Üriner İnkontinans Nedenleri: Üriner Sistem Anatomisi ve Fonksiyonları • İmmobilizasyon (hareket edememe): Yatalaklık Üriner sistemin ana görevi vücutta oluşan metabolik kronik dejeneratif hastalıkla (romatizma, artıkları idrar yoluyla vücuttan uzaklaştırmak ve sıvı eklem hastalıkları) Nöropsikiyatrik nedenler elektrolit dengesini korumaktır. Üriner sistemi oluşturan (bilinç bozulması, felç, depresyon, yapılar: Parkinson hastalığı, multiplsklerozis, spinal kord • Böbrekler yaralanması, diyabetik nöropati vb. • Üreterler • Irk: Beyazlarda sık, hispanik (İspanyol kökenli) • Mesane ve zencilerde daha az • Üretradan oluşur (S:124, Şekil 6.1). • Ciddi şişmanlık, kronik kabızlık • Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları Böbrekler: Omurga yani columna vertebralis omurlardan • Gebelik, çok ve zor doğumlar, prolapsus (pelvik oluşmuş, içinde omuriliği barındıran kemik yapıdır. taban kaslarının güçsüzlüğü) Böbrek kesiti incelendiğinde üç farklı yapıdan oluştuğu • Erkeklerde geçirilmiş prostat ve üriner sistem görülür. hastalıkları • Korteks renalis: Böbreğin en dış kısmıdır. • Büyük abdest kaçırma, çocukluk çağı enürezis Kortekste süzme görevini gerçekleştiren nefronlar öyküsü bulunur. • Kronik akciğer hastalığı, kronik öksürük • Medulla renalis: Korteksin altında yer alan bu • Pelvik bölgeyle ilgili geçirilmiş ameliyatlar ve bölümde idrarın böbrek pelvisine boşalmasını radyasyon öyküsü sağlayan kanallar bulunur. Enürezis, beş yaşın üzerindeki çocuklarda istemsiz olarak • Sinüs renalis: Böbreğin orta kısmındaki boşluktur. gece altını ıslatma durumudur. Böbrekler kortekste bulunan nefron olarak adlandırılan Geçici Üriner İnkontinans Nedenleri: Geçici üriner fonksiyonel ünitelerden oluşmuştur. Nefron kandaki su ve inkontinans (GÜİ); 6 ay ya da daha kısa süren, genellikle suda çözünen maddeleri süzer (filtrasyon), daha sonra akut bir hastalığa sekonder olarak aniden gelişen, tedavi onların bir bölümünü vücudun ihtiyaçları doğrultusunda edilebilen inkontinanstır (S:128, Tablo 6.3). geri emer (reabsorbsiyon), kalanların da idrar olarak vücuttan atılmasını sağlar. Kalıcı Üriner İnkontinans Tipleri: Kalıcı inkontinans nedenleri beş başlık altında toplanabilir. Üreterler: Üreterler idrarı böbreklerden idrar kesesine taşıyan yapılardır. 1. Fonksiyonel İnkontinans: Mesane fonksiyonel ve Mesane (İdrar Kesesi): İdrarı toplayıp depolayan, yapısal olarak normal olmakla birlikte; demans, depresyon genişleme yeteneği olan kesedir. ve deliryum gibi kognitif (bilişsel-hafıza ile ilgili) ve psikolojik problemleri olan kişilerin kontinans yeteneğini Üretra: İşeme esnasında idrarı mesaneden dışarıya taşıyan organize edememesinden ya da ortopedik problemler tüp şeklindeki yapıdır. nedeni ile hareket yeteneği kısıtlanmış kişilerin zamanında
Yaşlanmayla Birlikte Üriner Sistemde Gelişen tuvalete gitme becerilerinin azalmasından kaynaklanmaktadır. Fizyolojik ve Fonksiyonel Değişiklikler Üriner sistemdeki bu değişikliklerle birlikte ortaya çıkan 2. Stres İnkontinans: 75 yaş altı kadınlarda en sık görülen fonksiyon kayıplarının dışında, zihinsel kapasite ve tip olup pelvik taban kaslarının gevşemesi sonucu hareketlerde gerileme, sistemik hastalıkların ve ilaç abdominal basıncın üretral sfinkter kapanma basıncını kullanımının artması da yaşlılıkta üriner sistemle ilgili aştığı; öksürme, gülme ve hapşırma, egzersiz gibi yaşanılan sorunları artırmaktadır. Yaşlılıkla birlikte üriner aktivitelerden sonra küçük hacimli idrar kaçışı olmasıdır.
sistemde ortaya çıkan fizyolojik değişiklikler tabloda 3. Sıkışma Tipi İnkontinans: Detrüsor aşırı aktivitesine sıralanmıştır (S:127, Tablo 6.1). bağlı olarak kontrol edilemeyen ani ve güçlü işeme hissi
Yaşlılarda Üriner Sistemle İlgili Sık Yaşanılan ile görülen tuvalete yetişemeden gerçekleşen istem dışı idrar kaçırmadır. Sorunlar 4. Taşma İnkontinansı: Kapasitesi üzerinde dolan Yaşlılarda üriner sistemle ilgili alt üriner semptomlarına mesaneden su dolu bardağın taşması gibi tanımlanabilecek oldukça sık rastlanmaktadır (S:127, Tablo 6.2). Yaşlılarda şekilde idrar kaçışının olmasıdır. üriner sistemle ilgili en sık görülen şikâyetler üriner inkontinans (idrar kaçırma), üriner sistem enfeksiyonudur. 5. Miks İnkontinans: Stres tipi ve sıkışma tipi Sık ve gece idrara çıkma, ani idrar yapma isteği (ürgensi) inkontinansın bir arada olduğu inkontinans tipidir. gibi belirtilerle birlikte seyreden aşırı aktif mesanede sık görülen sorunlardandır. En sık görülen Üİ tipleri stres, sıkışma ve miks tipleridir. Üriner inkontinans, fiziksel etkilerinin yanı sıra, yaşlılarda
oluşturduğu olumsuz beden imajı, sosyal izolasyon, mikroorganizma üremesi ve sürtünmeyi önlemeye yönelik emosyonel iyilik ve yaşam kalitesinde yarattığı bozulma bakımın uygulanması gerekmektedir. nedeniyle de dikkatle üzerinde durulması gereken önemli Bağımlı Yaşlılarda Perine Bakımı Uygulama Tekniği: bir sorundur.
Üriner İnkontinansı Olan Yaşlılarda Uygulanabilecek • Perine bakımında kullanılan malzemeler Bakım Girişimleri: hazırlanır. Malzemeler: Koruyucu örtü (yatağı korumak için), kurulamak için havlu, perineyi • Mesane Eğitimi silmek için küçük havlu ya da gazlı bezler, sabun • Tuvalete Gitme Programı Oluşturma yerine yumuşak cilt pH’ına uygun perineal cilt • İdrar Yapmayı Teşvik Etme temizleyicisi, ılık su dolu küvet, durulama için • Yaşam Tarzı Değişikliği Önerileri ılık su, tek kullanımlık eldiven, tuvalet kâğıdı • Pelvik Taban Kas Egzersizleri (renkli ve parfümlü olmayan), nemlendirici krem, merhem Üriner Sistem Enfeksiyonu: İdrar yollarında yaşa bağlı • Eller yıkanır. değişiklikler ve mevcut hastalıklar, yaşlı erişkinde idrar yolunda bakteriyel kolonizasyon ve idrar yolu enfeksiyonu • İşlem yaşlıya açıklanır ve izin alınır. İstediği ve (İYE) gelişmesine zemin hazırlar. İYE’ları klinikte yapabildiği oranda işleme dâhil edilir.
asemptomatik bakteriüriden, semptomatik komplike ve • Malzemeler kolay ulaşılacak şekilde yerleştirilir.
komplike olmayan pyelonefrite, tekrarlayan • Boşaltım ihtiyacı varsa giderilir (tuvalete enfeksiyonlara kadar değişen birçok tablo şeklinde götürülür, ya da sürgü/ördek verilir). görülebilmektedir. Semptomatik idrar yolu enfeksiyonları: • Eldiven giyilir. Komplike olmayan sistit (mesane enfeksiyonu), • Alt giysiler çıkarılır ve kadınlara sırtüstü dizler kadınlarda komplike olmayan böbrek enfeksiyonu, kadın bükük, erkeklere ise sırtüstü düz pozisyon verilir ve erkeklerde komplike idrar yolu enfeksiyonudur. ve üzerleri çarşafa örtülür. Bu arada perine cildi
Üriner Sistem Enfeksiyonlarında Bakım Girişimleri: iritasyon, dermatit vb. problemler yönünden kontrol edilir. • Perineye sıcak uygulama (ağrı, spazm için), • Yatağı korumak için alta koruyucu örtü • Sıvı alımını artırma, yerleştirilmelidir. • Üriner kanal iritanlarından kaçınma (çay, kahve, • Küçük havlu ya da gazlı bezler su ve perineal cilt alkol, kola, turunçgil, baharatlar vb.), temizleyicisi ile ıslatılarak perine silinir. • Mesanenin her 2-3 saatte bir boşaltılması için hastayı cesaretlendirme, Kadınlarda sırasıyla silme işlemi: Önce simfizis pubis • İlaçların önerildiği şekilde alınmasını sağlama, (leğen kemiklerinin ön kısmında birleşme yeridir), içten • Yeterli düzeyde istirahat edilmesini sağlama. dışa doğru, daha sonra uzak taraf sonra yakın taraf olmak üzere labia majörler (büyük dudaklar olarak bilinir ve dış Üriner sistem enfeksiyonları özellikle yaşlılarda kolaylıkla üreme organı vulvanın en dış yan bölümünü oluşturur) tekrarlayabilmektedir. yukarıdan aşağıya tek bir hareketle silinir. Önce uzak taraf sonra yakın taraf olmak üzere labia minörler yukarıdan Yaşlılarda Üriner Sistem Hijyen Uygulamaları aşağıya tek bir hareketle sonrasında önce uzak taraf sonra İdrarın asidik yapısı ve içeriğinde bulunan amonyak cilt yakın taraf olmak üzere bacak içten dışa doğru silinir için iritandır. İdrarla temas; perine (dış üreme organlarının (S:136, Şekil 6.3). yer aldığı anüse kadar uzanan bölge) bölgesinde ciltte Erkeklerde sırasıyla silme işlemi: Penis gövdesinden iritasyon, perineal dermatit, basınç yaraları- nın tutulur; Sünnet varsa sünnet derisi arkaya çekilerek, önce oluşumuna kadar değişen derecelerde cilt lezyonlarının üretral meatüs dairesel hareketle, pubise, aşağıya doğru oluşmasına neden olabilmekte, üriner sistem silinir. Bacakların biraz açılması istenerek, testisler enfeksiyonlarına yol açabilmektedir. yukarıdan aşağıya, basınç uygulamadan silinir (S:136, Perine Hijyeninin Sağlanması: Perine; üzerinde dış üreme Şekil 6.4). Durulama ve kurulama için aynı sıra izlenir. organlarının bulunduğu, üretral ve vajinal açıklık ile Anal bölge temizliği için lateral (yan) pozisyon verilir. birlikte anüsün yer aldığı bölgedir. İdrar, vajinal akıntı ve Tuvalet kâğıdı kullanılarak bulaşmış dışkı varsa alınır, dışkının bulaşmasından dolayı kirli, nemli ve enfeksiyon pubisten anüse doğru, bölge temizlenene kadar anal bölge etkenlerinin kolaylıkla üreyip yerleşebileceği bir alan silinir, durulanır. Yumuşak havlu ile bölge kurulanır. oluşturur. Yaşlılarda sık görülen üriner inkontinans Nemlendirici krem sürülür. Alta serilen bez alınır. fiziksel olarak, ciltte irritasyon bulgularından, dematite ve Eldivenler çıkarılır, kişiye temiz çamaşırlar giydirilir ve bası yaralarına kadar değişen yelpazede cilt lezyonlarına rahat edeceği bir pozisyon verilir. Malzemeler ortamdan yol açabilmektedir. Bu nedenle komplikasyonların uzaklaştırılır, uygun biçimde temizlenir ya da atılır. oluşmasını engellemek için, perineal cilt bütünlüğünün bozulmasında risk faktörleri olan nem, cilt pH değeri,
Diğer Bakım Gereksinimleri: (ortalama 30°) idrarını daha rahat yapabilmesi için yarı oturur pozisyon alması sağlanır. • Yaşlının tuvalete gidişini engelleyen; zayıf • Yaşlı birey boşaltım işlemini gerçekleştirene ışıklandırma, kaygan zemin, tuvaletin uzak kadar yalnız bırakılır. olması, yatağın yüksek olması gibi faktörlerin • Boşaltım gerçekleştikten sonra yanına ortadan kaldırılması gerekir. Ayrıca çevrede gidilerek, üzerindeki örtü alınır. bulunan tuvalete kolay ulaşıma engel oluşturabilecek eşyalar, yaşlının işini • Perine bakımı uygulanır ve sürgü alınır. kolaylaştıracak şekilde düzenlenmelidir. • Sürgü alınırken kişi kalçasını kaldırabiliyor ise • Acil tuvalete yetişmeyi gerektiren durumlar için ayak tabanlarıyla destek alarak kalçasını kolay giyilip çıkarılabilen (düğme ve fermuarsız kaldırması istenir. Kalçasını kaldıramıyorsa olan, sıkmayan lastikle ya da yapışkanlı bantlarla kişi yan döndürülerek sürgü alınır. kapatılan giysiler) ve pamuklu giysilerin tercih • Gerekiyorsa kişinin ellerini yıkaması sağlanır. edilmesi gerekir. • Malzemeler toplanarak temizlenir ve kaldırılır.
• Giysi ve yatak takımlarının ıslanmaması için Erkek Hastaya Ördek Verme: inkontinans için geliştirilmiş özel ürünler kullanılmalıdır. Sıvı sızdırmayan inkontinans • Eldiven giyilerek yaşlı bireye oturur ya da yan pedleri, yatak örtüleri ve iç çamaşırları, kateterler yatar şekilde uygun pozisyon verilir. inkontinans problemi olan yaşlılar için • Gerekli ise penisi ördeğin (S:138, Resim 6.2) kullanılabilir. boyun kısmının içine yerleştirilir. • İdrarını rahat yapması için kişi yalnız bırakılır. Sürgü/Ördek Verme • Daha sonra ördek alınarak perinenin temizliği Sürgüler kadınlarda idrar ve gaita, erkeklerde ise gaita yapılır. boşaltımına yardım için kullanılan malzemelerdir. • Gerekiyorsa kişinin ellerini yıkaması sağlanır. Ördekler ise erkeklerin anatomik yapılarına uygun olarak • Malzemeler toplanarak temizlenir ve kaldırılır. idrar yapmaları için geliştirilmiş ürünlerdir. Sürgü ve ördek alındıktan sonra idrarın miktarı, kokusu, rengi ve içeriği kontrol edilir. Sürgü Verme Tekniği: Kalıcı Üriner Kateteri Bulunan Kişinin Bakımı: • Kullanılacak malzemeler hazırlanır. Malzemeler: - Sürgü/ördek ve örtüsü, ayrıca Çeşitli nedenlerle yaşlılarda sık kullanılan üriner kateter perine bakımında kullanılan malzemeleri (idrar sondası) bakteri kolonizasyonu açısından oldukça içerir. Eldivenler giyilerek sürgü örtüsü uygun bir ortam oluşturarak üriner sistem yatağın altına, sürgü yatağın ayak ucu ya da enfeksiyonlarının gelişmesine neden olur. Bu nedenle iskemleye konulur. Odanın kapısı kapatılarak zorunlu olmadıkça üriner kateter uygulanmasından başkalarının odaya girmesi engellenir, kaçınılmalıdır. mahremiyet sağlanır. Yaşlı birey kalçalarını kaldırabiliyorsa dizlerini bükmesi ve ayak tabanlarından destek alarak kalçasını yukarı kaldırması istenir. Koruyucu örtü yaşlı bireyin altına yayılır, alt çamaşırları çıkarılarak sürgü kalçanın altına yerleştirilir.
Yaşlı birey kalçalarını kaldıramıyorsa:
• Yatak başı alçaltılarak elverdiğince düz hâle getirilir, kişinin yan tarafına dönmesi sağlanır (lateral pozisyon). • Yatak kenarlıkları varsa kaldırılır, kişinin bu kenarlıklardan destek alması istenir ve yatağın diğer tarafına geçilerek sürgü üst bacağın bitiş noktası ile kalçanın altına yerleştirilir. • Sürgü kalça üzerine bastırılıp, tespit edilerek kişinin sürgü üzerine dönmesine yardım edilir (S:138, Resim 6.1). • Sürgü yerleştirildikten sonra sürgünün doğru pozisyonda olup olmadığı, dışarıya idrar sızıntısını önlemek için kontrol edilir. • Kişinin üzeri örtülür ve sağlığı açısından bir engel yoksa yatağın başucu yükseltilerek