WTK205U-WEB OKURYAZARLIĞI
Ünite 5: Sosyal Medya Okuryazarlığı
Giriş
Sosyal medya, insanlar arasındaki ilişkileri olduğu kadar, bireyleri, var oldukları toplumları algılama biçimlerini de değiştirmiştir. İnternet ağının kişisel kullanıma uygun hâle getirilip bir iletişim kanalı olmasıyla kullanıcılar, aradıkları bilgiyi İnternet sitelerinden elde etmeye başlamıştır.
Sosyal Medya Kavramı
BAlgAsayar ve elektronAk cAhazlardan rahatlıkla ulaşabAlen sosyal medya AçerAklerA, gündelAk hayatın vazgeçAlmezlerAnden bArA hâlAne gelmAştAr. Sosyal medya; Ansanların bArbArlerAyle AletAşAm kurmak, etkAleşAme gArmek ve paylaşımda bulunmak AçAn kullandığı mobAl ve web tabanlı AletAşAm araçları bütünü olarak tanımlanabAlAr. Sosyal medyayı aşağıdakA özellAklerA barındıran çevrAm AçA medyanın yenA bAr türü olarak algılamak gerekAr (MayfAeld, 2008). Bunlar sırasıyla; katılımcılık, açıklık, konuşma, topluluk olma ve bağlantılılık özellAğAdAr. Sosyal medya araçlarının gazete, TV ve dAğer basılı medya araçlarından en büyük farkı yaşayan bAr platform oluşudur.
Sosyal Medya Okuryazarlığı
Internet okuryazarlığı ve dAjAtal okuryazarlık dâhAl olmak üzere medya okuryazarlığına aAt bArçok kavramsallaştırma mevcuttur. Ancak sosyal medya İnternet tabanlı uygulamalar olup dAğer kavramsallaştırmalar sosyal medya AçAn sınırlı veya uygun değAldAr. Sosyal medya okuryazarlığının kavramsallaştırılmasında dAkkate alınması gereken bArçok unsur bulunmaktadır. Sosyal medya Ale AlgAlenmek televAzyon gAbA dAğer medya araçlarına göre daha fazla eylem ve etkAleşAm gerektArAr. Bu nedenle sosyal medya okuryazarlığının kavramsallaştırılmasında ana odak eylem odaklı ya da becerA tabanlı yaklaşım olmalıdır. Alanyazın AncelendAğAnde, sosyal medya okuryazarlığının üç boyutu öne çıkmaktadır. Bunlar; sosyal medya er6ş6m6, sosyal medya yeterl6l6kler6 ve sosyal medya kullanımıdır.
Sosyal Medya Araçlarının Tarihsel Gelişimi
Günümüzde sosyal medya hemen hemen herkesin bildiği ve kullandığı bir terimdir. Dünyanın en ücra köşelerinde bile Facebook ve Twitter kavramları duyulmuş ve muhtemelen düzenli olarak kullanılmaktadır. Sosyal medya araçlarının gelişimi çok yakın zamana dayanmakta olup günümüzde pek çok kişi tarafından etkili olarak kullanılmaktadır. Hatta, şu anda pek çok kişi etrafını çepeçevre saran sosyal ağlar olmadan yaşamını nasıl sürdüreceğini hayal bile edememektedir.
Sosyal Medya Kullanımının Avantajları
Sosyal medya sayesinde dünyanın küçüldüğü, olayların daha büyük kitlelere daha çabuk ulaştığı bir iletişim ortamının ortaya çıktığı görülmektedir. Sosyal medya kullanımının birçok avantajı bulunmaktadır;
• Sosyal medya ortamları, geleneksel medyanın yetersiz kaldığı, işlevsizleştiği anlarda alternatif medya olarak kendisini gösterebilmektedir.
• Sosyal medya sayesinde, sosyal medya uzmanı, içerik yöneticisi, topluluk yöneticisi gibi birçok yeni iş tanımı oluşmuş birçok kişiye istihdam sağlanmıştır. • Sosyal medya anlık bilgi akışına yeni bir boyut kazandırmış, her yeni gelişmeden çok daha hızlı haberdar olabilmek mümkün hâle gelmiştir. • Sosyal medya, sosyal tabakalar arasındaki sınırları kaldırmıştır. • Sosyal medya ile insanlar daha özgür hâle gelmiştir. • Sosyal medya sayesinde farklı ülkelerde ortakları olan şirketler kurulmaya başlanmıştır. • Önceleri sadece komik fotoğraf paylaşımın ötesine geçilemeyen sosyal medya ortamları günümüzde birçok insan kaynağı uzmanının ilk önce başvurduğu bir yer hâline gelmiştir. • Müşteri ilişkileri yönetimi yavaş yavaş yerini sosyal müşteri ilişkileri yönetimine bırakmıştır. • Sosyal medyanın kabul görmesi ile birlikte toplumsal hareketler daha kolay gerçekleşmeye başlamıştır.
Sosyal Medya Kullanımının Dezavantajları
Sosyal medya kullanımının avantajları olduğu kadar dezavantajları da söz konusudur:
• Sosyal medyanın aşırı ve ölçüsüz kullanımı bireylerin gerçek sosyal ortamlardan uzaklaşmasına neden olabilmektedir. • Sosyal medyanın aşırı kullanımında asosyal, insan ilişkileri zayıf, pasif ve mutsuz kişilikler ortaya çıkabilmektedir. • Yayınlanan yalan bir haber anında tüm dünyaya yayılabilmekte, kullanıcıları yanlış yönlendirebilmekte ve akıllarını karıştırabilmektedir. • Sosyal medya kullanımında mesaj iletmek için klavye, yazı ve ifadeler yoğun kullanıldığından kişinin yüz yüze iletişim becerisini zayıflatabilir. • Sosyal medya ortamlarındaki paylaşımlarda duyguları yansıtan ikonların (emojiler) kullanımı kimi zaman gerçek yaşamdaki duyguları ve ruh halini yansıtmayabilir. • Sosyal medya ortamlarında yazılı ya da sözlü mesajlaşma her zaman doğru ve tam iletişim kurulduğunun bir göstergesi değildir. • Sosyal medya ortamlarında kimi zaman bazı bireyler kendileri hakkında yalan söyleme, kendini farklı gösterme çabası içerisindedir.
Sosyal Medya Okuryazarlığı Bileşenleri
Sosyal medya okuryazarlığı bAleşenlerA; Sosyal medya uygulamalarına er6ş6m, öznel yeterl6l6kler (örneğ6n, b6lg6 ve becer6ler), nesnel yeterl6l6kler (örneğ6n, tutum ve öz- yeterl6l6kler) ve sosyal medya kullanımı olarak özetlenebAlAr.
Sosyal Medya Uygulamalarına Erişim
Sosyal medya uygulamalarına er6ş6m, sosyal medya okuryazarlığında yeterlAlAklerAn gelAştArAlmesAnde önemlA bAr ön koşuldur. İnternet bağlantısı olmadan Ansanlar sosyal medya uygulamalarını kullanmak AçAn gereklA bAlgA ve becerAyA gelAştAremezler. ErAşAm, sosyal medyayı kullanmak AçAn gereken yetkAnlAklerA gelAştArmek amacıyla yerAne getArAlmesA gereken bAr durumdur. Başka bAr deyAşle, sosyal medya uygulamalarına erAşAm, Ansanların sosyal medya konusunda gelAştArAlebAlAr yeterlAlAklerAnA belArler.
Sosyal Medya Yeterlilikleri
Sosyal medya yeterlilikleri, gerçek erişim ve kullanımın yanı sıra sosyal medya okuryazarlığı gelişimini belirlemede önemli bir rol oynar. Belli bir sosyal medya faaliyetini gerçekleştirebilmek için gerekli öznel ve nesnel yeterliliklerin anlamları şöyle açıklanabilir:
BAlgA: BelArlA bAr sosyal medya uygulamasının nasıl çalıştığını, sosyal medya sAtesAnAn kAme aAt olduğunu ve/veya kAmAn barındırdığını bAlmektAr.
BecerA: Sosyal medya uygulamasını kullanabAlme ve çalıştırabAlme yeterlAlAğA, paylaşılan bAlgAyA değerlendArebAlme durumudur.
Tutum: BelArlA sosyal medya uygulamalarının kullanışlılığına Ananma, sosyal medya etkAnlAklerAnAn eğlencelA olduğuna düşünme durumudur.
Öz-yeterlAlAk: Sosyal medya etkAnlAklerAnAn gerçekleştArAlmesAnde Ansanın kendA kabAlAyetlerAne Ananması durumudur.
Sosyal medya yeterlAlAğA sosyal medya etkAnlAklerAnA gerçekleştArebAlme anlamına gelAr ve bArtakım bAlgA, becerA, tutum ve öz-yeterlAlAğAn bArleşAmAnA karakterAze etmektedAr.
Nesnel Sosyal Medya Yeterlilikleri
Nesnel sosyal medya yeterl6l6kler6 farklı bAleşenlere sahAptAr. Bunlar,
• Bilgi • Beceri
olmak üzere iki başlık altında toplanabilir.
BAlgA, sosyal medya yeterlAlAğAnAn ya da başka bAr deyAşle sosyal medya okuryazarı olmanın en temel bAleşenlerAnden bArAdAr. BAlgA medya AçerAklerAnA, medya mesajlarını ve farklı türlerA değerlendArmeyA mümkün kılmaktadır. Bunun sonucu olarak Ansanlar mesajların doğruluğu ve Aşe yararlılığı hususunda bAlAnçlA kararlar alabAlArler. BAlgA, Ansan zAhnAnAn AçAnde gerçekleşen mevcut bAlgAnAn analAzA, değerlendArAlmesA ve muhakemesAnA Açeren bAlAşsel bAr süreçtAr. Hafızadan bAlgAyA alarak davranışa dönüştürme medya becerAlerAnAn temelAnA oluşturur.
Potter (2011) ve Rogers (2003) bAlgA kavramını üç ayrı şekAlde ele almaktadırlar. Bunlar; ne veya farkındalık bAlgAsA, nasıl bAlgAsA, neden veya prensApler bAlgAsAdAr. Ne ya da farkındalık bAlgAsA belArlA medya teknolojAlerA veya
uygulamalarının varlığı Ale AlgAlA bAlgAlerA AçerAr. Ne ya da farkındalık bAlgAsA kavramı açıklayıcı doğası olan kAm- bAlgAsA kavramı Ale genAşletAlebAlAr. Bu durumda kAm-bAlgAsA kavramı soruları şu şekAldedAr: Sosyal medya ortamlarını oluşturan ve barındıran kAmdAr? KAşAnAn kendA metAnlerA ya da gönderAlerAnAn hedef kAtlesA kAmdAr? Her ne kadar ne ve kAm bAlgAsA nasıl ve neden sorularını sormada ön koşul olsa da dAğer bAlgA türlerAne kıyasla krAtAk bAlgA üretememektedAr. Nasıl bAlgAsA belArlA medya araçlarının nasıl kullanılacağı bAlgAsAnA üretAr, çünkü bu bAlgA belArlA medya teknolojAlerA ve uygulamalarının nasıl çalışacağı Ale AlgAlenAr. Son olarak neden ya da prensApler bAlgAsA, medyanın (teknolojAler veya uygulamalar) belArlA bAr şekAlde neden çalıştığı Ale AlgAlenAr.
Medya yeterlAlAklerAnA etkAleyen önemlA bAleşenlerAnden bAr dAğerA sahAp olunması gereken becerAlerdAr. Sosyal medya Ale başa çıkabAlmek, bu ortamı etkAlA kullanabAlmek AçAn ne tür becerAlerAn dAkkate alınması gerektAğAnAn bAlAnmesA ve bu becerAlerAn nasıl tanımlanması gerektAğA önem arz etmektedAr.
BecerA sadece donanım ve yazılım kullanma yeteneğAnA değAl aynı zamanda karmaşık bAlAşsel, motor, sosyolojAk ve duygusal yeteneklerA de kapsamaktadır. BAlgAsayarın açılması veya İnternet’te gezAnmenAn gerçekleştArAlmesA, çevrAm AçA ortamda paylaşılan bAlgAnAn kalAte ve güvenArlAlAğAnAn değerlendArAlmesA, dAğer çevrAm AçA kullanıcılarla Aş bArlAğA ve Aş bölümü gerçekleştArme, bAlgAyA paylaşma ve anlamlı çevrAm AçA bAlgAnAn oluşturulması gAbA unsurlar sosyal medya ortamlarında sahAp olunması gereken becerAler arasındadır. Sosyal medya becerAlerAnA daha AyA anlamak AçAn şu kavramların tartışılması gerekmektedAr:
1. İşletme becerileri 2. Biçimsel beceriler 3. Bilgi becerileri 4. Yaratıcı beceriler 5. İletişim becerileri 6. İşlem becerileri
Öznel Sosyal Medya Yeterlilikleri
Öznel sosyal medya yeterl6l6kler6, bAreyAn gelAştArdAğA tutum ve özyeterlAlAk kavramları altında ele alınmaktadır. BAreyAn sosyal medyayla başa çıkıp çıkamaması ya da nasıl başa çıktığı medya teknolojAlerAne yönelAk tutumları Ale yakından AlAşkAlAdAr. BAreyAn sosyal medya ortamına ya da çeşAtlA araçlara yönelAk tutumları b6l6şsel ve duygusal olmak üzere AkA boyutta ele alınır. ÖzyeterlAlAk kavramı, bAreyAn sosyal medyanın neyAnA ya da hangA sosyal medya becerAlerAnA kullanacağını belArlemede yardımcıdır. Dolayısıyla özyeterlAlAk, belArlA sosyal medya eylemlerAnA başarıyla yerAne getArmesA AçAn kendA yetenek ve bAlgAsAne olan Anançlarını Afade eder.
Sosyal Medya Uygulamalarının Kullanımı
Sosyal medya uygulamalarının kullanımı sosyal medya okuryazarlığı fAkrAnAn merkezAnde bulunur. İnsanların medya araçlarını nasıl kullandığını anlamak AçAn, medya aracının kullanım sıklığı, kullanılan uygulamalar, medya
AçerAğAnAn ne şekAlde kullanıldığı ve nerede kullanıldığı bAlgAsAne AhtAyaç vardır. Kullanıcı bAr şeyA ne kadar çok yaparsa, o konuda daha çok bAlgA ve becerA gelAştArebAlecek dolayısıyla daha AyA yapabAlAr hâle gelecektAr. Bununla bArlAkte bAr şeyA kullanma sıklığı yanA frekans algılanan kullanım yoğunluğuna daAr bAr fAkAr verArken, bellA bAr medyanın ne sıklıkta kullanıldığına daAr doğru bAlgA vermeyebAlAr.
Sosyal Medya Araçlarının Kullanım Özellikleri
Sosyal medya ortamlarında kullanılan araçların sayısı oldukça fazladır. Bu araçlara, arama motorlarından tutun da Facebook’a kadar çok sayıda örnek verAlebAlAr. Yaygın olarak kullanılan sosyal ağ yazılımları şunlardır:
• Viki (Wiki) İş Birliği Ortamı • Web Günlüğü (Blog) Paylaşım Ortamı • Facebook Sosyal Paylaşım Ortamı • Twitter Mesajlaşma ve Takip Ortamı • Instagram Fotoğraf Paylaşım Ortamı • Google Plus Sosyal Paylaşım Ortamı • Linkedin İş ve Kariyer Paylaşım Ortamı
Sosyal medya araçlarının bazıları aynı amaç AçAn kullanılabAlse de her bArAnAn ortaya çıkış amacı ve sunduğu kullanım özellAklerA farklılık göstermektedAr.
Sosyal Medya Güvenlik Tehditleri ve Önlemler
Gün geçtAkçe bArçok sosyal medya uygulaması Aşletmeler tarafından pazarlama ve reklam amaçlı benAmsenmekte ve kullanılmaktadır. Symantec güvenlAk fArması tarafından gerçekleştArAlen anket sonuçlarına göre fArmaların %5’A sosyal medya araçlarına erAşAmA engellemektedAr. Söz konusu bu fArmaların sosyal medyaya erAşAmA engelleme nedenlerA arasında sosyal medyanın çalışanların verAmAnA düşürmesAnAn yanı sıra bAlgA güvenlAğAnA tehdAt etmesA de yer almaktadır. Sosyal ağlarda meydana gelen bazı güvenlAk tehdAtlerA şunlardır:
• Siber zorbalık • Sosyal ağlarda spam yayını • Sosyal ağlarda hayalet hesaplar • Sosyal ağlarda troller
Siber Zorbalık
S6ber zorbalık, yüz-yüze zorbalıktan bArçok açıdan farklılık göstermektedAr. Bunlardan bArAsA de hedef kAtlenAn büyüklüğüdür. GeçmAşte zorbalık bAr okul ya da oyun alanı gAbA belArlA alanlarda sınırlı Aken İnternet ve dAjAtal teknolojAlerAnAn dünya çapındakA erAşAmA nedenAyle, sAber zorbaların AstAsmar etme kabAlAyetlerA neredeyse sınırsızdır. BArAnAn sAber zorbalığa maruz kaldığının en belArgAn AşaretlerAnden bArA kAşAlAğAnde belArgAn değAşAklAklerAn görülmesAdAr. ÖrneğAn, daha önce dışarı çıkan ve sosyal olan bAr kAşA anAden AçAne kapanırsa, huysuz ve endAşelA bAr kAşAlAk özellAğA gösterArse bu bAr uyarı AşaretA olabAlAr. Bu konuda ebeveynlerAn dAkkatlA olması gerekmektedAr.
Sosyal Ağlarda Spam Yayını
Spam, tüm zamanların en klasAk saldırılarından bArAdAr ve yenA teknolojAlerle e-posta, anlık AletA spamından oyun spamına bArçok değAşAme uyum sağlamıştır. TabAA kA spam dAğer tüm yenA teknolojAler gAbA sosyal ağları da hedef almış ve her geçen gün popülerlAğA artan bu ortamlarda daha fazla kullanıcıyı etkAler hâle gelmAştAr.
Sosyal Ağlarda Hayalet Hesaplar
Hayalet kullanıcılar ve hesaplar veya gizleyiciler olarak da adlandırılan hayalet takipçiler aktif olmayan veya faaliyette bulunmayan sosyal medya platformundaki kullanıcılardır. Ağ akışını dolduran sahte takipçiler, etkileşimin düşmesine ve bu hesapların sahte olduğu keşfedildiği takdirde, resmî takipçiler nezdinde güvenilirliğin ve saygınlığın kaybedilmesine neden olurlar.
Sosyal Ağlarda Troller
İnternet bağlamında trol kavramı, huzur bozan, sağa sola sataşan, yoktan yere sıkıntı yaratan, sarkıntılık yapan, başkalarını tuzağa düşüren kullanıcıları tanımlamak AçAn kullanılmaktadır. Tek amaçları Ansanları bArbArAne düşürerek ortamda küçük düşmelerAnA sağlamak olan bu kullanıcılar, egoAst ve kötü karakterlA, Açten pazarlıklı, fanatAk hatta çoğu ırkçı ve ön yargılı tApler olarak karşımıza çıkarlar.
Sosyal Ağlarda Güvenlik
Sosyal medya ortamlarında kullanıcıların AhtAyaç duydukları güvenlAk gereksAnAmlerA şu şekAldedAr:
• Mahremiyet • Bütünlük • Uygunluk • İletişim gizliliği • Kullanıcı haberleşmesi gizliliği
Sosyal medya ortamlarında kAşAsel bAlgA güvenlAğAnA sağlamak ve saldırılardan korunmak AçAn yapılması gerekenler şu şekAlde sıralanabAlAr:
• Kişisel bilgiler sosyal medya ortamlarında paylaşılmamalıdır. • Hesaplara güçlü şifre verilmelidir. • Kredi kartı bilgileri hiç kimseyle paylaşılmamalıdır. • Sadece güvenilir sitelerden alışveriş yapılmalıdır. • Kurulan uygulamalara dikkat edilmelidir. • Sahte profil tuzaklarına dikkat edilmelidir. • Fotoğraf paylaşımlarına dikkat edilmelidir. • Yer bildirimlerine dikkat edilmelidir. • Çocuklar sosyal medya kullanımı konusunda bilinçlendirilmelidir. • Bağlantılara dikkat edilmelidir.