Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası (1923-1938)

Mustafa Kemal Atatürk, Milli Mücadele döneminde gerek yabancı devletlerin temsilcileri ile yaptığı görüşmelerde gerekse dış
basına verdiği demeçlerde Türk halkının verdiği mücadelenin yegane amacının “bağımsız ve barış içinde yaşamaktan” ibaret olduğunu ifade etmiştir. Bu söylem Atatürk dönemi boyunca dış politikanın temel bir argümanı olmuştur.

- Avusturya-Macaristan, Osmanlı, Alman ve Rus İmparatorluklarının çökmesiyle ortaya çıkan stratejik güç boşluğu, galip devletler tarafından doldurulamamıştır.

-  Siyasal çalkantılarla boğuşan dünya, 1929’da “Büyük Buhran”la derin bir ekonomik kriz içerisine girmiştir.

- Totaliter rejimler bu ortamdan beslenerek daha da güçlenmiştir.

Örgütün, uluslararası diplomaside iş birliği süreçlerini yönetmek, barış ve güvenliği sağlamak, savaşın devletlerarası anlaşmazlıklarda bir başvuru kaynağı olmasının önüne geçmek gibi görevleri vardır. Milletler Cemiyeti, devletler arasındaki ilişkilerin gizlilikten uzak, şeffaf ve adaletli olmasına çalışacaktır.

İtalya’yı Roma İmparatorluğu’nun varisi olarak gören Mussolini, imparatorluğu yeniden ayağa kaldırmak üzere, Akdeniz bölgesinde yeni sömürgeler elde etmek, yayılmacı politika aracılığıyla ülke sınırlarını genişletmek ve “İtalya’yı Roma’nın görkemli günlerine” döndürmek amacındaydı.

Bu dönemde benimsenen milliyetçilik ve ortaya konulan dış politika ilkeleri, ulusal sınırları aşmayan, pan-milliyetçiliğe izin vermeyen, gerçekçi ve barışçıl bir anlayış üzerine inşa edilmişti. Dönemin milliyetçiliği, kültürel alanda aşırılığa kaymış
olsa da “kan”a dayanan bir niteliğe bürünmemişti.

- Egemenlik ve eşitlik ilkesine dayalı ilişkiler

- Antlaşmalara ve hukuka saygı

- Uluslararası uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümü

- İttifaklara katılmama

- Uluslararası örgütlere karşı izlenen çekimser politika

- Mevcut dengeleri gözetme

- Çağdaşlaşma ve demokratikleşme

Türkiye’nin barışçıl politikası uluslararası arenada dikkat çekmiş ve bu nedenle Türkiye 6 Temmuz 1932’de Milletler Cemiyeti’ne üye olması için davet edilmiştir.

Batılı devletlerle yaşanan birinci sorun başkentin İstanbul'dan Ankara'ya taşınmasıdır. İkinci sorun ise yabancı okulların statüsü ile ilgilidir.

1923-1930 yılları arasında Türkiye İngiltere ilişkilerinde en önemli sorun Musul Sorunu olmuştur.

Plebisit, Devletler hukukunda bir ulusun ya da topluluğun hangi devlete bağlanmak istediğini belirtmesi için başvurulan halk
oylamasıdır.

5 Haziran 1926 tarihinde İngiltere’nin Türkiye Büyükelçisi Ronald Charles Lindsay, Irak Krallığı adına Savunma Bakanı Vekili Nuri Said Paşa ve Tevfik Rüştü Aras arasında “Türkiye ile İngiltere ve Irak Arasında TürkIrak Sınırı ve İyi Komşuluk İlişkileri Antlaşması” imzalandı. Antlaşma 17 madde, 3 bölüm ve sınırı belirten bir ekten oluşuyordu. Türkiye-Irak Sınırı bazı önemsiz değişikliklerle daha önce belirlenmiş “Brüksel Hattı” olarak kabul edildi.

Türkiye’nin deniz hukuku alanında ilk zaferi olarak tarihe geçen dava “Bozkurt-Lotus” davasıdır ve Fransa ile Türkiye arasında yürütülmüştür.

Borçlu olan tarafın borçlarını ödeme gücünü yitirmesi nedeniyle mevcut borçlarının bir kısmını ya da tümünü ödeyemeyeceğini ilan etmesi durumuna Moratoryum denir.

Türkiye ve İtalya arasındaki ticaret hacminin yüksek seyretmesinin önemli iki nedeni vardı. Bunlardan birisi Türkiye’den ayrılan Rum tüccarların bazılarının Trieste’ye yerleşmeleri ve buradan Türkiye’deki eski bağlantılarını kullanarak ticari ilişkileri sürdürmeleri; diğeri ise İtalya’nın Çukurova’daki pamuk üretiminin en büyük alıcılarından biri haline gelmiş olmasıydı. Çukurova pamuğu, ünü tüm dünyaya yayılmakta olan İtalyan tekstil sektörünün ana hammaddesi haline gelmişti.

Türkiye ve Yunanistan, 1923’ten sonra özellikle iki sorun nedeniyle karşı karşıya gelmiştir. Bunlar nüfus mübadelesi ve Patrikhane idi.

Açık Kapı Politikası: 19. yüzyıl sonunda ABD’nin dünya siyasi literatürüne kattığı bir terimdir. Denizaşırı ekonomik yayılmacılığın
ana ilkesini oluşturan “Açık Kapı Politikası” ile ABD dünyada ticaretin hiçbir engelle karşılaşmadan sürdürülmesini savunmuştur.

Sandler raporu ile Türkiye, diplomatik başarı elde etmiş ve Sancak’ın Suriye’den ayrı bir siyasal varlık olarak yeniden yapılandırılmasını sağlamıştır.

14 Eylül 1933’de iki ülke Başbakanları İsmet İnönü ve Çaldaris, Ankara’da “Türkiye ile Yunanistan arasında Samimi Anlaşma Belgesi” ne imza attı. Antlaşmanın önemi özellikle Balkanlarda revizyonist devletler grubunda yer alması düşünülen Bulgaristan’dan gelebilecek tehlikelere karşı bir önlem mahiyetinde olmasıydı.

1- Balkan devletleri arasında her yıl dışişleri bakanları düzeyinde bir toplantı yapılmasına;

2- Savaşın yasaklanması, anlaşmazlıkların barışçı yoldan çözülmesine ve karşılıklı yardımlaşmayı içeren bir Balkan Paktı’nın hazırlanmasına;

3-Balkan milletleri arasında ekonomik, kültürel, sosyal ve siyasal alanlarda yakınlaşma sağlanarak Balkan birliğinin kurulması amacını taşıyacak adımların atılmasına karar verildi. 

Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin Boğazlar üzerinde egemenliğini kurmasını tescil etmiştir. Boğazlar Komisyonun kaldırılması, Boğazlar bölgesinin silahlandırılması ve Boğazlar’da milli güvenliğinin gerektirdiği istihkâm noktalarının
oluşturulması bunu teyit etmektedir.