sırasıyla; fizyolojik ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyacı, sevgi ve Gelişim Dönemi Olarak Yaşlılık ait olma ihtiyacı, saygı ihtiyacı ve kendini gerçekleştirme
Yaşlılar, toplumun en önemli zenginlik kaynaklarından ihtiyacı olmak üzere beş basamaktan oluşmaktadır. Buna biridir ve yaşlılık gelişimsel bir dönemdir. Havighurst göre en son basamakta yer alan ihtiyacı tamamlayan ve (1972), bireylerin gelişimlerinin dönemler hâlinde kendini gerçekleştirmekte olan bireyin sahip olması gerçekleştiğini ve her dönemin kazanılması gereken gereken özellikler aşağıdaki gibi sıralanabilir: özelliklerinin, yani gelişimsel görevlerinin bulunduğunu belirtmiştir. Havighurts’e (1972) göre, yaşlılık döneminde • Kendini, başkalarını ve doğayı olduğu gibi karşılaşılan sorunlar ve görevler şunlardır: kabullenebilme, • Gerçeği olduğu gibi algılama ve içinde bulunan a. Azalan fiziksel güç ve sağlığına uyum yapma: ortama uyum sağlama, Yaşlılık dönemi fiziksel açıdan gücün azaldığı ve • Derin kişilerarası ilişkiler kurabilme, sağlığın bozulma işaretleri verdiği bir dönemdir. • Yaşamdan zevk alabilme, Kişinin bu dönemde bu değişikliklere uyum • Çevresinden bağımsız olma ve özerk bir yapı sağlaması, gücünün yettiği isleri yerine getirmesi, gösterme, sağlığına dikkat etmesi beklenir. • Yaratıcı olma, b. Emeklilik ve azalan gelire uyum sağlama: • Demokratik karakter yapısına sahip olma, Yaşlılık dönemi aynı zamanda gelirin azaldığı • Kendiliğinden, doğal davranabilme, dönemdir. Çünkü emekli maaşı alınmaya • Kendileri dışında sorunlarla ilgilenme ve başlamıştır. Daha önce daha fazla maaş̧ alırken, sorumluluk alabilme, kişi artık daha az kazanmaya başlamıştır. • Kendine özgü bir yaşamının olması,
c. Eşin ölümüne uyum sağlama: Eşlerden biri • Toplumsal kalıplara karşı direnç gösterme ve diğerinden daha önce öldüğünde, kalan kişinin herhangi bir kültürü aşabilme, bunu kabullenmesi beklenir. • Düşmanca olmayan, ince bir mizah anlayışına sahip olma, d. Yaş grubu ile açık bir yakınlık kurma: Yaşlıların, • Yaşamın değişik boyutlarını görebilmeyi sonraki nesillere uyum yapmaları zor olduğundan, sağlayacak derin duygular yaşama, kendi yaşıtlarıyla yakınlık kurmaları beklenir. • Amacı araçtan ayırabilme, Onların zamanları çoktur, birbirlerini dinleyecek • Sempati, empati gibi şefkat duygularını kadar vakitleri vardır. Sonraki nesillerin onlara bu geliştirmiş̧ olma. kadar zaman ayırmaları zor olur. Diğer önemli bir ihtiyaç kuramcısı olan Murray, ihtiyacı e. Toplumsal ve vatandaşlık yükümlülüklerini “kendi başına güç oluşturan varsayımsal yapılar” olarak yerine getirme: Daha önceki dönemlerde tanımlamaktadır. Ona göre insan, içinde 20 tane temel olduğu gibi, bu dönemde de kişiden beklenen ihtiyaç barındırmaktadır. Bunlar birbirinden daha etkili görevlerden biri, toplumsal sorumluluklarını olmayıp her biri yerine ve kişiye göre baskınlık yerine getirmesidir. göstermektedir. Murray’ın saptadığı 20 ihtiyaç; kabul
f. Doyurucu fiziksel yaşam düzenlemesi oluşturma: etme, başarı, dostluk, saldırganlık, bağımsızlık, karşıt Yaşlılık, kendine özgü yaşam biçimi tepki kurma, savunma, yüceltme, hükmetme, kendini sergileme, zarardan kaçınma, vericilik, küçük düşmekten düzenlemeleri gerektirir. Kişi yaşamını kaçınma, düzen, oyun ve eğlence, reddetme, cinsellik, kolaylaştıracak şekilde ortamsa düzenlemeler zevk, yardım alma ve öğrenme olarak sıralanmaktadır. yapmalıdır. Kişi, içinde bulunduğu yaşam döneminde bu sorunlarla, daha doğrusu görevlerle Glasser tarafından oluşturulan kurama göre birey karşılaşır ve kendine göre bunları/bu görevleri davranışlarını kendisi seçer. İnsan hayatta kalma, ait olma, yerine getirmeye çalışır. Bireyin psikososyal güçlü özgür olma ve eğlence ihtiyacı olarak sıralanan beş gelişimine önem veren Erikson’a göre, insanın ihtiyaç tarafından yönlendirilir ve yaşamı boyunca bu yaşamında belli başlı sekiz kritik dönem vardır. ihtiyaçlarını en iyi biçimde karşılamaya çalışır. Glasser ve Her dönemde atlatılması gereken bir kriz, bir çatışma Maslow, sevgi ihtiyacını temel ihtiyaçlardan biri olarak bulunmaktadır. Erikson’un sekiz aşamalı gelişim kabul eder ve ihtiyaçların doğuştan geldiğini, dolayısıyla kuramında yaşlılık dönemi, benlik bütünlüğüne karşı evrensel olduğunu ifade etmeleri bakımından benzerlik umutsuzluk olarak adlandırılan dönemdir. gösterirler.
Psikolojik İhtiyaçları Açıklayan Kuramlar Öz belirleme, davranışların toplum normlarından, grup baskısından, gelenek ve görenekler gibi dış etkenlerden Maslow (1970), insanların sahip olduğu ihtiyaçları beş̧ ziyade, kişinin kendi kişisel inançlarıyla ve değer kategoriye ayırmıştır ve bunları basit biyolojik yargılarıyla kişilerin kararlarını kendi iradesiyle vermesi ihtiyaçlardan karmaşık ihtiyaçlara doğru sıralamış̧ ve bir olarak tanımlanmaktadır. Kişiler, davranışlarına baskı piramitle simgelemiştir. Maslow ‘un ihtiyaçlar hiyerarşisi altında kalmadan kendi ilgi ve değerlerine göre karar
verdiklerinde öz belirleme gerçekleşmektedir. Ryan ve haşır neşir olmak, yaşlılardaki hassasiyeti su yüzüne Deci tarafından oluşturulan öz belirleme kuramına göre; çıkarır ve yaşlı çiftlerin kendilerinin ilgiye olan insanlar, evrensel olarak özerklik, yetkinlik ve ilişkili olma ihtiyaçlarını fark etmelerine olanak sağlar. şeklinde ifade edilen üç temel psikolojik ihtiyaca sahiptir. Yaşlılık döneminin diğer bir avantajı da bireyin yapmak Bu ihtiyaçlardan özerklik, bireyin kendi eylemlerini istediklerini kendi hızında yapabilmesiyle ilgilidir. Yeni başlatması ve seçim yapması; yetkinlik ihtiyacı, bireyin evlenen çiftler gibi, yaşlı çiftler de diledikleri gibi gezme çevresini iyi bir şekilde etkileme isteği; İlişkili olma ve diledikleri gibi zaman geçirme özgürlüğüne sahiptirler. ihtiyacı ise bireyin başkaları ile bağlantılı olma ihtiyacıdır. Son olarak, yaşlı aileler onca yaşam döngüsündeki Yaşlıların Psikolojik İhtiyaçlarını Etkileyen yaşantılara katılmış olmanın tadını çıkarabilecekleri Faktörler heyecan verici bir dönemdedirler. Bu dönemde eşler daha önceki meşguliyetlerinden ötürü zaman ayıramadıkları Yaşlılara verilen değer, bir toplumun gelişmişlik etkinliklere yer verebilecekleri bir zamandadırlar. düzeyinin ölçütlerinden biri olarak kabul edilebilir. Dolayısıyla, yaşlıların psikolojik ihtiyaçlarını etkileyen Aile yapısı, yaşlılarda psikolojik ihtiyacı etkileyen bir faktörler de son derece önem taşımaktadır. diğer faktördür. Çağdaş yaşam ve teknolojik gelişmeler, aile yapısını ve yaşam biçimini değiştirmiştir. Aile içinde Temel psikolojik ihtiyaçları yeterince karşılanan kişiler yaşa bağlı sorumluluk, güç ve roller de değişmiştir. daha mutlu ve kendine güvenliyken, temel psikolojik Ailedeki yaşlı üyelerin geleneksel rolleri de değişime ihtiyaçları yeterince karşılanmayan kişilerin ruh sağlıkları uğramıştır. Toplumsal değişimle birlikte bireyselleşme bozulur, toplum içinde pasifize olduklarını düşünürler, artmış, akrabalık bağları zayıflamıştır. Ancak bireylerde, mutluluk ve yaşam kaliteleri azalır. Temel psikolojik aile bağları ve sevgi gereksinimi yaşamın tüm gelişimsel ihtiyaçların karşılamasında sıkıntı yaşayan yaşlıların süreçlerinde geçerlidir. Yaşlılıkta aile bağları ve sevgi kendilerini değersiz, işlevlerini yitirmiş ve güçsüz gereksiniminin olmadığı düşüncesi yaşlıyı daha çok hissetmeleri, onların yaşamdan doyum sağlamalarında yalnızlığa ve depresyona iter. önemli bir engel olarak görünebilir. Dönüşen aile yapısıyla ve kırsal yaşamla birlikte kentlerde Ailelerde zaman içerisinde meydana gelen değişimleri yaşlılık, daha farklı boyutlar ve işlevler kazanmıştır. ifade etmek için “aile yaşam döngüsü” ifadesi kullanılır. Eşlerin çalışma yaşamında birlikte yer almasıyla, eşler işe Yaşlılık döneminde kişilerin yüz yüze kaldıkları en önemli giderken yaşlılar, kentlerde çocuk bakıcısı olarak tampon sorunlardan biri yaşa bağlı olarak ortaya çıkan fiziksel fonksiyonlar üstlenmeye başlamıştır ve bir statü güçten düşmedir. Bu nedenle, bu bireyler içinde değişikliği söz konusu olmuştur. Büyükanneler, çalışan yaşadıkları ailelerine bağımlı hâle gelebilirler. Çoğu çocuklarının ev işlerine yardımcı olurken, dedeler zaman yaşlı bireyin özellikle eşin kaybından sonra torunlarını parka götürme, gezdirme ve onlara oyun yaşamının geri kalan kısmını nerede ve kimlerle oynatma gibi görevler yerine getirmektedirler. Kentlerde geçireceği konusu gündeme gelebilir. Özellikle yaşlı emeklilik dönemlerini yaşayan yaşlıların, apartman bireylerin hayatta kalma, ait olma, güç, özgür olma yöneticiliği yapmak gibi farklı ilgi alanları geliştirdikleri ihtiyaçlarını karşılayabilmeleri için böyle bir kararı ve fonksiyonel olmaya çalıştıkları da gözden kaçmayan bir verirken yaşlı bireyin, tercih hakkını kullanması, yetişkin başka ayrıntıdır. Dolayısıyla aile yapısında yaşlılar, çocukların, anne-babalarının yaşamıyla ilgili ebeveyn ellerinden geldiği ölçüde aileye katkıda bulunurken bir rolüne geçmemesi çok önemlidir. Gelişmekte olan ya da taraftan da sevgi ve ait olma ihtiyaçlarını geleneklerine bağlı toplumlarda, yaşlılar genellikle aile karşılamaktadırlar. içinde yaşamaktadır ve ihtiyaçları aile bireyleri tarafından karşılanmaktadır. Parasal nedenlerden dolayı aileler, Türkiye’de yaşlı bireylerin ve onların çocuklarının evde yaşlılarına bakma konusunda daha çekimser kalmaya bakımı tercih ettiği, yaşlı bakımevine yerleşmede bekârlık başlamışlardır. ve çocuk/eş yokluğunun belirleyici bir faktör olduğu söylenebilir. Buna ek olarak, yaşlıların ihtiyaçlarına cevap Eşin kaybı ise yaşlı insanların en önemli sorunlarından verebilecek sosyal hizmet standartlarına erişilemediği için, biridir. Eşin ölümünden duyulan kaybın üstesinden yaşlıların basit gereksinimleri bile yeterince gelmek hiç de kolay olmayan ve uzunca zaman gerektiren karşılanamamaktadır. Bu nedenle evde bakım hizmetinin bir durumdur. Kadınların bu durumu yaşama olasılıkları aile üyeleri tarafından verilmesinin gittikçe güçleştiği de erkeklerinkinden daha yüksektir. Böyle zamanlarda görülmektedir. kişinin başvuracağı bireylerin olmaması uyum sağlama sürecini de güçleştirecektir. Bireyin bütünlüklü benlik Çocuğun büyümesi ve farklı ilişkiler edinmesi, özellikle eş algısının olması, yaşlı bireylerde eşin kaybı karşısında ve çocuk sahibi olmasıyla çocuğun ana babaya bağımlılığı hem fiziksel hem de ruhsal olarak sağlam durmalarını daha da azalır, yaşlanan ana banın çocuğa bağımlılığı ise yordayan en önemli değişkendir. artar. Bu bağımlılık çocuklar için yük oluşturmaya başlar. Özellikle bireyci değerlerin yükseldiği ‘ana baba hakkı’ Yaşlılığın kendine özgü avantajları da vardır. Bir tanesi değerinin zayıfladığı batı dünyasında, yaşlı ana babaların büyük baba büyük anne veya koruyucu aile olmaktır. yük olarak algılanması artabilir. Günümüzde erkek Gerek kendi çocuklarının çocukları gerek başka çocuklarla
evlatların, ana babalarına ekonomik, kız evlatların ise toplumsal ve duygusal destek sağladıkları söylenebilir.
Yaşlı Bakımevine yerleşme, yaşlıların yaşam seçeneklerinden biridir. Çocuk ve eş yokluğu (dulluk/ boşanmışlık) ya da bekârlık bakımevine yerleşme oranını artırmaktadır. Bakımevinde kalan yaşlı kadınların çoğu, dul ya da bekâr ve ayrıca kendilerine sosyal ve maddi yönlerden bakacak yakını olmayanlardır. Bakımevlerinde, 85 yaş üstünde her dört kadından biri evlenmemiş ve duldur. Yaşlı kadınlar bakımevinde olmaktan hoşnuttur çünkü/ve orada akranlarıyla birlikte olmaktan mutludur. Bu gösteriyor ki kadınlar tıbbi nedenlerden çok sosyal nedenlere bağlı olarak kurumda yaşamaya yönelmektedirler.
Yaşlı bireylerde psikolojik ihtiyaçların karşılanma şekli, cinsiyet ve eğitim düzeyine göre farklılık göstermektedir. Yapılan bir çalışmada, huzurevinde yaşayan yaşlılarda kadınlar daha çok akrabalarla yüz yüze görüşürken erkeklerin oyun oynadıkları görülmüştür. Eğitim düzeyi arttıkça kitap, gazete, dergi okuma ve müzik dinleme artmaktadır. Yüksekokul mezunları daha çok kitap, gazete, dergi okumakta ve müzik dinlemektedir.
Günümüzde, 65 yaş ve üzeri nüfusu %10’un üstünde olan ve sağlık sorunlarını bir anlamda çözmüş ülkeler, yaşlılık bakımı için “kurumsallaşma” yerine, “evde bakım hizmetlerine” ağırlık veren çalışmalar yapmaktadırlar. Bu nedenlerle, Türkiye’de yaşlılara verilecek bakım hizmetlerinde “evde bakım” ve “gündüz bakımevleri” gibi örgütlenmelere öncelik verilmelidir.