AB ile İlişkiler (1990-2018)

Türkiye-Avrupa Birliği (AB) ilişkileri, eski ismiyle Avrupa Ekonomik Topluluğu’na (AET) Ortaklık Antlaşması için 31 Temmuz 1959 tarihinde başvurmasıyla başlamıştır.

Ankara Antlaşması 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanmış, 1 Aralık 1964'te yürürlüğe girmiştir.

70’li yılların ikinci yarısından itibaren Türkiye Avrupa Birliği ilişkilerinde sorunlu bir döneme girilmiştir. Bu durumun temel
nedenleri arasında 1973 tarihli Petrol Krizi’nin etkilerini (Ekonomik sıkıntılar) ve 1974’de Türkiye’nin Kıbrıs’a askeri müdahalesini sayabiliriz.

80’li yılların ilk yarısı da taraflar arasında ilişkilerin koptuğu bir dönem olmuştur. Bunun en önemli nedeni ise Türkiye’deki 1980 askeri müdahalesi olmuştur. Askeri müdahaleyi takiben 22 Ocak 1982 tarihinde Avrupa Toplulukları, Türkiye ile ilişkilerini “dondurma kararı” almıştır. 

14 Nisan 1987 tarihinde Avrupa Topluluğu'na Türkiye tam üyelik başvurusunda bulunmuştur.

Söz konusu başvurusu sonrasında 18 Aralık 1989 tarihinde ilan edilen Komisyona ait görüşe göre Türkiye üyelik için uygun bir ülkedir ne var ki Birlik mevcut durumda yeni bir üye alma kapasitesine sahip değildir. Ayrıca Komisyon görüşünde Türkiye’nin siyasi ve sosyal alanlarda kendinin geliştirmesinin gerektiği de belirtilmiştir.

Karma Parlamento Komisyonu’nun amaçları arasında Avrupa Parlamentosu – TBMM ilişkilerini kolaylaştırmak ve AB ile Türkiye ilişkilerini geliştirmek bulunmaktadır. Komisyon ayrıca katılım müzakereleri konusunda analizler yapmakta ve değerlendirmelerde bulunmaktadır.

90'lı yıllarda Avrupa Topluluğu'yla ilişkileri etkileyen başlıca bölgesel ve küresel gelişmeler şunlardır:

• Körfez krizi,
• Soğuk Savaşın sona ermesi ve Sovyetler Birliği’nin dağılması
• Merkezi ve Doğu Avrupa’daki eski sosyalist ülkelerin demokrasiye ve serbest pazar ekonomisine geçmeleri ve ardından
• bu ülkelerin hızlı bir şekilde NATO ve AB üyeliğini hedeflemeleri.

Kopenhag Zirvesinde ortaya çıkmış olan kriterler üç başlık altında toplanmaktadır. Bu başlıklar, “Siyasi kriterler”, “ekonomik kriterler” ve “topluluk mevzuatının benimsenmesi” olarak sıralanmaktadır. Siyasi kriterler, insan hakları ve hukukun
üstünlüğü gibi temel prensiplerin korunduğu kurumların mevcudiyetini gerektirmektedir.

“Ekonomik kriterler” “işleyen” ve “rekabet” edebilen bir “piyasa ekonomisinin varlığı” olarak ifade edilmektedir. 

Gümrük Birliği: Üye ülkeler tarafından karşılıklı ticaretleri üzerindeki gümrük tarifeleri, kotalar gibi her türlü engel veya
kısıtlamaların kaldırıldığı ve üçüncü ülkelere karşı ortak gümrük tarifesinin (OGT) uygulandığı bir bütünleşme biçimidir.

Türkiye yıllardır beklediği ‘adaylık’ statüsünü 1999 yılının Aralık ayında Helsinki’de gerçekleşen AB Zirvesinde elde etmiştir.

Türkiye İkinci İlerleme Raporunda Kopenhag Kriterleri’ni yerine getirmediği tespit edilmiş olmasına rağmen AB’ye
aday ülke statüsünü Helsinki Zirvesi'nde elde etmiştir. Bu duruma neden olan ilk etken Almanya ve Fransa’da Türkiye’nin AB üyeliğine daha sıcak bakan iktidarların işbaşına gelmesidir. Söz konusu tutum değişikliğine yol açan bir diğer neden ise, 1999 yılının Haziran ayında “Kosova’ya gerçekleştirilen uluslararası müdahale ve Kafkaslardaki enerji kaynaklarının güvenliği çerçevesinde”, AB’nin Türkiye’nin stratejik konumunun ve askeri gücünün vazgeçilmezliğinin daha da farkına varmasıdır. Üçüncü olarak ABD’nin AB’nin içişlerine ve politikalarına daha kolay müdahale edebileceği bir araç olarak Türkiye’yi görmesidir. Dördüncü nedeni ise “Türk-Yunan ilişkilerinde Kıbrıs, Ege ve azınlıklar sorunlarının çözülebilmesinin ancak Türkiye ile yakın diyalog ve işbirliği yoluyla mümkün olabileceği düşüncesinin” AB’deki karar alıcılarda yerleşmiş olması olarak tarif edebiliriz.

Sekreterliğin temel amacı, AB’ye uyum için yürütülecek çalışmaları ve bu çalışmaları yürütecek kurumlar arası koordinasyonu sağlamak olmuştur.

Her aday ülke kendisine iletilen KOB çerçevesinde AB Komisyonu’na yanıt olarak “Ulusal Program” hazırlamaktadır. Bunu, aday ülke açısından reform sürecinde AB’ye verilen bir söz ya da taahhüt olarak da kabul edebiliriz. Bu itibarla Ulusal Program, “aday ülkenin AB üyeliğinin gereklerini yerine getirebilmek üzere üstleneceği müktesebat uyumunu, reform sürecini ve yapısal değişim yükümlülüklerini ne şekilde ve ne kadar sürede başarabileceğini ortaya koyduğu” belgedir.

Ulusal Program altı başlıktan meydana gelmektedir. Bunlar;
1. Giriş (programın gerekçesi, hedefi),
2. Siyasi kriterler
3. Ekonomik kriterler
4. Üyelik yükümlülüklerini üstlenebilme kapasitesi,
5. AB müktesebatının uygulanmasına yönelik
idari kapasite (Türk mevzuatında yapılması
gerekli değişiklikler)
6. Reformların mali açıdan değerlendirilmesi

Sevilla Zirvesi Türkiye’nin AB’ye katılım olasılığının ilk defa net bir şekilde telaffuz edildiği AB Zirvesi olmuştur. 

AB üyesi ülke olan Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (Kıbrıs Cumhuriyeti) Türkiye tarafından tanınmamaktadır. Bu durum
taraflar arasında bu dönemde yaşanan temel siyasi kriz olmuştur.

2015 yılında Türkiye – AB ilişkilerinin görece canlanmasını sağlayan iki önemli gelişme yaşanmıştır. Bunlardan ilki Suriye’den gelen mülteci krizi ile mücadele konusunda ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede mültecilere destek sağlamak ve göç konusunda ilerleme kaydetmek için Ortak Eylem Planı konusunda uzlaşmaya varılmıştır. İkincisi ise Ortak Eylem Planı’nın hemen ardından taraflar arasında 29 Kasım 2015 tarihinde gerçekleştirilen ikili Zirvedir. Burada her iki taraf da Türkiye’nin katılım sürecinin canlanması konusunda fikir birliği içerisinde bulunarak müzakerelerde 17. Fasıl olan “Ekonomik ve Parasal Politika” faslının 14
Aralık 2015 tarihinde açılması yönünde karar almışlardır.

2016'dan günümüze Türkiye Avrupa Birliği ilişkilerini olumsuz etkileyen gelişmelerden birincisi 15 Temmuz 2016'da gerçekleşen darbe girişimine AB'nin verdiği gecikmeli tepki ve destektir. İkincisi ise AB üyesi ülkeler ile Türkiye arasındaki
ikili siyasi krizler olmuştur.