WTK205U-WEB OKURYAZARLIĞI
Ünite 3: Web’te Yazma ve Etkin Katılım
Giriş
Bilgi ve teknoloji çağı olan 21. yüzyılda gelişmiş ülkeler sadece belirli grupların değil; toplumu oluşturan bütün bireylerin okuryazar olmalarını, bilgiye erişmelerini, kullanmalarını ve değerlendirmelerini kapsayan beceriler edinmelerini hedeflemiştir. Geleneksel metinlerin bir uygulaması olarak gördüğümüz kitaplar, gazeteler ve dergiler elektronik ortamlarda yerini almış ancak alışılagelmiş yapılarının yanı sıra yine elektronik metinlerin bir özelliği olarak ses, görüntü ve animasyonlarla zenginleştirilmiştir. Web üzerinde önceleri sadece web sayfalarını oluşturanların paylaştığı içerik, web 2.0 teknolojileri sayesinde hem site sahiplerine hem de kullanıcılara büyük kolaylık sağlamış ve paylaşılan içeriğe katkı sağlamalarına yardımcı olmuştur.
Web 2.0 teknolojileri, kullanıcıların da içerik geliştirebildiği, birbirleriyle iş birliği yapabildiği, kullanıcılar arasında bilgi ve fikir alışverişini destekleyen ikinci kuşak web platformu olarak tanımlanmaktadır.
Web’te Yazma
Web okuryazarı olabilmek için sahip olunması gereken becerilerinden biri web üzerinde yazabilmektir. Web’te yazma becerisi, kişinin anlam yaratmak için bir içerik oluşturmasına ve yaratmasına olanak tanıyan bir beceridir. Web’te yazma becerileri; web için oluşturma, planlama, tasarım ve kodlama, gözden geçirme ve yeniden üretme alt becerilerini kapsamaktadır.
Web’te Tasarım
Web sitesi tasarlamak her zaman teknik bilgi gerektirmiş, bunu gerçekleştirmek isteyen bireylerin en temel betik dil olan HTML kodlama becerisine sahip olmasını gerekli kılmıştır. Günümüzde web 2.0 araçları sayesinde kodlama bilgisine gerek kalmadan Viki ve Web Günlükleri (Blog) aracılığı ile web siteleri oluşturmak mümkün hâle gelmiştir.
Bir web sitesinin geliştirilmesinde izlenecek adımlar basit bir şekilde aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Beyin fırtınası-Web sitesi için olası içerikler hakkında düşünme • Ana içeriğin kategorilerini geliştirme ve gözden geçirme • Sitedeki sayfaların birbirlerine nasıl bağlanacağını gösteren bir akış şeması oluşturma • Kullanıcıların siteye nasıl gideceği hakkında bir plan geliştirme • Sayfaların düzeni göz önünde bulundurularak tasarımın tutarlılığını sağlama
Ekrana bakan kişinin göz hareketlerini belirleyen cihazlarla yapılan araştırma sonuçlarına göre bilgisayar ekranının görsel taranma çizgisinin;
1. Sol üst köşeden sağ üst köşeye 2. Sağ üst köşeden sağ alt köşeye doğru genel tarama
3. Yeniden sol üstten itibaren okuma 4. Üst orta noktadan aşağı doğru
okumayı sürdürme tarzında olduğu saptanmıştır. Buna göre kullanıcı web sayfasından önce büyük şekil kitlesini ve renkleri görmekte, ön plandaki unsurlarla arka plandaki unsurlar arasındaki zıtlığın farkına varmaktadır. Kullanıcı ancak daha sonra, varsa grafik unsurların verdiği bilgiyi almakta, üçüncü olarak da okumaya başlamaktadır.
Yazıyı soldan sağa doğru okumaya alışmış toplumlarda, görsel dikkatin ekranda da soldan sağa doğru gitmesi doğaldır. Bu nedenle web sayfalarında da ekranın üst yarısı görsel odak noktası olmalıdır. Bu alanın mümkün olduğu kadar yumuşak, pastel renklerle doldurulması; sert, aşırı yoğun çarpıcı renklerden kaçınılması gerekir. Bu tür renkler ancak çok fazla dikkat çekmek istenilen bir ya da iki unsur için saklanmalıdır. Yazılar mutlaka aralarındaki zeminle çarpıcı bir zıtlık oluşturmalıdır. Dramatik ve karmaşık grafikler, mutlaka grafik tasarımcıları tarafından yapılmalıdır.
Web İçeriğinin Planlanması
Bir sitenin (web sayfasının) içeriği mantıksal olarak iyi organize edildiğinde ve bulunması kolay olduğunda, o sitenin bakımı ve yönetimi daha kolay olup siteyi kullananlar daha üretken hâle gelmektedir. Bir web sitesi oluşturulmadan önce site stratejisinin planlanması gerekmektedir. Bir sitenin doğru planlanabilmesi için;
• Ne türde site/sitelere ihtiyaç var? • Site/sitelerde ne türde bir içerik olacak? • Kullanıcılar içeriği nasıl bulacak ve o içeriğe nasıl erişecek? • Kullanıcıların içerik ile ne yapması bekleniyor?
Alt siteleri organize etmek için olası pek çok yol vardır. Bazı örnekler şu şekildedir:
• Ekibe veya bölüme göre • İçerik kategorisine göre • Projeye göre • Müşteriye göre • İzin düzeyine veya duyarlılığa göre
Sitelerde ne tür içerik olacak? İstenilen site, sayfa sayısı ve türü düşünüldükten sonra, bu sitelerde saklanacak içerik için planlama yapılmalıdır. İçerik planlamasının amacı aşağıda verilen soruların yanıtlarını belirlemeye yöneliktir. Bunlar:
• Sitelerdeki içeriği düzenlemek için hangi tür listeler, kitaplıklar veya sayfalar oluşturulacak? Kütüphaneler belgeleri ve diğer dosyaları depolamak için kullanılırken listeler görevleri veya problemleri izlemek için yararlı olabilir. Sayfalar, bir sitedeki içeriğin, uygulamanın, bağlantıların ve daha fazlasının görüntülenebileceği ögelerdir. • Ne tür uygulamalar eklenecek? Kullanıcıların etkileşime girmelerine olanak sağlayan, üçüncü
parti web uygulamaları ya da web geliştiricileri tarafından geliştirilebilecek uygulamalar planlanmalıdır. • İçerik türü oluşturulacak mı? İçerik türleri, belirli türdeki içeriğin nasıl ele alındığının ve izlediğinin özelleştirilmesine yardımcı olur.
Web Gezinme Ağacının Oluşturulması
Web sitesi belgelerinin saklanacağı site hazırladıktan ve HTML sayfalarını oluşturduktan sonra belgeler arasında bağlantılar oluşturulması gerekir. Bağın kaynak belgesi ve hedef belgesi veya varlığı arasındaki dosya yolunu anlamak bağ oluşturmak için gereklidir.
Her web sayfasının URL olarak adlandırılan benzersiz bir adresi vardır. Ancak yerel bir bağ oluşturulduğunda (aynı sitedeki bir belgeden diğerine olan bağ) kendisine bağ oluşturulan belgenin URL’si genellikle belirtilmez, bunun yerine geçerli belgeyi ya da sitenin kök klasörünü temel alan göreceli bir yol belirtilir. Üç tür bağ yolu vardır:
• Mutlak yollar (örneğin http://www.alan. com/tr/support/dreamweaver/contents.html) • Belgeyi temel alan yollar (örneğin dreamweaver/contents.html) • Sitenin kök klasörünü temel alan yollar (örneğin /support/dreamweaver/contents.html)
Web Kodlama
İnternet’in yayılması ve teknolojinin gelişimine bağlı olarak web siteleri günümüzde en çok kullanılan ve tercih edilen araçlardan biri hâline gelmiştir. Web sitelerinin bu kadar yayılması; web yazılım ve tasarım konularının devamlı ve hızlı bir şekilde gelişmesine neden olmaktadır. Günümüzde web tasarım alanında birçok teknolojiden ve dilden yararlanılmaktadır. Web tasarım projelerinin belirli aşamalarında HTML gibi işaretleme dillerinden, CSS gibi stil dillerinden, JavaScript gibi betik dillerinden ve ASP, ASP.NET, PHP gibi programlama dillerinden faydalanılır.
HTML Dili
HTML web sayfaları hazırlamak için kullanılan bir işaretleme dilidir. Web tarayıcıları (Internet Explorer, Firefox, Chrome vb.) bu kodları anlayarak görsel web sayfalarına dönüştürürler. HTML-Zengin Metin İşaretleme Dili (Hypertext Markup Language) belgelerin birbirlerine nasıl bağlanacaklarını ve belge içindeki metin ve resimlerin nasıl yerleşeceklerini belirleyen ve etiket (tag) denilen kod parçalarından oluşan bir sistemdir
HTML temel olarak;
• Yazı, görsel ve video gibi ögeleri sayfa içerisine yerleştirme ve konumlandırmayı, • Bu sayfaların web tarayıcılarında düzgün şekilde görüntülenmesini, • Arama motorlarına sayfa hakkında bilgi vermeyi sağlar.
CSS-Basamaklı Stil Dosyaları
HTML’e ek olarak metin ve format biçimlendirme alanında fazladan olanaklar sunan bir Web teknolojisidir. İnternet sayfaları için genel geçer şablonlar hazırlama olanağı verdiği gibi, bağımsız olarak harflerin stilini, yani renk, yazı tipi, büyüklük gibi özelliklerini değiştirmek için de kullanılabilir. Bu tekniğin en önemli özelliği kullanımındaki esnekliktir. CSS ile tasarımlarda kullanılan ögelere, html elementlere, resimlere, kısacası tüm tasarım ögelerine tutarlı ve farklı stiller tanımlanabilir. HTML ile bazı işaretlemeler, bazı biçimlendirmeler yapılmaktaydı ancak CSS çok daha ileri düzeyde müdahale şansı vermektedir.
Web sayfalarının yapıları düşünüldüğünde üç kısma ayırılabilir: İçerik kısmı, biçimlendirme kısmı ve dinamik kısım.
İçerik kısmı: HTML kodlarını içeren sayfa asıl içeriğin eklendiği kısımdır. Bu kısım genelde metinlerden oluşsa da resim, animasyon ve video gibi elemanları da içerir.
Biçimlendirme kısmı: İçerik kısmının kullanıcıya nasıl görüntüleneceğini gösteren kısımdır. Sayfanın biçimini belirler. Kullanıcıya daha okunaklı ve kullanışlı sayfa sunmak için gerekli elemanları içerir.
Dinamik kısmı: Javascript ile yapılan dinamik işlemleri içerir. Etkileşimli sayfalar oluşturmak için kullanılır.
JavaScript
JavaScript, web sayfalarında dinamik içerik sağlamak ve kullanıcıyla iletişim kurmak için kullanılan, istemci tarafında çalışan bir dildir. Html etiketleri arasında tanımlanarak kullanılabilir. JavaScript tarayıcıya bağlı olarak yorumlanır, yani JavaScript’in bazı komutları Google Chrome’da başka, Firefox’ta başka sonuç verebilir veya hiç sonuç vermeyebilir. JavaScript kodları HTML’nin içine, kendisini HTML’den ayırt eden etiketlerinin arasına gömülür (İstenilirse içinde JavaScript kodları bulunan bölüm ayrı bir düzyazı dosyası ve adının uzatmasını da “.js” yaparak HTML sayfasına bağlantı edilebilir.) Script komutlarının tarayıcı üzerinde çalışıp çalışmamasını güvenlik açısından kullanıcının belirlemesi sağlanmıştır. İsteyen tarayıcı ayarlarından script kullanımını kapatabilir.
Web İçin Oluşturma
Web’te okuma basılı literatürdeki okumadan çok farklı bir deneyim olduğundan, yazma teknikleri de farklı olmaktadır. Okul yıllarında güzel ve etkili yazma noktasında rehberlik alan bir öğrenci muhtemelen yazma konusunda yeterli teknik ve beceriye sahiptir. Bununla birlikte, yöntemlerin bazılarını yeniden gözden geçirmek ve yenilemek gerekebilir. Bazen yeni bir beceri öğrenmek bilgi ve becerileri unutmayı gerektirir çünkü geçmişte öğrenilen bilgi şu anki ihtiyaçlara hizmet etmiyor olabilir. Elbette iyi yazı yazmak için bazı tavsiyeler basılı ve elektronik ortam için de geçerlidir.
Web İçin Kısa Yazılmalı
Yazarken temiz, aktif cümleler kullanılmalıdır. Yazma pratik, beceri ve disiplin gerektirir. Uygulama ile her heceden, kelimeden, deyimden, sesten ve resimden hikâyeyi ileri taşıyacak deneyim elde edilir. Bu beceri ile kişi yazıya ait olmayan gereksiz ifadeleri tespit edebilir hâle gelecektir.
Web için kısa yazma ipuçları şu şekildedir:
• Odak kaybedilmemeli • Pozitif olunmalı • Okuyucuya güvenilmeli • Aşırı kelime kullanımı ortadan kaldırılmalı • Abartıdan kaçınılmalı
Yazılarda Konuşma Tarzı Kullanılmalı
Konuşuyormuş gibi yazmak daha iyidir. Eğer gerçek ve doğal hissettirmeyen bir yazı tarzı kullanılırsa okuyucu parçadan uzaklaşacaktır. Yazıda birisini etkilemeye çalışıyormuş gibi bir izlenim verilmediğine emin olunmalıdır. Yazı tarzı konuşurken bir düzenleme fırsatı olursa söylenebilecek ve eklenebilecek bir şey gibi hissettirmelidir.
Yazı Dili Hassas Kullanılmalı
Yazıda verilmek istenen anlamı en iyi temsil eden kelimeler kullanılmalıdır. Dili hassas kullanmak yalnızca kelime hazinesinin geliştirilmesi değil, aynı zamanda hedef kitlenin hangi kelimeler ile aşina olduğunu bilmeyi gerektirir.
Düz Terimler Kullanılmalı
Anlaşılması ve okunması kolay terimler kullanılmalıdır. Düz ve olabildiğince kısa cümlelere ve kelimelerle yazılmalı. Böylece okuyucunun yanında ekstra sözlük vb. bir şey kullanmasına gerek duyulmayacaktır.
Liste Ögeleri Kullanılmalı
Düz metin yazısı yerine okuyuculara liste ögeleri kullanarak bilgi sunulduğunda, bilgiler daha kolay ve hızlı şekilde taranarak alınabilir. Böylece büyük metin parçalandığından okuyuculara ağır gelen metin kullanımının önüne geçilmiş olunur.
Cümleler Kısa Tutulmalı
Cümleler kısa ve anlatılmak istenen olguya en yakın odakta tutulmalıdır. Bir ya da iki virgülden fazla kullanılan bir cümle yazıldıysa cümle tekrar gözden geçirilmelidir. Kısa, basit cümlelerin çevrimiçi ortamlarda okunması ve anlaşılması çok daha kolaydır
Paragraflar Kısa Tutulmalı
Kompozisyon yazma kurslarında içeriğe ilişkin paragrafların nasıl oluşturulduğu öğretilmektedir. Bazen eğitmen paragraflardan birinin zayıf olduğunu, tatmin edici zenginliğe sahip olmadığını söyleyebilir.
Bilgi Küçük Parçalara Ayrılmalı
Web içeriği için, bilgiyi daha küçük konulara ya da kolayca gruplandırılmış ve organize edilebilecek konular kümesine parçalamak en iyisidir. Ayrıştırma ayrıca konuların birbirine nasıl bağlanacağını planlamayı da kolaylaştırır.
Hedef Kitle İçin Organize Olunmalı
İçerik konusunda akla gelen her şeyi sunmak yerine yönergelere sadık kalınmalıdır. İçeriğin kuruluş ya da yazarın keyfine değil, okuyucuların ihtiyaçlarına göre düzenlendiğinden emin olunmalıdır. Çoğu kullanıcı şirket organizasyonunu umursamaz. Bu duruma örnek vermek gerekirse çoğu şirketin hakkımızda sayfası hiyerarşik olarak firma içinde kimin ne yaptığına ve firmanın amacına odaklanır. Bu bilgilerin yanısıra ek olarak kullanıcı, şirkette çalışmanın getirdiği avantajlar ve firmanın iş alanını görmek isteyecektir
Web’te Gözden Geçirme
Web üzerindeki iş süreçlerini ve ürünü geliştirme niyetiyle dijital içeriği sistematik olarak incelemek ve gözden geçirmek işlemlerini kapsar. Tek bir taslaktan sonra kimsenin mükemmel bir metin yazması beklenemez. Bu nedenle tüm metin web site sahibinin kalite gereksinimlerini karşılayana kadar gözden geçirilmelidir. Herhangi bir yazılı metin, amaçlanan içeriği kapsadığından emin olana kadar gözden geçirilmeye devam etmelidir.
Web’te Yeniden Üretme
Yeniden üretme günümüzde bilgi ve kültürün oluşturulmasını güçlendirmede en iyi yollardan biridir. Yeniden üretme kültürü mevcut malzemeleri yeni bir yaratıcı çalışma veya ürün üretmek üzere birleştirmeye veya düzenlemeye izin ve teşvik eden kültürdür.
Web’te Etkin Katılım
Web üzerinde yer almak, anlamlı içeriği çevrimiçi paylaşan, oluşturan ve sürdüren topluluklarla bağlantı kurmayı içerir. Sağlıklı bir çevrimiçi topluluk, içeriğini, kimliğini ve sistemlerini güvende tutmak için içeriğin nasıl oluşturulacağı, yayınlanacağı ve bağlanacağı hakkında bilgi sahibi olmayı gerektirir.
Web’te Paylaşım
İnternet günümüzde önemli bir iletişim ve bilgi paylaşımı aracı hâline gelmiştir. Özellikle ağ günlüğü (blog), viki (wiki) ve diğer sosyal etkileşim ağları (örneğin; Facebook) gibi web 2.0 teknolojilerinin gelişimiyle statik HTML ile gerçekleştirilmesi mümkün olmayan daha zengin içerikli iletişim, bilgi paylaşımı ve sosyal etkileşim insanlar arasında giderek yaygınlaşmaktadır. Sosyal paylaşım ağları bireylere, zaman ve mekândan bağımsız olarak iletişim kurma imkânı tanımakla birlikte, sanal ortamlarda bir araya gelme imkânını daha fazla artırmaktadır.
Web’te Açık Paylaşım ve Lisanslama
Yaratıcı Beraberlikler (Creative Commons-CC) günümüzde her türlü bilgiye, veriye İnternet aracılığıyla çevrimiçi olarak, kopyala-yapıştır tekniği ile erişildiği ve bunun yasal olmadığı gerçeğinden hareketle; geleneksel telif hakkı korunması sistemine bir alternatif olarak geliştirilmeye çalışılan ve kamu yararı amacı güden organizasyonun adıdır.
Web’te Gizlilik ve Güvenlik
Web üzerinde herhangi bir işlem yaparken üzerinde titizlikle durulması gereken iki önemli kavram vardır. Bunlar; gizlilik ve güvenliktir.
Web’te Katılım
Web teknolojileri sayesinde kullanıcılar artık bilgiyi sadece tüketen değil, aynı zamanda bilgiye katkı sağlayan konumundadır. Bilgiye katkı sağlamaları da bu ortamlara farklı şekillerde katılımlarıyla mümkün olabilmektedir.