DEMOKRASİ KURAMLARI VE MODELLERİ

Demokrasi fikri ve pratiği ilk kez Milattan Önce (MÖ) 5. yüzyıl civarında antik Yunan’da doğmuştur. Nitekim demokrasi kelimesi de Yunanca’da halk manasında ki demos ve yönetim manasındaki kratos kelimelerinin bir araya getirilmesi ile elde edilmiştir. Yani, kelime manası olarak demokrasi, halkın yönetimi anlamına gelmektedir. Ancak bu noktada belirtilmesi gereken önemli bir husus, Yunanca’da demos kelimesinin bir anlamının da bugün bizim Türkçe’de ‘avam’ kelimesi ile ifade ettiğimiz ‘yoksul halk’ olduğudur. Bu anlamda, antik Yunan’da demokrasi halkın tamamını kapsamakla birlikte yoksul çoğunluğun yönetimde ağırlığı elinde bulundurduğu rejimdir (Aristoteles, Politika, 3. Kitap, 7. ve 8. Bölümler).

Antik Yunan’da demokrasinin içinde uygulamaya konduğu siyasal yapı günümü zün büyük nüfuslu ulus-devletlerinden farklı olarak küçük nüfusa sahip şehir devleti (polis) idi. Şehir devleti, antik dünyada var olmuş, nüfusları birkaç bin ile birkaç yüz bin arasında değişen, kendi kendini yöneten ve ekonomik olarak da kendine yeter siyasal ve ekonomik birimlerdi.

Çoğunluk prensibi, karar alınacak bir konuda karar alma sürecine katılan kişiler arasında oy birliğinin mümkün olmadığı bir durumda sayıca daha fazla kişinin desteklediği kararın kabul edilmesi anlamına gelir.

Doğrudan demokrasi, vatandaşların siyasal süreçlere temsilciler eliyle değil, bizzat kendilerinin katıldığı demokrasi modelidir. Bu model katılımcı demokrasi olarak da nitelendirilir.

Yurttaşlık erdemi, yurttaşların kamusal meseleleri kendi kişisel meseleleriymiş- cesine sahiplenmeye yönelik isteklilikleri, alışkanlıkları. Atina demokrasisinin vatandaşları özel çıkarlarını ortak yarara, kamusal çıkara feda etmeye hazır olmalarını sağlayan yurttaşlık erdemine yüksek bir düzeyde sahipti. 

Gelişimci demokrasi, siyasal süreçlere katılımın insanın karakterini geliştireceğini, bireyin var oluşunu gerçekleştirmesine katkıda bulunacağını ileri süren demokrasi anlayışıdır. Antik dünyada bireylerin özel alanda biyolojik ve ekonomik ihtiyaçlarını giderip kamusal alanda da insanî potansiyellerini gerçekleştirdikleri, entelektüel ve sosyal kapasitelerini geliştirdikleri düşünülürdü. Bu yönüyle, klasik demokrasi, insan doğasının gelişimine yaptığı katkı göz önüne alınarak gelişimci demokrasi olarak da sınıflandırılabilir (Heywood 2010: 109-111).

Biz artık kolektif iktidara aktif ve sürekli katılımda vücut bulan antik özgürlüğe sahip olamayız. Bizim özgürlüğümüz, huzurlu varoluş ve özel bağımsızlıktan ibaret olmalıdır... Antiklerin amacı aynı anavatanın vatandaşları arasında sosyal iktidarın paylaşılmasıydı. Onların özgürlük dedikleri şey bu idi. Modernlerin amacı, güvenlik içinde özel zevklerini tecrübe edebilmektir ve onlar bu zevklerin kurumlar tarafından garanti altına alınmasına özgürlük demektedirler (Constant 1997 [1819]: 110-111).

Avam Kamarası, İngiliz parlamentosunun seçilmiş, asıl gücü elinde bulunduran alt meclisidir. Öyle ki bugün birisi İngiltere’de Parlamento dediğinde akla Avam Kamarası gelir.  Şövalyeler ve orta sınıf şehirlilerin katılımıyla Avam Kamarası  oluşmuştur.

Lordlar Kamarası, İngiliz parlamentosunun sembolik üst meclisidir. Günümüzde pek çoğunun üyelikleri kendi ömürleriyle sınırlı olan lordlar ve ladylerden ve üst düzey din görevlilerinden oluşmaktadır. Asiller ve üst düzey din görevlilerinin katılımıyla da Lordlar Kamarası oluşturuldu (Roskin 2011: 25-26). 

Koruyucu demokrasi, demokrasinin, keyfî yönetimi sınırlandırarak başta mülkiyet hakkı olmak üzere birey hak ve özgürlüklerini korumaya hizmet ettiğini ileri süren görüştür. Andrew Heywood’un sınıflandırmasıyla İngiltere’de 17. ve 18 yüzyıllarda ortaya çıkan demokrasi, koruyucu demokrasi modeliydi.

İngiltere’de 17. ve 18. yüzyıllarda ortaya çıkan bu koruyucu demokrasi modeli, özellikle 19. yüzyıl içerisinde oy verme hakkının genişletilmesi ile günümüz anlamında demokratik bir rejime evrilmiştir. Geçmişleri 18. yüzyıla, geri giden iki siyasal parti, Whigler ve Toryler oy verme hakkının aşamalı bir şekilde genişletil mesinde oldukça etkili olmuştur. 19. yüzyılda Whigler Liberal Parti’ye, Toryler de Muhafazakâr Parti’ye dönüşmüşlerdir. Her ikisi de elitist olan bu partiler 18.yüzyıl boyunca aşağıdan gelen oy hakkının genişletilmesi taleplerine küçümsemeyle bakmışlardır. Ancak 19. yüzyılda ilk olarak Whigler yükselen demokratikleşme dalgasına karşı koyulamayacağını görerek oy hakkının genişletilmesi doğrultu sunda girişimde bulunmuştur.

Evrensel yetişkin oy hakkı, ırk, din, cinsiyet ve etnik köken farkı gözetilmeksizin akıl sağlığı yerinde olan tüm yetişkin vatandaşların siyasal süreçlere katılıp seçimde bulunabilme hakkıdır. 1884’te getirilen Üçüncü Reform Yasası ile bu kez tarım işçileri oy hakkına kavuşuyor ve bu sayede yetişkin erkek nüfusun hemen tamamı oy verme hakkına sahip oluyordu. Nihayet 1928’de oy verme hakkı kadınlara da tanınmış ve böylece İngiltere’de evrensel yetişkin oy hakkı tesis edilmiştir (Roskin 2011: 32).

Bağımsızlık Bildirgesi, soya dayalı monarşi ve onunla ilişkili olan aristokratik hiyerarşileri yıkmış ve tüm vatandaşların eşit kabul edildiği demokratik bir düzen tesis etmiştir. Bu yeni düzende, bazı durumlarda yargıçlar da dahil olmak üzere, tüm yöneticiler seçimle işbaşına gelmekteydi. Bu yönetim biçiminde Amerikalılar sadece seçim hakkını o zamana değin görülmemiş biçimde genişletmekle kalmamış aynı zamanda sıradan insanların bizatihi yönetime katılmasına imkân sağlamışlardır. Bu anlamda 1776 tarihli Amerikan Devrimi’nin modern dönemde gerçek anlamda ilk demokratik yönetimin temelini attığını söyleyebiliriz (Wood 1992: 91).

Ancien Régime, Fransızca’da eski rejim anlamına gelir. Devrimden önceki monarşi düzenini ifade etmek üzere kullanılır. Ekonomik gelişme neticesinde doğan orta sınıflar, Ancien Régime’in asilleri kayıran sosyal ve siyasi ayrıcalık ların dan oldukça hoşnutsuzdular. Eski düzende, asiller vergilerden muaf tutulmakta yüksek kamu makamlarına yalnızca onlar gelebilmekteydi. 

Aydınlanma, aklı ve hoşgörüyü savunan 18. yüzyıl felsefi akımıdır. Bu sürecin gelişiminde sözü edilen sosyo-ekonomik koşulların yanı sıra 1688 tarihli İngiliz Şanlı Devrimi’ne ve 1776 tarihli Amerikan Devrimi’ne ilham veren fikirler ve genel olarak Aydınlanma düşüncesi de etkili olmuştur. Bu fikirlerin arasında bireyin kendi çıkarını bilebilecek akıl kapasitesine sahip olduğu, yönetimlerin meşruiyetinin kendi çıkarını bilebilen bireyin rızasına dayanması gerektiği, bireylerin elden alınamaz doğal haklara sahip olduğu, halkın hak tanımaz yönetimlere direnme hakkının olduğu gibi fikirler yer almaktadır.

Günümüzün demokrasi modeline verilen bir diğer ad da liberal demokrasidir. Parekh’in (1993:157) de belirttiği gibi klasik demokrasi göz önüne alındığında, demokrasi liberalizmden önce ortaya çıkmış bir şey olmakla beraber,  demokrasi 17. ve 18. yüzyıllarda yeniden siyaset sahnesine girerken bu kez liberalizmin çizdiği çerçeve içerisinde gelişmiş, liberalizm tarafından şekillendirilmiştir (Sartori 1993: 418).

Hatırlanacağı gibi Atina’da hayata geçirilen klasik demokraside halk, yani siyasal kararları alma yetkisine sahip olanlar, kadınları, çocukları, yabancıları ve köleleri dışarıda bırakacak şekilde sadece 20 yaş ve üzeri Atinalı erkeklerden oluşmaktaydı. Günümüz liberal demokrasilerinde halk, erkek ve kadın, akıl sağlığı yerinde olan tüm yetişkin vatandaşları kapsamaktadır. Bir liberal demokraside tüm yetişkin vatandaşların, siyasal kararların oluşturulması sürecine katılımı, evrensel yetişkin oy hakkı temelinde gerçekleşmektedir.

Yarışmacı seçimler, halkın oylarını kazanarak iktidara gelebilmek için birbirleriyle rekabet eden iki veya daha fazla aday, grup, siyasal partinin olduğu seçimlerdir.  Bu sistemlerde halk kendisi adına önemli kamusal meselelerde karar alacak olan temsilcilerini düzenli aralıklarla yapılan yarışmacı seçimlerle  belirler. Bu nedenle günümüz liberal demokrasilerine temsili demokrasi ya da dolaylı demokrasi adı da verilir.

Toplanma ve örgütlenme özgürlüğü, diğer bireylerle barışçıl amaçlar çerçevesinde bir araya gelmenin engellenmemesi durumudur.  Bir liberal demokraside bu kişi ve gruplar toplanma ve örgütlenme özgürlüğü sayesinde siyasi partiler olarak örgütlenirler. Siyasi partilerin sundukları politikaları birbirinden farklılaştıran, onları gerçekten bir alternatif hâline getiren şey, bu politikaları kimin önerdiğinden çok, farklı siyasi ideolojiler tarafından şekillendiril mesinde yatar. 

Siyasi çoğulculuk, bir liberal demokraside farklı siyasi partilerin farklı grupların, farklı ideolojiler etrafında örgütlenip kamu iktidarını ele geçirmek üzere halkın oyları için yarışmasıdır.  Siyaset bilimi literatüründe buna siyasi çoğulculuk denir. (Erdoğan 2003: 294-304)

Çoğul oy, herkesin eşit oy hakkına sahip olmayıp eğitimlilerin eğitimsizlere veya mülk sahiplerinin mülksüzlere kıyasla daha fazla oy hakkına sahip olması gerektiği görüşüdür. Bir temsili demokraside hükümeti belirleme yetkisini halkın tüm üyeleri arasında eşit şekilde dağıtmak, toplumun kaderinin “cehaletin” hırslarına terk edilmesi anlamına gelebilirdi. Bu nedenle Mill, eğitimli, bilge kişilerin siyasette daha fazla etkide bulunmasına imkan sağlayacak çoğul oy (plural voting) ilkesini önermiştir (Held 1996: 108-109).