koşulların varlığı ya da yokluğuna bağlı olarak kullanılan Giriş stratejilerde değişiklik göstermektedir.
1940’lı yıllardan itibaren sosyal bilimler alanında kullanılan oyun teorisi uluslararası çatışmaların analizinde İletişim ve Güven Durumu
kullanılmaktadır. Dünya politikasının bir oyun bağlamında İşbirliği konusunda tarafların istekli olması, arada güven ele alınması basitleştirme ve soyutlaştırma olarak duygusunun bulunması, iletişimin söz konusu olması, değerlendirilmektedir. Oyun teorisinin oyuncuları ilişki tarafların kullanacakları stratejileri ve elde edecekleri içinde olan iki yada daha fazla taraftır. Her bir taraf karşı sonuçları etkilemekte, duruma göre dört farklı sonuç tarafın olası hamlesini öngörme ve gerekli karşı tedbirleri ortaya çıkabilmektedir. Her iki taraf için güven ve iletişim alma çabası içindedir. Her zaman çatışma söz konusu söz konusu ise taraflar kazançlı çıkmaktadır. Tek bir olmamakta, hatta bazı durumlarda iş birliği bile söz tarafın iletişim kurması ve bilgi vermesi durumunda diğer konusu olabilmektedir. Oyun teorisine göre, uluslararası taraf kazançlı çıkmış görünse de bu aynı zamanda oyunun ilişkilerde bir taraf kazanırken, bir diğer taraf kaybeden sonu olacaktır. pozisyonundadır. Bazı oyunlarda taraflar işbirliğine gidebilmektedir. Bazı oyunlarda taraflar arası sıkı iletişim Rekabet ve Güvensizlik Durumu
varken, bazı taraflar arasında bir iletişim söz konusu Taraflar arasında iletişim ve güven yoksa, taraflar değildir. Bazı oyunlarda taraflar arasında güven söz karşısındakinin en olumsuz tutumuna göre stratejisini konusu iken bazı oyunlarda taraflar arasında güven belirleyecek ve sonuçta bu duruma göre değişim duygusu yoktur. gösterecektir.
Oyun Teorisinin Temel Varsayımları Ortak Çıkarlar Durumu
Oyun teorisi genel olarak realizmin varsayımlarına Oyunlar tarafların çıkarlarına göre sınıflandırılabilir. dayanmaktadır. Oyun teorisi, realizme benzer şekilde, Oyuncular, benzeşen, zıt yada karışık çıkarlara sahip devletlerin rasyonel davranış sergilediğini kabul eder ve olabilir. Tarafların çıkarları aynı ise, bir oyuncu ne kadar uluslararası ilişkilerde temel aktör olarak devleti kabul kazanıyorsa diğer tarafta aynı oranda kazanacaktır. Bir eder. İlişkilerdeki belirsizlik ve güvensizlik oyun başka ifade ile taraflar iş birliğine gitmeleri durumunda teorisinde temel oluşturur. Oyun teorisinde, optimal denge kazançlarını artırma şansına sahiptir. Oysaki gerçek noktası her iki taraf içinde minimax (maksimum zararın hayata çıkarların aynı olması oldukça nadir bir durumdur. minimuma indirildiği) yada maksimum (minimum kazancın maksimuma çıkarıldığı) noktadır. Zıt Çıkarlar Durumu
Oyun teorisi taraflar (players), stratejiler (strategies), Oyuncu çıkarlarının bir birine zıt olduğu durumlar, iki kurallar (rules) veya sonuçlar (payoffs) olmak üzere dört kişilik sıfır toplamlı oyunlara benzemektedir. Bu tür temel unsura dayanmaktadır. Oyunun bir defa yada birden durumlarda bir tarafın kazancı diğer tarafın kaybına fazla defa oynanması durumunda izlenecek stratejiler ortaktır. Ama gerçek hayatta tarafların bazı noktalarda değişim göstermektedir ve buna bağlı olarak sonuçlarda çıkarlarının ortak olduğu düşünüldüğünde, oyun tam değişmektedir. olarak sıfır toplamlı olmayabilir.
Oyun teorisinde oyunlar oyuncu sayısına göre Oyun Teorisi Modelleri sınıflandırılmaktadır. Tek bir oyuncunun olduğu durumlarda oyuncu doğaya karşı mücadele etmekte, iki Oyunlar işbirliğine açık olunması durumuna göre kişilik oyunlarda ise çıkar durumuna göre taraflar ya sınıflandırılmaktadır. Oyun teorisi modelleri sonuçlar çatışmakta yada işbirliğine gitmektedir. Amaç kazancı üzerine kuruludur ve kazancın yapısı, oyunun niteliğinin maksimum düzeye çıkarmaktır. belirlenmesi noktasında önemlidir. Burada oyunlar;
Oyunlar bilinçli hareketler üzerine planlandığı gibi şans • Sabit toplamlı (sıfır toplamlı) faktörü üzerine kurulmuş olabilir. Tek kişilik oyunlarda • Değişken toplamlı
şans faktörü ön plandayken, iki kişilik oyunlarda ise Olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Sabit toplamlı oyunlarda tarafların bilinçli ve rasyonel davranışlarına tam rekabet söz konusudur. Bir tarafın kazancı diğer dayanmaktadır. Rekabet esastır, taraflar arasında iletişim tarafın kaybına eşittir. Değişken toplamlı oyunlardaysa, olabilir ya da olmayabilir. İki taraflı oyunlarda bir tarafın oyun sonu elde edilecek kazanç, tarafların izleyecekleri kazancı diğerinin karına eşittir. ortak stratejiye bağlıdır. Olası bir işbirliği oyun sonunda
İşbirliği, Ortak Çıkar, Güven ve İletişim elde edilecek kazancı olumlu yönde etkilemektedir. Buna Faktörleri Avrupa Birliği üyesi ülkelerdeki serbest pazar süreci örnek olarak verilebilir. Her üye serbest pazara katılarak toplam Bir oyunda, oyuncular arası iletişimin varlığına, taraflar ticaret hacmini artırmaya çalışmakta ve böylece tüm arası güvene, oyunun tekrarlanıp tekrarlanmamasına göre üyeler tek başlarına elde ettikleri kazancıda artırmaktadır. sonuçlar değişmektedir. Aynı zamanda yukarıdaki
Sıfır Toplamlı Oyunlar Uluslararası ilişkilerde seçenek ve sonuçların her zaman oyun teorisine uymayabileceğidir. Bir tarafın çıkarına olan Sıfır toplamlı oyunlarda bir tarafın kazancının diğerinin bir durum diğer tarafın zararına olabilir. Dolayısı ile kaybı anlamına geldiğini biliyoruz. İki adayın yarıştığı bir tarafların farklı algılamaları nedeniyle değişken toplamlı seçimde, bir adayın oy sayısındaki artış diğer adayın bir oyun sıfır toplamlı bir oyuna dönüşebilir. Değişken oyunda azalma olarak yansıması gerçek hayattan bir örnek toplamlı oyun modelleri arasında özellikle üç tanesi ön olarak verilebilir. Dünya siyaseti için bir örnek vermek plana çıkmaktadır. Bunlar; gerekirse, soğuk savaş döneminde, Doğu Bloku için iyi olan, Batı Bloku için kötü anlamına gelirdi. Sıfır toplamlı 1- Tavuk oyunu (chicken game) modeli oyunların bir defa oynandığı varsayılmaktadır. Maksimin 2- Geyik avı (stunt hunt) modeli ve minimax stratejiye günlük hayattan bir örnek vermek 3- Mahkumun ikilemi modeli (prisoners dilemna) gerekirse, elinde iyi kartlar olan bir poker oyuncusu Tavuk Oyunu Modeli kazancınım artırmaya çalışmaktadır, ama şans aleyhine döndüğü an ise oyunu bırakarak zararı minimuma Bu model de karşılıklı bir tehdit algısı vardır ve çıkar indirmeyi hedeflemektedir. Sıfır toplamlı oyunlarda çatışması söz konusudur. Klasik tavuk oyunu değişken minimaks çözümlerde, rakibin maksimum kazancı toplamlı oyunlara verilebilecek en iyi örnektir. Bu oyun hedeflediği varsayımı ile, kaybın minimum düzeyde aynı şeritte karşılıklı son sürat ilerleyen ve bir birlerinin tutulması hedeflenmektedir. Yani kötünün en iyisini cesaretini sınayan iki sürücü örnek olarak verilebilir. Oyun çekmeyi hedef edinir. Öyle bir an gelir ki, bir tarafın kuralına göre, çarpışmadan kaçınmak için son anda minimum kazancı diğer tarafın minimum kaybıyla şeritten çıkan oyunu kaybederken, ama şerit değiştirmeyen çakışmaktadır. oyunu kazanmış sayılmaktadır. Bu durumda sürücülerin önündeki opsiyonlar şunlardır; Sıfır toplamlı oyunlarda, bazen bir optimal denge noktası olmayabilir. Tarafların birbirlerinin davranışlarını 1- İşbirliği ile her ikisinin şeritten çıkması izleyerek karışık bir strateji izledikleri böyle durumlarda, 2- Şerit değiştirmeyerek çarpışmanın gerçekleşmesi kesin bir optimal denge noktası belirlemek oldukça ve her ikisinin de ölmesi zordur. Her bir taraf blöfler yolu ile kendisi için en karlı 3- Ölümü göze alarak şerit değiştirmemek ve stratejiyi seçmeye çalışır. diğerinin şeritten çıkmasını beklemek ve oyunu kazanmak. Bu duruma gerçek hayattan bir örnek vermek gerekirse, soğuk savaş döneminde SSCB füzelerine karşı ABD en Bu sebepten dolayı bu oyun değişken toplamlı oyun olarak olumsuz senaryo üzerinde durarak kendisini garanti altına nitelendirilmektedir. Görüldüğü gibi, işbirliği için burada almaya çalışmıştır. Burada ABD, Sovyetlerin bu füzeleri bir tarafın kararı yeterli olmayıp, ikisinin de bunu aynı saldırı içinde mi yoksa pazarlık gücünü artırmak derecede arzulaması, bunun içinde diğerinin niyetinden maksatlımı geliştirdiği üzerinde durmamıştır. Rakibinin tam olarak emin olması gerekmektedir. Yukardaki araba potansiyelini dikkate alarak stratejisini belirlemiştir. örneğinde, tarafların diğer tarafın ne yapacağını kestirmesi mümkün olmadığında, her iki tarafta önceden Sıfır toplamlı oyunların bir diğer özelliği ise, tarafların tasarladıkları stratejiyi kullanmak durumundadır. Bu rakibi güvenmeyi öngören politikalardan alıkoymasıdır. örnekte en rasyonel seçenek, her iki tarafında iş birliğini Karşılıklı kuşkuya dayanmaktadır. Diğer iki tarafında hedefleyen bir stratejiyi kabul etmesidir. aynı tutum içinde olduğu düşünüldüğünde, düşmanlık gittikçe artmaktadır. Şunu belirtmek gerekir ki uluslararası Soğuk savaş döneminde, ABD ve SSCB arasındaki politikalardaki çatışmaların sıfır toplamlı mı yoksa çatışma ortamı sıfır toplamlı olmayan bir şekilde değişken toplamlı mı olacağının kararı sistemin yapısı ve gelişmiştir. Taraflar rasyonel davranmış ve Küba ve Berlin çatışmanın boyutuna bağlıdır. Ayrıca, bir çok uluslararası krizleri gibi örneklerde, bir taraf üstünlük sağlayamadan etkileşimde, ister çatışan çıkarlar olsun, ister uzlaşma uzlaşma sağlanmıştır. Rasyonel davranmama gibi bir olsun, toplam kazancı paylaşmak yada zararı en aza durum, tüm dünya için felaket olabilirdi. İki ülkenin bu indirmek için birazda olsa karşılıklı güven gerektirir. krizlerde rasyonel davranmalarının sebebi, uzlaşma olmaması durumunda her iki taraf için beklenen yıkımdı. Sıfır Toplamlı Olmayan Oyunlar Ama her iki ülkede birinci stratejiyi seçerek, görünüşte Günlük yaşamda ve uluslararası politikalarda ki kaybetmiş olsalar da, felaketten uzak kaldıkları için çatışmaların hepsi sıfır toplamlı değildir. Bunların çoğu kazançlı çıkmışlardır. genelde değişken toplamlı yada sıfır toplamlı olmayan Geyik Avı Modeli oyun modellerine benzer. Değişken toplamlı oyunlarda bir tarafın kazancı diğer tarafın kaybına eşit olmak zorunda Değişken toplamlı ve ikiden fazla oyuncunun söz konusu değildir. Sıfır toplamlı oyunlarda oyuncular ikiden fazla olduğu çatışmalarda kullanılan bir başka oyun teorisi olabilir. Bu tarz oyunlar hem rekabete hem iş birliğine modelidir. Bu teoriye göre aç olan geyik avcıları, geyiğin açıktır. Dolayısı ile oyuncular için beraber kazanmak etrafını sararlarsa, yakalanan geyik hepsinin doymasına mümkün olduğu kadar kaybetmekte mümkündür. yetecektir. Burada ortak çıkar avcıların açlığıdır. Bir avcının bu işbirliğinden vazgeçmesi, geyiğin kaçmasını ve
tüm avcıların aç kalması sonucunu doğuracaktır. Amaca Devletler arası bir bağlamda ise, devletler ilk başlarda ulaşılması işbirliğinin devamına bağlıdır. Av esnasında bir işbirliğini tercih etmiş olsalar da, bir devletin elde ettiği avcının kişisel çıkarı uğruna bir tavşanın peşine takılması, teknolojik bir yenilik, diğer tarafı da benzer şekilde belki onun çıkarına hizmet edecektir ama diğer avcılar davranmaya itecektir. Bu karşılıklı bir silahlanma yarışına geyikten mahrum kalmış olacak. Ayrıca her bir avcıya dönüşünce geri dönüş çok zor olacaktır. düşecek geyik payı bir tavşandan daha fazladır. Bu durumda her bir avcı için iki alternatif söz konusudur; Oyun Modellerinin Değerlendirilmesi
1- Daha tatmin edici bir sonuç için işbirliği yapmak İki kişilik tavuk oyununda, geyik avı modellerinde 2- Bireysel çıkarını küçük ölçüde tatmin etmek için oyuncuların işbirliği yapmaları daha rasyonelken, durumu riske sokmaktır. mahkumun ikilemi modelinde işbirliği oldukça zordur. Çünkü bu modelde, olası bir işbirliği, iki tarafında serbest Bu durumda en rasyonel olanı işbirliğidir. kalması sonucunu doğurması mümkünken, bir tarafın işbirliğinden vazgeçmesi, işbirliğini devam ettiren taraf Mahkûm İkilemi Modeli için idamla sonuçlanabilmektedir. Tavuk oyununda ise, Değişken toplamlı oyunlara verilecek bir başka örnek ise işbirliğinin olmaması yüksek riskler getirir. İşbirliği mahkumun ikilemi oyunudur. Devletler arası çatışmalarda bozulsa bile, işbirliğine devam eden için felaket değildir. uygulanabilecek bir model olan mahkumun ikilemi İdeolojik ve benzeri nedenlerle başlayan ve tırmanan modelinde, tarafların ortak olan istenmeyen bir durumdan çatışmalar ve silahlanma yarışları gibi sorunların kaçınmak için işbirliği yapmalarıdır. Ama arada bir güven çözülememesi, mahkumun ikilemi modeline sorunu vardır. Bu model şöyle çalışır. Aynı hücreyi benzemektedir. Bu tarz durumlarda işbirliği her iki taraf paylaşan iki mahkum tek tek sorguya alınır. Her birine için kazançlıdır. Fakat diğer tarafında cayması eğer diğerinden önce suçu itiraf ederse para ödülü durumunda işbirliğine sadık taraf için risk çok fazladır. verileceği ve serbest bırakılacağı söylenir. Eğer iki tarafta aynı gün itiraf ederse, idamdan kurtulacaklar ama onar yıl Uluslararası çatışmalarda, tarafların her zaman rasyonel hapis yatacaklardır. Öte yandan eğer ikisi de olmalarını beklemeyiz. Sıfır toplamlı bir çatışma, konuşmamayı tercih ederlerse para ödülü alamayacak tarafların yok olma ile prestij kaybı arasında bir tercih ama ikisi de serbest kalacaktır. Her iki mahkuma bir gün yapması ile sıfır toplamlı olmayan bir biçime dönüşebilir. düşüne süresi verilir. Ayrıca uluslararası çatışmaların bir çoğunda, taraflar ikiden fazla olabildiğinden ve tarafların birinin kaybı diğer Mahkumlar için iki olasılık vardır; tüm tarafların kazancı anlamına gelmediğinden, oyun sıfır 1- İşbirliği yaparak konuşmamak ve beraber serbest toplamlı oyunlardan çok geyik avı oyununda olduğu gibi, kalmak sıfır toplamlı olmayan oyunlara benzemektedir. 2- İtiraf ederek ölüm cezasından kurtulmak Oyun Teorisine Yönelik Eleştiriler Matematiksel olarak mahkumları olası dört sonuç Bu teoriye yönelik eleştiri teorinin gerçekleri beklemektedir. basitleştirdiği ve gerçek durumlar üzerine yapılmış bir 1- Her iki tarafında konuşmamayı tercih etmeleri ve çalışmaya dayanmadığı yönündedir. Soğuk savaş bunun karşılığında para ödülü almasalar da döneminde yoğun kullanılan bu teori 1960’lardan sonra serbest kalmaları popülerliğini yitirmiştir. Bu teoriye yönelik bir başka 2- A sessiz kalırken B’nin konuşması ve A’nın idam eleştiri ise aşırı matematiksel olduğu yönündedir. Çünkü edilmesi ama diğer mahkumun para ödülü ile uluslararası ilişkiler matematiksel olarak ifade edilemez. beraber serbest kalması Bir başka eleştiri ise uluslararası ilişkilerin sıfır toplamlı 3- B sessiz kalırken bu defa A’nın konuşması ve bu ve mahkumun ikilemi gibi iki teoriye indirgenmiş durumda B’nin mahkum olması durumu ve A’nın olmasıdır. Her iki model de tarafların bencil davranmasını para ödülü ile beraber serbest kalması gerektirmektedir. Bu haliyle oyun teorisi realizmin 4- İki tarafında rasyonel davranması, her iki etkisinde bir görüntü çizmektedir. Son olarak, oyun tarafında bir birlerinden emin olarak teorisi realist teori gibi, uluslararası ilişkilerde moral konuşmamaları, 10 yıl hapis alarak beraber unsurlara yer vermemektedir. serbest kalmaları Oyun teorisinde tarafların rasyonel davranacağı Bu dört durum içinden en rasyoneli sonuncudur ama böyle varsayıldığı halde, taraflar aslında rasyonel bir plandan habersiz oldukları ve iletişim kurma şansları davranmamaktadır. Ayrıca yanlış algılama ve eksik olmadığı için mahkumlar bir birlerinden emin bilgilenme gibi rasyonel davranmaya engel öznel unsurlar olamamaktadır. Mahkumun ikilemi oyununda, oyuncular oyun teorisinde dikkate alınmamaktadır. Oyun teorisinin bir birlerini önceden tanımamalı, geçmişleri hakkında bilgi modellerinde rasyonel çözümler, genellikle işbirliğini sahibi olmamalı, aralarında haberleşmenin olmaması, öngörmektedir. Oysa tarafların işbirliği sadece tavuk güvenmemeleri ve oyunun sadece bir defa oynanacak oyununda mümkündür. Burada işbirliğine zorlayan faktör, olması önemlidir. net kazançtan çok, kaybın dayanılmaz olmasıdır. Oyun
teorisinde, ödül ve kayıp miktarına göre, tarafların işbirliği olanakları göz önünde bulundurulsa da, karşılıklı güvensizlik ve haberleşme eksikliği varsayımlarına dayalı olan oyun modellerinde işbirliğinin sağlanması oldukça zordur ve günümüz koşullarına hitap etmemektedir.