Giriş Kimyasal isim: İlacın içerdiği kimyasal maddeyi gösteren isimdir. Çoğunlukla ticari ismin hemen altında daha küçük Günümüzde yaşlı nüfusun artmasıyla birlikte kronik puntolarla yer alır. hastalıkların görülme sıklığı da artmıştır. Yaşlılarda kronik hastalıkların sıklığı ile yaşlılığa bağlı ortaya çıkabilecek Genel isim: İlaçların kullanım alanını gösteren genel sorunlarla ilgili olarak yaşlıların toplumdaki diğer nüfusa isimdir. İlaçlar arasında aynı standardı sağlamak için oranla ilaç kullanımı oranlarının fazla olduğu ulusal ve uluslararası kabul edilmiş isimlerdir (Dökmeci, görülmektedir. Yaşlıların birden fazla ilacı aynı anda 2007). Örneğin ağrı kesici ilaçlar analjezik genel adıyla tüketmeleri gerekebilir. Bu nedenle yaşlılara bakım veren ifade edilir. sağlık profesyonelleri yaşlılardaki ilaç kullanımı İlaç Şekilleri / Formları konusunda bilgi ve beceri sahibi olmalıdırlar. İlaçlar vücuda kolay alınabilmesi için değişik şekil/forma İlaç Bilgisi getirilerek üretilmişlerdir. Bu ilaç şekilleri 3 grupta Halk arasında çok geniş bir anlamda kullanılmakla beraber incelenir. ilaç, içerisinde bir veya birkaç etkili madde içeren, hastaya • Sıvı ilaç şekilleri uygulanabilecek şekle konmuş tedavi edici maddelere • Yarı katı ilaç şekilleri denir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre ilaç, fizyolojik sistemleri ve patolojik durumları kullanıcının yararı için • Katı ilaç şekilleri
değiştirmek veya incelemek amacıyla kullanılan ya da Sıvı İlaç Şekilleri kullanılması öngörülen bir madde/üründür. • Çözelti /Solüsyon
İlaçların Vücuda Etkileri • Enjeksiyonluk Çözelti/Solüsyon • Süspansiyon Farmakodinami • Şurup
İlaçların canlılar üzerindeki etkilerinin veya etki • Damla mekanizmalarının incelenmesidir. Başka bir deyişle, • Losyon ilaçların organizmaya neler yaptığını inceler. İlacın • Lavman vücutta etki gösterebilmesi için vücuda uygun yolla Yarı Katı İlaç Şekilleri alınmış olması gerekir. Vücuda alınan ilacın veriliş amacına uygun olarak görülen etkiye ilacın istenen etkisi • Pomad (merhem) denir. Ancak ilaçların vücutta istenen etkiyi göstermeleri • Emülsiyon
yanında istenmeyen etkileri de görülür. Bunlar ters Katı İlaç Şekilleri (advers) etki, yan etki ve toksik etki olarak • Toz isimlendirilebilir. Toksik etki, ilacın bireyde ağır, ciddi • Kaşe veya ölüme yol açabilen yan etkilerine denir. İlaçların • Tablet başka bir istenmeyen etkisi alerjik etkidir. • Draje Farmakokineti • Kapsül
İlaçların vücuttaki emilimini, dağılımını, parçalanmasını Diğer İlaç Şekilleri ve atılımını ifade eder. Bir başka deyişle, organizmanın • Supozituvar ilaca ne yaptığını inceler. İlaç vücuda uygun yoldan • Ovül alındıktan sonra etkisini gösterebilmesi için emilip kan • Transdermal Terapötik Sistem (TTS) veya lenf dolaşımına katılması gerekir. İlacın alındıktan sonra kan veya lenf dolaşımına geçmesine ilacın emilimi İlaçların Veriliş / Uygulama Yolları
denir. Özellikle ağız yolundan alınan ilaçların sindirim İlaçların vücutta istenen etkiyi oluşturabilmeleri için kanalından kan dolaşımına geçmesi ile emilim beklenen hedef yapıda yeterli konsantrasyonda bulunması gerçekleşmektedir. İlacın emiliminden sonra kan dolaşımı gerekir. İlaç, bu konsantrasyonu sağlayacak yolla vücuda ile hedef organ veya dokuya ulaşması gerekmektedir ve verilmelidir. İlacın vücuda alınması ve etkili olmasını buna ilacın dağılımı denir. sağlamak için birçok farklı ilaç uygulama yolu
İlaçların İsimlendirilmesi/Adlandırılması bulunmaktadır. İlaçlar ancak doğru yoldan uygulandığında istenen etkiyi gösterirler. Enteral yol ve parenteral yol İlaçlar 3 şekilde isimlendirilir. olmak üzere ilaçlar genel olarak iki ana yoldan vücuda
Ticari isim: İlacı üreten firmanın ürettiği ilaca verdiği alınırlar.
özel isimdir. Üretici firma tarafından hazırlanan özel ilaç Enteral Yol kutularının üzerinde genellikle en büyük puntolarda yazılı olarak yer alır. Enteral yol ilacın sindirim kanalı içine verilmesini ifade eder. İlaçların sindirim kanalından emilimi hiçbir zaman %100 emilim olarak kabul edilmez. İlaçlar sindirim kanalı
içinde birçok faktörden etkilenebilir. Bu faktörler sonuçlara yol açabilir. İlacın doğru ilkelerinden birisi ilaçlardan kaynaklanabileceği gibi sindirim kanalından da doğru dozda verilmesidir. Bunun için hekimin istediği doz kaynaklanabilir. Sıvı hâldeki ilaçlar katı hâldekilere göre tam olarak verilmelidir. daha kolay ve hızlı emilirler. Enteral yolla uygulanan ilaç Diğer bir ilke ilaçların doğru zamanda verilmesidir. uygulama yolları şunlardır: İlaçların veriliş sıklığı hekimin reçetesinde belirtilmiştir. 1. Ağız Yolu (Oral/Per os) İlaçların doğru yoldan uygulanması bir diğer ilkedir. 2. Dilaltına İlaç Uygulama (Sublingual) Üretilen çok çeşitli ilaç vardır ve veriliş yolları farklı 3. Rektal Yolla İlaç Uygulama farklıdır. Her ilaç oral yoldan verilemeyeceği gibi, her ilaç enjeksiyon yoluyla da verilemez Parenteral Yol İlaçların doğru yoldan uygulanması bir diğer ilkedir. Enteral yolla uygulanamayan, sindirim kanalında Üretilen çok çeşitli ilaç vardır ve veriliş yolları farklı emilemeyen ya da emilimi bozulan ilaçların ve çabuk etki farklıdır. Her ilaç oral yoldan verilemeyeceği gibi, her ilaç göstermesi istenen ilaçların uygulandığı yoldur. Parenteral enjeksiyon yoluyla da verilemez. Bunların dışında enteral yol dışında kalan anlamına gelir. Parenteral yolla ilaçların kullanımı ile ilgili dikkat edilmesi gerekenler uygulanan ilaçlar enjeksiyon yolu ile vücuda verilir. İlacın aşağıda verilmiştir. enjeksiyon yolu ile verilmesinde bilinmesi ve dikkat edilmesi gereken pek çok bilgi vardır. İlaçlar enjeksiyon • Hekim tarafından reçete edilmemiş ilaçlar yolu ile verilirken çabuk etkisini göstermesi ilaçtan istenen kesinlikle uygulanmamalıdır. etkiyi görmek adına bir avantaj iken yanlış/hatalı ilaç • Hekimin bilgisi olmadan yaşlının kullandığı uygulamaları ya da alerjik reaksiyonlar gibi olumsuz ilaçlara başka bir ilaç eklenmemelidir. durumlarda dezavantaja dönüşebilir. Enjeksiyon yolu ile • Hekim olmayan kişilerin tavsiyesi ile ilaç ilaç uygularken ilaçlar farklı bölge veya dokulara ve farklı kullanılmamalıdır. yöntemler kullanılarak verilir. İlaçlar kas içine, damar • İlaçları uygularken ilaca özel kullanım içine veya subkutan dokuya verilebilir. özelliklerine uyulmalıdır. Bunun için
• Kas İçi Enjeksiyon kullanmadan önce her ilacın prospektüsü • Deri/Cilt Altı Enjeksiyon okunmalıdır. • Deri İçi Enjeksiyon • Uygulanan ilaçla ilgili istenmeyen bir etki görüldüğünde hekime haber vermek gerekir. • Damar İçi Enjeksiyon • İlaç uygulamadan önce yaşlının herhangi bir ilaç Diğer Yollarla İlaç Uygulamaları alerjisi olup olmadığı sorgulanmalıdır. • İnhalasyon Yoluyla İlaç Uygulama • İlacın dozu hekim bilgisi dışında değiştirilmemeli • Deriye İlaç Uygulama veya durdurulmamalıdır. • Göze İlaç Uygulama Yaşlılarda İlaç Kullanımı • Kulağa İlaç Uygulama • Buruna İlaç Uygulama Yaşlanmanın doğal sonuçlarından birisi olarak ortaya • Vajinaya İlaç Uygulama çıkan akut ve kronik hastalıklara bağlı olarak, yaşlıların ilaç kullanım oranları toplumun geneline göre artmaktadır. İlaçların Korunması/Saklanması Yaşlılar fizyolojik sorunlar, akut ve kronik hastalıklar
İlaçların korunması veya saklanmasında belirlenmiş özel nedeniyle sıklıkla hastaneye başvurabilir ve birden fazla yerler olmalıdır. İlaçlar hastane ortamı veya kurumlarda ilaç kullanması gerekebilir. Bunun yanı sıra yaşlılarda ayrı bir odada ve oda içinde bulunan dolaplarda kayıt dışı hastalıklar/ sağlık sorunları sıktır. Birden fazla saklanmalıdır. Ev ortamında ise herkesin özellikle sorun aynı anda olabilir ve bunlara yönelik birçok ilaç çocukların ulaşamayacağı bir yere yerleştirilmelidir. Özel kullanıyor olabilir. Bu nedenle yaşlılarda çoklu ilaç reçete ile verilen ilaçlar kilitli dolaplarda tutulmalıdır. kullanım (polifarmasi) oranı yüksektir. Yaşlı bireyde Buzdolabı veya karanlık ortamda saklanması gereken akılcı ilaç kullanımına yönelik ilkeler şunlardır.
ilaçlar uygun şekilde korunmalıdır, koruyucu kutularından • İlaç tedavisinin gerekli olup olmadığı çıkarılmamalıdır. değerlendirilmeli, İlacın Kullanımında Doğru İlkeleri • Kullanılmakta olan ilaç, sigara ve alkol gibi maddeler bilinmeli, İlaçların kullanımı sırasında oluşabilecek hataları önlemek • Reçeteye yazılan ilaçların farmakolojik için bazı ilkelere dikkat etmek gerekir. Bunlardan biri özellikleri bilinmeli, doğru ilacın yaşlıya verilmesidir. Etiketi yırtılmış, ismi okunmayan ilaçlar uygulanmamalıdır. Ayrıca piyasada • Yaşlılarda tedaviye düşük doz ile başlanmalı, farklı isimleri bulunan ilaçlar kullanılacaksa ilacın eşdeğer • Doz, ilaç kombinasyonları ve tedaviyi olduğunun karşılaştırması yapıldıktan sonra verilmesi sonlandırma dikkatle belirlenmeli, gerekir. Doğru kullanılan bir ilaç yerine göre hayat • Yaşlının uyumunu kolaylaştırmak için tedavi kurtarıcı olabilirken, doğru kullanılmadığında tehlikeli mümkün olduğunca basitleştirilmeli,
YAB206U-YAŞLI BAKIM İLKE VE UYGULAMALARI
Ünite 7: Yaşlıda İlaç Uygulamaları
• Tedavi düzenli olarak gözden geçirilmeli, • Tedavi mümkün olduğu kadar basitleştirilmeli, • Hastanın gereksinimi olmayan ilaçlar tedaviden çıkarılmalı, • Her ilacın yeni sorunlar yaratabileceği akılda tutulmalıdır.
Yaşlılarda İlaç Uygulamaları ile İlgili Dikkat Edilecek Noktalar • Reçetesiz ilaç kullanılmasının zararları konusunda yaşlı birey bilgilendirilmelidir. • Yaşlının oral ilaçlarını doğru dozda ve zamanda alması sağlanmalıdır. Örneğin; günde üç kez olarak reçete edilen ilaç 24 saatte 3 kez yani 8 saatlik eşit aralıkla verilmelidir. Günde iki kez reçete edilen bir ilaç ise 12 saatte bir verilmelidir. • İlaçların bol su ile alınması sağlanmalıdır. İlaçların gazlı içecekler, kola, greyfurt suyu ya da enerji içecekleri gibi farklı içeceklerle alınması uygun değildir. • Yaşlı bireyin yutma güçlüğü varsa ilacın tablet şekli yerine sıvı şekli kullanılmalıdır. İlacın tablet şeklini yutmakta zorlanan yaşlı birey ilacı çiğnemekte ve böylece ilacın etkinliği azalmaktadır. • Yaşlının ilaç kullanımı, diyet, alışkanlıklar ve bitkisel kökenli tüketimleri doğru ve tam olarak sorgulanmalıdır. İlaç kullanırken alkol tüketimi olmamalıdır. • Yaşlıların ilaçlarını alacakları saati ve günü unutmamaları, karıştırmamaları için takvime işaretleme gibi basit yöntemler kullanılabilir. • Yaşlılara reçetede yazılan ilaçların kullanımı çok açık ve okunur yazılmalı, sabırla anlayabilecekleri şekilde de sözlü açıklamalar yapılmalıdır. Görme ile ilgili sorunlara yönelik; ilaç şişesindeki etiket büyük harflerle yazılmalıdır. • Yaşlılara başkalarının tavsiyesi ile ilaç kullanmamaları, kendi ilaçlarını ise başkalarına tavsiye etmemeleri söylenmelidir. Bir başkasına iyi gelen ilaç kendisi için zararlı olabilir. • İlaç veya ilaçlarını düzenli kullanması sağlanmalıdır. • Şikâyetler geçse bile kendiliğinden ilaç alımı durdurulmamalıdır. • Yaşlının ilaç etkileşmelerinden zarar görmemesi için özellikle kullanmakta olduğu ilacı veya ilaçları ve bitkisel ürünleri, çayları doktoruna ve eczacıya mutlaka söylemesi gerekir. • İlaçlar istenen etkinin görülebilmesi için doğru miktarda ve dozda alınmalıdırlar. Kendiliğinden biraz fazla ya da biraz azaltarak alınmamalıdır. İlaçların fazla dozda alınması önlenmelidir. • Yaşlıların ilaç dozlarını, içeceği zamanı doğru anlayıp anlamadığından emin olmak gerekir;
bunun için bildikleri tekrar ettirilebilir, ilaç alırken gözlemlenebilir. • Birden fazla ilaç kullanıyorsa hangi ilaçları beraber alabileceği, aç ve tok olmasının gerekip gerekmediği anlatılmalıdır. • İlaçlar kutularından çıkarılıp başka kaplara konulmamalıdır. Bu ilaçların karıştırılmasına yanlış dozda alınmasına yol açar. Yaşlıya ilacı almadan önce mutlaka kutunun üstüne her seferinde bakması gerektiğini anlatılmalıdır. • Yaşlılarda yiyecek ve içeceklerin soluk borusuna kaçması riski yüksek olduğu için oral ilaçlar verilirken yaşlıların oturur pozisyonda olmasına dikkat edilmelidir. • Enjeksiyon yolu ile ilaç tedavisi uygulanan yaşlıların sağlık kuruluşuna götürülüp ilacın uygulanması sağlanarak tedavisi sürdürülmelidir. • İlaçların uygun koşullarda saklanması sağlanmalıdır. • Yaşlıların ilaçları stok yapmasına engel olunmalıdır. Bu ilaçların son kullanma tarihleri geçebilir ve fark edilmeden tüketilebilir. • Yaşlının ilaç kullanımı ile ilgili kendisi dışında ailesi veya bakımını üstlenen kişilere de eğitim verilmelidir. • İlaçlarla ilgili herhangi bir zehirlenme durumu söz konusu ise Zehir Danışma Merkezi “114” ü arayınız.