Amerikan Dış Politikası — Ünite 6 Soru-Cevap

• Sovyet yayılmacılığını Orta Doğu’da sınırlandırmak ve bu ülkeyi bölgenin diplomatik oyunlarının dışında tutmak

• Orta Doğu’daki temel petrol yataklarının dost ellerde kalmasını, bölge petrolünün ucuz ve istikrarlı fiyatlarda Batıya kesintisiz ulaşmasını ve petro-dolarların Amerikan ekonomik sisteminin çıkarına olacak şekilde geri dönmesini sağlamak
• İsrail’in güvenliğini, bölgedeki askerî üstünlüğünü ve düşman güçlere karşı hareket özgürlüğünü korumak
• Orta Doğu’da ılımlı ve Amerikan yanlısı hükümetlerin temsil ettiği statükoyu korumak
• Enerji güvenliği, İsrail’in güvenliği ve Batı yanlısı statüko bakımından sorun oluşturabilecek devrimci, milliyetçi eğilimlere karşı koymak ve İslami köktendinciliğin yayılmasını önlemek
• Müslüman ve Arap ülkeler arasında birliğin ve koordinasyonun sağlanmasını engellemek

ABD, 1956 yılındaki Süveyş Krizi’nde Mısır’a karşı İngiltere’ye destek vermeyerek Ortadoğu’da başta İngiltere olmak üzere Avrupalı devletlerin etkisinin azaltmaya başlamıştır. ABD bu tarihten sonra statükoyu ABD çıkarlarına uygun hale getirmeye çaba göstermiştir.

İsrail, 1967 Savaşıyla ABD için en önemli destek unsuru, bağımsız bir istikrar gücü ve stratejik bir değer olarak ortaya çıkmıştır. İsrail, bölgede ABD lehine oluşmuş olan statükoyu koruma perspektifini benimsemiştir. Bu doğrultuda muhafazakâr Arap rejimlerinin baskı altında tutulması ve radikal milliyetçilerin tehdit edilmesi konusunda ABD’ye yardım etmektedir.

Ortadoğu politikasının belirlenmesinde ABD başkanın temel yaklaşımları, tavsiye alma konusunda kendilerine güvenebileceği kişiler, petrol şirketleri, misyonerler, kongre, lobiler, Amerikan Dışişleri Bakanlığı’nın Arap ya da İsrail yanlısı görevlileri, basın, medya, krizler ve tarihsel önyargılar başkanın davranışını etkilemekte ve sınırlandırmaktadır.

Amerikan halkı, soykırıma maruz kalmış olan Yahudi halkının Filistin’de bir devleti olmasına olumlu bakmıştır. İsrail’in hükümet şeklinin demokrasi olması ve İsraillilerin dinleri ve kültürleri açısından Amerikalılara yakın olması bu sempatiyi canlı tutmuştur. ABD’nin 1979’dan beri radikal İslami gruplarla yaşadığı sorunlar, Amerikan halkının İsrail yanlısı ve Arap karşıtı duygularını güçlendirmiştir.

Siyonizm, Yahudi halkının egemen bir Yahudi yurdunda selfdeterminasyon hakkını kullanmasını savunan, İsrail devleti kurulduktan sonra da bu devletin varlığını devam ettirmesini ve güvenliğini hedefleyen siyasi bir harekettir.

ABD, Orta Doğu petrolüyle 1920’lerin sonunda ilgilenmeye başladı. 1928 yılında İngiltere ve Fransa, Amerikan firmalarının eski Osmanlı topraklarındaki petrol ayrıcalıklarını kontrol eden konsorsiyuma katılmasına izin verdi. Standard Oil 1933’te Suudi Arabistan’da petrol ayrıcalığı elde etti. 1944’te Texas Company’nin de katılmasıyla Arabian American Oil Company (Arap-Amerikan Petrol şirketi; ARAMCO) kurulmuştur.

Dönemin ABD başkanı Woodrow Wilson deklarasyona destek verirken Amerikan hükümetinin oluşturduğu King-Crane Komisyonu, Siyonist programın uygulanmasının Wilson’ın temel ilkelerinden olan self-determinasyon ilkesini ciddi şekilde ihlal edeceği sonucuna varmıştır. Diğer taraftan Amerikan Dışişleri Bakanlığı Balfour Deklarasyonu’nun onaylanmasına karşı çıkmıştır.

Amerikalı liderler, SSCB’ye karşı bölgeye dost ve istikrarlı yönetimler yerleştirmek istiyorlardı. Sovyet yayılmacılığının bölgede önlenmesi çerçevesinde milliyetçiliğin de ABD açısından önemli bir destek olabileceği düşünülüyordu. Buna karşın Amerikan Dışişleri Bakanlığı yetkilileri, Siyonizm’e verilecek desteğin, Araplarla ilişkileri bozacağı, petrolün Batı’ya ulaşmasını tehdit edeceği ve SSCB’yi sınırlandırma çabalarını engelleyeceği uyarısında bulunmuşlardır.

Amerika Başkanı Nixon, SSCB’ye karşı dost ülkelerin, ABD'den alacakları ekonomik ve askerî yardımla kendi savunmalarını kendilerinin üstlenmeleri, böylece kendi bölgelerinde Amerikan çıkarlarının ve bölgesel istikrarın korunmasını amaçlar.

Petrol ambargosu ile petrol fiyatlarının dört kat artması, Amerikalıların hayatlarını ciddi şekilde etkilemiştir. Amerikan ekonomisi yüksek enerji maliyeti ile sarsılmış bu durumun sonucunda enflasyona beklenmedik derecede artmıştır. Ancak ambargo, ABD’nin Orta Doğu ve Arap-İsrail sorununa yönelik politikasında ciddi bir değişikliğe neden olmamıştır. Amerikalıların gözünde İsrail’in mağdur pozisyonu daha da güçlenmiştir.

• SSCB’nin bölgede azalan etkisinin iyice ortadan kalkmasına çalışmak, Sovyetleri diplomatik arenanın dışında tutmak
• Avrupalıların ve Japonların işe karışmasını engellemek
• İsrail’in her bir komşusuyla ayrı ayrı uğraşmasını sağlayacak bir durum yaratmak 
• Arap-İsrail çatışmasının doğasını dönüştürecek bir siyasi çözüm üretmek
• Mısır’ın tarafsız hâle getirilmesini sağlamak ve onu İsrail karşıtı Arap cephesinden koparıp Arap birleşik cephesini dağıtmak

Nasır’ın yerine gelen Enver Sedat Mısır’ın yeni bir savaşa dayanamayacağını düşünerek önemli miktarda ABD yardımı kabul ederek İsrail’i tanıyan ilk Arap devleti olmuştur. Camp David Anlaşması’ndan sonra ABD, Mısır ve İsrail’e yaptığı yardımı ciddi şekilde artırmıştır. Bu iki devlete üst düzeyde yardım sağlanması, takip eden dönemde ABD dış politikasının rutin işlerinden biri hâline dönüştü.

Mısır liderleri, Pakt’ı, Batı ve İsrail varlığının bölgedeki devamının aracı olarak değerlendirmişlerdir. Böylece SSCB tehdidi karşısında bölge ülkelerini bir araya getirmeyi amaçlayan Pakt, bölgenin ikiye bölünmesine neden oldu. Batı projesine karşı çıkan ülkelerin denge unsuru olarak SSCB’ye dönmesiyle de Pakt SSCB’nin bölgede etkili olmasının yolu açmıştır.

Musaddık İran petrolünü millileştirmeye çalışırken İran ekonomisi sarsılmış bu boşlukta komünist parti ve İslamcı radikallerin etkinliği artmıştır. İran’daki kaotik koşullar, komünist ve solcu unsurların Amerikan karşıtı gösterileri ve rejimin onlara yumuşak davranması Amerikan çıkarları için endişe verici bir ortama dönüşmüştür. ABD’nin İran’da gösteriler organize etmesiyle ve ordunun caddelere çıkmasıyla Musaddık hükumeti devrilmiş, İran şahı da geri dönmüştür. ABD, sağladığı hizmetin karşılığında Anglo-İran şirketini Amerikan firmalarına İran petrolünden pay vermeye zorlamıştır.

Türkiye'nin verdiği destek sayesinde Amerikan uçakları, hiçbir kısıtlama olmadan günlük olarak Türk topraklarından kalkıp Irak'taki hedefleri bombalamış, bu şekilde bölgedeki Amerikan varlığını ve etkisini sürekli kılmıştır.

ABD, Irak’ın 36. enleminde oluşturulan güvenli bölgeye uluslararası bir güç (Çekiç Güç) yerleştirmiştir. Bu durum Kuzey Irak’ın, Irak yönetiminin denetiminden çıkarak özerk bir oluşum hâline dönüşmesine neden olmuştur. Ancak Amerikan eylemleri, Kuzey Irak’ta bir Kürt yapısının ortaya çıkmasına katkıda bulunup PKK’nin Türkiye topraklarına yönelik terör eylemlerini kolaylaştırmıştır.

ABD savaşta iki taraflı bir rol üstlenmiştir. Bir yandan İran’a füze satışı gerçekleştirirken öte yandan İran’ın Irak’ı yenmesinden ve kendi rejimini bu ülkeye ihraç etmesinden korkmuş ve savaşta Irak’a doğru meyletmeye başlamıştır. Bu dönemde ABD Irak’ı terörist ülkeler listesinden çıkarmış. Bu ülkeye doğrudan silah satışı gerçekleştirmese de askeri açıdan kullanışlı malzeme ve nakliye uçağı ile kredi sağlamıştır.

Tehdit olma potansiyeli olduğu düşünülen unsurun daha tehdit hâline gelmeden etkisiz hâle getirilmesi ya da ortadan kaldırılmasını ifade etmektedir. Bu doktrin 11 Eylül sonrası ABD’nin benimsediği şahin politikaları yansıtmaktadır.

Amerikalıların terörizmle mücadele ederken Müslümanlara karşı insan hakları ihlallerinde bulunmaları, demokratikleşme çabalarında samimiyetlerinin sorgulanmasına neden olmuştur. Amerikan yöneticileri, totaliter yönetimlere verdikleri desteği çekip reform yanlılarının yanında yer alma konusunda istekli davranmamışlardır. Amerikan liderleri, kendilerine ihtiyaç duydukları için Orta Doğu bölgesinin otoriter yönetimlerine destek vermeye, onlarla iş birliği yapmaya ve onların demokrasi dışı eylemlerine kayıtsız kalmaya devam etmişlerdir. Diğer taraftan seçici davranarak kendi çıkarlarını ilgilendiren durumlarda müdahale yoluna gitmişlerdir. ABD’nin demokratikleşme çerçevesindeki beklentisi, neo-liberal ekonomiye boyun eğen, kendileriyle uyum içinde olan grupların güdümlü seçimlerle dönüşümlü olarak iş başına gelmelerden oluşmuştur. Bu ve benzeri nedenler ABD’nin başarısız olmasına neden olmuştur.