük, uyuşukluk, hastalıklara karşı daha hassas olma, sık baş ağrıları, bulantı, kas krampları, bel ağrısı, uyku bozuklukları gibi fiziksel; duygusal yönden bittiğini hissetme, öfke patlamaları, sürekli kızgınlık, yalnızlık,