Bireyler yaşlandıkça gözde yapısal ve işlevsel Giriş değişiklikler nedeniyle görme becerilerinde azalma
Sağlık, İşlev ve Yetiyitiminin Uluslararası yaşanmaktadır. Gözdeki bu değişiklikler genellikle ani Sınıflandırmasına göre vücut yapı (örneğin göz) ve başlangıçlı olmayıp zaman içerisinde fark edilir ve bu işlevlerindeki (örneğin görme) kayıplar bireylerin aktivite zaman diliminde yaşlı bireyler ilgili değişikliklere uyum (örneğin öz bakım, yer değiştirme) ve katılım (örneğin sağlamaya çalışır (örneğin göremediği yazı boyutuna karşı gazete okuma) düzeyini sınırlandırmaktadır (Dünya Sağlık baş ve göz pozisyonunu değiştirme). Gözde meydana Örgütü, 2001). Dolaşım ve solunum sistemi, sinir sistemi, gelen değişikliklerin nedenleri yaşla ilişkili fizyolojik duyu organları, kas-iskelet sistemi gibi vücut yapı ve gerileme ile birlikte, sinir sistemi, algı ve hastalığa yol işlevlerindeki kayıplar yaşlanan bireylerin temel ve ileri açan bozukluklar olarak sıralanabilir. Yaşlanma sürecinde günlük yaşam becerilerinde bağımsızlıklarını zamanla görme işlevleriyle ilgili çeşitli değişiklikler azaltmakta, sağlık hizmetleri ve bakım gereksinimlerini gerçekleşmektedir. Bunlar; artırmaktadır. • Görme alanında azalma, 65 yaş üstü bireylerde ortaya çıkan süreğen sağlık • Görme keskinliğinde değişiklikler, sorunları, aktivite ve katılım düzeyinde düşüşe yol • Gözde aydınlatma gereksiniminin artması, açmakta ve yaşlının çevreye olan uyumunu azaltmaya • Karanlık-aydınlık uyumunda gecikme, başlamaktadır. Özellikle eklem romatizması yaşlanan • Kontrastlığı artırma ihtiyacı, kadınlar arasında en sık görülen süreğen sağlık sorunudur. • Göz uyum gücünde azalma, Yine hipertansiyon (yüksek tansiyon) erkek yaşlılara • Renkli görme ve derinlik algısında değişiklikler. kıyasla kadınlar arasında daha sık görülürken kalp hastalıklarının erkekler arasında daha yaygın görüldüğü, Görme Alanı; yaşlanma süreciyle hem merkezî hem de şeker (tip 2 diyabet) hastalığının ise her iki cinste eşit periferik (merkezden uzak, dışa veya yanlara doğru) etkilenmeye neden olduğu bilinmektedir. görme alanlarında azalma hızlanmaktadır. Yaşlılığın erken döneminde göz bebeği boyutunda azalma gözün Yaşlılık dönemi kadınları için en büyük süreğen sağlık merkezden uzak kısımlarının daha az ışık alması ile sorunlarının başında kemik kırılganlık hastalığı sonuçlanırken yaşlılığın ilerleyen döneminde ise retina (osteoporoz) gelmekte olup erkeklere göre dört kat daha metabolizmasında azalma ile sonuçlanmaktadır. Üst göz fazla görülmektedir. Yaşlılık döneminde özellikle duyu kapağında gevşeme ve göz küresinin arkasında yağ kaybı organlarından göz ve kulakta meydana gelen işlev mekanik nedenlere bağlı olarak gelişmekte ve sonucunda kayıpları en sık süreğen sağlık sorunlarının başında yaşlanma ile birlikte yukarıya bakışta güçlük gelmektedir. Duyu organlarındaki bu azalmalar, yaşlı yaşanmaktadır. Yukarı bakışta güçlük, günlük yaşamda bireylerin çevreleri ile olan sürekli etkileşimlerini olumsuz yaşlı bireylerin baş üstü görsel uyaranları takip etmesini etkileyerek günlük yaşamda pek çok zorlukla zorlaştırmaktadır. Örneğin trafik ışıkları, yön levhaları, karşılaşmalarına yol açmaktadır. cadde ve sokak adres numaraları veya olası tehlikeler Yaşlı Bireylerde Görme ile İlgili Değişiklikler (örneğin ağaçtan veya yukarıdan sallanan nesneler) gibi Yaşam boyunca bireyler duyu organları vasıtasıyla baş üstü seviyeden gelen çevresel uyaranlar.
vücudun içinden (örneğin hareket hissi) ve dışından Yaşlı Bireylerde İşitme ile İlgili Değişiklikler (örneğin görsel, işitsel) gelen bilgileri toplar ve bu bilgileri İnsanın çevreyle olan iletişiminde görme organı gözle beyinde işlemleme sürecinden geçirerek uygun yanıtlar birlikte işitme organı kulak önemli etkileşim araçlarıdır. (davranış, hareket) oluştururlar. Bireylerin yaşamları Yaşla birlikte görme işlevlerinde meydana gelen boyunca çevreyle olan etkileşimleri için duyusal değişiklikler dışında işitme ile ilgili işlevlerde gerilemeler, ipuçlarına gereksinimleri vardır. Kişiler yaşlandıkça bireylerin çevreden gelen ipuçlarını fark etmesini ve duyuları toplama, işlemleme ve uygun reaksiyon gösterme iletişim becerilerini olumsuz etkilemektedir. Yaşlı hızlarında yavaşlamalar başlamaktadır. Yaşlanma süreci bireylerin işitme, işittiğini anlamlandırma ve uygun ile bireylerin çevrede olup biteni yavaş ve yanlış davranışsal tepkiye dönüştürme becerilerinde zaman yorumlama, bunun sonucunda da yaşam kalitesinde düşüş, içerisinde yaşanan kayıp süreci sonunda sosyal olarak temel ve ileri günlük yaşam becerilerinde bağımlılık kendini geri çekme ve yalnızlığı tercih etmeye kadar gözlenmeye başlamaktadır. Bu nedenle, çevreyle olan ilerleyebilmektedir. bağlantı sağlayıcı duyu organlarının sağlıklı şekilde işlevlerini sürdürebilmesi ve yaşlı bireylerin Yaşla birlikte işitme sisteminde işlevsel kayıplar meydana bağımsızlıklarını olabildiğince sürdürebilmesi gelmeye başlamaktadır. Bu kayıplar periferal işitme amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda sağlık alanında sistemi, yani kulakta meydana gelen değişiklikler ve çalışan uzmanların yaşlı bireylerde muhtemel duyusal işitilenlerin ses olarak anlamlandırıldığı bölge olan değişiklikleri (görme, işitme, tat, koku, somatik duyular) merkezî işitme sisteminde yani beyinde ortaya düzenli değerlendirerek gereklilik hâlinde uygun çıkmaktadır. Yaşın ilerlemesine bağlı gelişen işitme müdahalelerle günlük yaşamda daha az bağımlı olmalarını kayıplarında bazı faktörler sorumlu tutulmaktadır. Bunlar; sağlaması gerekmektedir.
• İletimsel işitme kayıpları, körelmeye başlayan tatları uyarabilir ve bu nedenle yaşlı • Duyu-sinir işitme kayıpları ve bireyler yiyeceklere daha fazla tuz ve şeker ilavesi • Kombine işitme kayıpları (hem iletimsel hem de yaparlar. Ancak bu durum diğer yandan süreğen duyu-sinir işitme kayıpları) olarak hastalıklar için tehlikeli olmaktadır. Örneğin belirtilmektedir. hipertansiyon, diyabet, böbrek yetmezliği vb. Dilin arka bölümünde ise acı duyularını alan tomurcuklar Hem kulakta hem de sinir sisteminde meydana gelen bulunmaktadır. fizyolojik gerilikler sonucu yaşlı bireylerde bazı işitme becerilerinde güçlükler oluşmaktadır. Bunlar; Yaş ilerledikçe acıya olan hassasiyet artmakta, yaşlılık döneminde bireylerin acı yiyeceklerden ve yemeklerin • Yüksek tonda işitme kayıpları, lezzetsiz olduğundan şikayet ettikleri görülmektedir. Tat • Konuşulanları ayırt etme becerisinde azalma, duyusunda ilerleyen yaşlarda azalmayla birlikte tat • Arka plan gürültüyü uygun şekilde filtrelemede işlevleri gerilemekte ve buna paralel olarak beyinde tat güçlük olarak sıralanabilir. duyusundan sorumlu merkezlerdeki sinir hücre sayısı da İletimsel İşitme Kaybı; yaşlı bireylerde görülebilen azalmaktadır. Yaşla birlikte tat duyusu ile ilgili olarak ağız iletimsel işitme kaybı dış kulak ve orta kulak veya her ve çevresinde de değişiklikler meydana gelmektedir. ikisinde gerçekleşen işlev kayıpları sonucu ortaya Bunlar;
çıkmaktadır. Bu bölgede, kulak kiri, kulak zarında • Ağız ve dudakların esnekliğinde azalma, delinme, orta kulakta serum ve kireçlenme gibi nedenler • Tükürük akışında azalma, iletimsel işitme kaybını tetiklemektedir. Dışarıdan gelen • Burun salgısı yapısında değişiklikler, seslerin yoğunluğu yeterli olmadığından dolayı iç kulağa • Ağız salgısında değişiklikler, ses ulaştığında işitme kaybı oluşur. Sinyal zayıf olsa dahi, • Diş eti iltihabı ve hastalıkları, iç kulağa gelen ses analiz edilmeye devam etmektedir. İç • Takma diş kullanma, kulakta etkilenme olmaması nedeniyle dışarıdan gelen • Dilde yarıklar. uyarının şiddeti fazla ise iç kulağa ses ulaşabilir. Bu nedenle, yüksek volümle konuşma, işitme cihazları ve Yaşlı Bireylerde Dokunma Duyusu ile İlgili mekanik ses yükselticiler iletimsel işitme kaybı Değişiklikler sorunlarında duymaya yardımcı olabilirler. Dokunma ve Basınç; hafif dokunma ve basınç algısını Duyu-Sinir İşitme Kaybı; çevredeki ses dalgalarının derideki reseptörler (alıcılar) gerçekleştirmektedir. kulakta elektriksel sinyallere dönüştülmesi veya beyine Dokunma yaşlı bireye çevresi hakkında önemli bilgiler sinir uyarımlarının aktarılması sırasında gerçekleşen işlev sunar ve iletişim için gereklidir. Dokunma duyusu aynı kaybıdır. Yaşlılığa bağlı gelişen duyusal işitme kaybı; zamanda kavrama becerileri için ise ön koşul bir özelliktir. Cochlea organındaki duyusal saç hücrelerinin Yaşla birlikte bu reseptörlerin sayısında azalma dejenerasyonu ve epithelial zayıflama sonucu yüksek olmaktadır. Reseptörler ile iletişimde olan duyu frekanslı sesleri işitmede kayıp oluşur. Yaşlılığa bağlı sinirlerinin bilgi iletim hızı azalmakta ve bilgi işlemleme gelişen sinirsel (nöral) işitme kaybı ise cochlea sinirindeki niteliği ve miktarında yaşla birlikte değişiklikler dejeneratif değişiklikler ve sinir yolağı boyunca bulunan olmaktadır. Dokunma uyarısına azalan cevap sonucu daha sinir hücrelerindeki kayıplar sonucu gelişir. Yaşlılıkta fazla dokunma eşiği ile dokunma ve basınç saptama gelişen sinirsel tür işitme kaybı sonucu yaşlı birey becerisinde azalma yaşlı bireylerde görülmektedir. konuşulanları ayırt etmede kayıplar yaşar ancak sesin Dokunma duyusundaki değişiklikler yaşlıların diğer duyu tonunu işitmede sorun yaşamaz. Yani sinirsel işitme kaybı sistemlerine (örneğin görme) bağımlılığını artırır. yaşayan yaşlı bireyler konuşulan sesleri duyar ancak ne Ağrı; bu duyunun algılanması ilerleyen yaşlarda azalma işittiğini anlayamaz. Bu nedenle, sinirsel işitme kaybı eğilimi gösterebilmektedir, özellikle derin ağrının yaşayan yaşlılar için ses yükselten cihazlar pek işe algılanması. Ancak pek çok faktör yaşlılarda ağrı yaramayabilir. Çünkü yaşlı sesi işitmede değil, işittiği duyusunun algılanmasını etkilemektedir. Bunlar; sesleri anlamlandırmada sorun yaşamaktadır. • 60 yaş sonrası miyelinli olmayan sinir liflerinin Yaşlı Bireylerde Tat ve Koku Duyusu ile İlgili yoğunluğu azalmaktadır: 65-75 yaşlarında ağrı Değişiklikler duyusunu alan miyelinsiz sinir liflerinde yaklaşık
Tat duyusu; yaşlanma sürecinde tat duyusunda azalmanın %50 azalma olur. tam nedeni bilinmemesine rağmen tat tomurcuk sayısında • Miyelinli liflerin yoğunluğu azalır: 65-75 yaş yaşla birlikte azalma olmaktadır. 60 yaşındaki insanların arasındaki bireylerde miyelinli sinir lifleri pek çoğunda tat tomurcuklarının yaklaşık yarısı yaklaşık %35 oranında azalır. azalmaktadır. Tat tomurcuk sayısındaki bu azalma 70’li • Yaşla birlikte uzuvlardaki sinir iletim hızı azalır. yaşlarda daha da hızlanmaktadır. Tat tomurcukları, dilin • Duyu sinirlerinde nörokimyasal değişiklikler ön kısmında yer alıp tatlı ve tuzlu tatlardan sorumludur ve görülür. ilk önce bu duyular körelmeye başlar. Daha güçlü tatlar bu
• Üst beyin, orta beyin ve alt beyinde sinir hücre ölümleri, sinirlerin uyarıyı alan uzantılarında (dendirit) kayıplar. • Sinir hücreleri arasında uyarının geçişi için gerekli nörokimyasallarda azalma.
Duyusal Değişikliklere Yönelik Çevresel Düzenleme
Yaşlanma sürecinde gerçekleşen duyusal değişimlere karşı yaşam alanlarının yaşlı bireylerin aktivite düzeyini sınırlandırmadan ve katılım düzeyini koruyacak şekilde yeniden düzenlenerek temel ve ileri düzey günlük yaşam becerilerinde bağımsızlıklarını sürdürmeleri hedeflenmektedir. Yaşlanma sürecinde tüm duyusal ipuçlarından aşırı ve az kullanılmayacak şekilde yararlanmak, duyulara bağımlılık oluşmasını engellediği gibi, çevre ile yaşlı birey arasında yanlış bir eşleşme olmasını da engellemektedir.
Yaşlı bireyleri bulunduğu çevresel ortam yeterince desteklemez ise güvenlik, özfarkındalık ve diğer kişilerle etkileşim olumsuz etkilenebilir ve sonuç stresli ve başarısız olabilir. Özellikle yüksek işlev gereken fiziksel ortamda şayet kişinin beceri kapasitesi sınırlı ise o ortamda yaşlı birey uygun olmayan performans sergiler. Böyle bir durumda yaşlı bireyin zahmetli bir rehabilitasyon süreci ile işlev düzeyi artırılabilir veya daha kolay şekilde o yaşlı bireyin bulunduğu fiziksel ortamda değişiklikler yapılır. Örneğin yatak yüksekliğinin azaltılması, banyoda eşiğin kaldırılması, koridora yeterli aydınlatma, ses yankısını azaltacak duvara paneller yerleştirme veya televizyon ile kablolarının yerini değiştirme gibi basit iç veya dış ortamda yapılan çevresel değişiklikler, yaşlının o ortamda yaşamında anlamlı değişiklikler oluşmasını kolaylaştırır.