TUR416U-TÜRK İŞARET DİLİ
Ünite 7: Sağlıklı Yaşam
Türk İşaret Dilinde Sağlık
Sağırlar, sosyal yaşamda sağlık konusunda da bazı önemli problemlerle karşılaşmaktadır ve bunlardan biri de hastanede doktor ya da diş hekimleriyle iletişim kurmada yaşadıkları sorunlardır. İşaret dili ana dilleri olan sağır bireyler sadece bu dille iletişim kurabilmektedir. Bu insanlar sağlıkla ilgili konularda tıbbi terimlerle karşılaşmakta ve bunları anlamakta güçlük çekmektedirler.
Son yıllarda engelliler hakkında izlenen devlet politikalarıyla sağlık alanında işaret dili çevirmenleri az sayıda da olsa istihdam edilmektedir. Toplum çevirmenliğinin bir parçası olan sağlık çevirmenleri aslında sağlık personeliyle sağırlar arasında bir arabuluculuk rolü üstlenmekte, bir anlamda kültür elçileri olurken sorunları çözmek, sağırların doğru, yerinde hizmet almaları, iletişimdeki kopuklukların ve yanlış anlaşılmaların önüne geçilmesinde çok önemli bir hizmet vermektedirler.
Bu özette doktor, diş hekimi ve hasta arasında geçen diyaloglarla sağlıkla ilgili söz varlığı ve kullanımlarının işaretleri açıklanacaktır.
“Buyurun, ne şikâyetiniz var?” cümlesinde geçen “şikâyet” sözcüğü diyaloglarda iletişim bağlamında farklı işaretlerle gösterilmektedir. Nitekim bu diyalogdaki “şikâyet” sözcüğü iletişim bağlamında “SEN HASTALIK NE?” ya da “SEN PROBLEM NE?” anlamında kullanılmaktadır. “Şikâyet” sözcüğünün işaretinde sağ elin işaret parmağı açık, öbür parmakları kapalıdır, işaret parmağı dudağa konur ve bel seviyesinden öne yukarı doğru hareket ettirilir.
“Boğazım çok ağrıyor.” cümlesinde geçen “boğaz” sözcüğünün işareti de vücudun organlarının çoğunda olduğu gibi ikoniktir ve boğazın gösterilmesiyle ifade edilir. Diyalogdaki “Başım ağrıyor” ifadesi TİD’de “BEN BAŞ AĞRIMAK” biçiminde ifade edilir ve işaretini yaparken önce sağ elin işaret parmağı kıvrık diğer parmaklar kapalıdır. İşaret parmağı şakağa konur, böylece “baş” işareti yapılır. “Ağrımak” fiilinin işaretinde sağ el yumruk yapılır ve başın sağ tarafından öne geriye hareket ettirilir. “Ağrımak” fiilinin diğer bir işaretinde ise sağ elin parmakları kıvrık ve önde parmaklar açılıp bükülerek hareket tekrarlanır.
Yukarıdaki diyalogda yer alan “Öksürüyor musunuz?” ya da “Şimdi hafifçe öksürün.” cümlelerinde geçen “öksürmek” fiilinin işaretiyle “öksürük” sözcüğünün işareti aynıdır. Bu sözcüğün iki işareti vardır. İlkinde sağ elin parmakları açık ve birleşik göğüs kafesinin üstüne konur. Diğer işarette ise sağ el yumruk yapılır ve ağza götürülür. Bu hareket konuşma dilinde bazen öksürmek eylemi yapılırken kullanılmaktadır.
“Üşütmüş olabilirsiniz.” cümlesindeki “üşütmek” fiili ettirgen yapıda kullanılmıştır. TİD’de bu yapı olmadığından anlam “üşümek” fiilinin işareti yapılarak
verilir. Bu işarette iki el göğüs hizasında, yumruklar sağa sola kısa hareketler yapar. “Olabilirsiniz” yeterlik fiilinde “olmak + bilmek” fiillerinin işaretleri art arda yapılır.
Diyalogdaki “Reçetenizi yazdım. Bu ilaçları eczaneden alın.” şu şekilde anlatılır. İlk önce “ilaç” sözcüğünün ardından da “form” sözcüklerinin işaretleri yapılır. “İlaç” sözcüğünün işaretinde, sağ işaret ve orta parmağının uçları birbirine değdirilerek öbür üç parmak açık biçimde el ağza götürülür. Bu işareti yaparken bir ilacın içilmesi gözde canlandırılabilir. “Form” sözcüğünün işaretinde sol elin parmakları avuç içi kendinize bakacak şekilde açık, düz ve bitişiktir. Sağ el göğüs hizasında işaret ve başparmak birleşik öbür parmaklar kapalıdır. El göğüs hizasında sol elin önünde aşağıya yukarıya hareket ettirilir.
“Eczane” sözcüğünün iki işareti vardır. Birinci işarette, önce “ilaç” ardından da “yer” sözcüğünün işareti yapılır. İlaç yeri gibi anlamlandırıp kullanılan sözcük için iki işaret yapılmaktadır. “Yer” sözcüğünün işaretinde ise iki el omuz hizasında, işaret ve başparmaklar açık, öbür parmaklar kapalı (C el) biçimde aşağı doğru indirilir. İkinci işarette ise ilaç sözcüğünün işareti yapıldıktan sonra iki el yumruk şeklinde göğüs hizasında sağ el sol elin üstünde dikey pozisyonda bir şeyi eziyormuş gibi ufak daire yapar.
“Geçmiş olsun” ifadesi TİD’de iki şekilde gösterilmektedir. Birinci ifadede “SAĞLAM” işareti yapılır ve ardından iki el açık göğüs seviyesinin biraz altından avuç içleri yukarı bakacak şekilde eller karşıya uzatılır. “Sağlam” sözcüğünün işaretinde iki el omuz hizasında, yumruk yapılır ve öne doğru kısa hareket ettirilir. TİD’de bu işaret “sağlık dilerim” şeklinde yorumlanabilir.
“Merhaba doktor bey” ifadesinde geçen “doktor” sözcüğünün işaretinde sağ elin baş ve işaret parmakları açık ve hafif bükük, diğer parmaklar kapalıdır. Açık parmaklar sol elin bileğinin üstüne konur. “Bey” sözcüğünün işaretinde “erkek” sözcüğünün işareti yapılır. Bu işarette sağ el işaret ve başparmak uçları birbirine değecek şekilde, öbür parmaklar kapalıdır. Sağ el burunla ağız arasına sağ yanağa götürülür. İşaret parmağı ve başparmak bir iki kez birbirine sürtülür. Bu işaretin “bıyığı” gösterdiği düşünülebilir.
“Midemde yanma ve ağrı var” cümlesinde geçen “sancı” sözcüğünün işaretinde “ağrımak” fiilinin diğer bir işareti olan ve “sancımak” için de kullanılan işareti yapılır. Bu sözcüğün işareti için sağ elin parmakları kıvrık ve önde parmaklar açılır ve tekrar bükülür, hareket tekrarlanır. “Yanma” sözcüğü için “yangın” sözcüğünün işareti kullanılmaktadır. Bu işarette sağ el karın hizasında sol el omuz hizasında her iki elin bütün parmakları açık kıvrık ve avuç içleri yukarıya bakacak şekilde eller aşağıya yukarıya hareket ettirilir. Bu hareket, eller değişerek tekrarlanır.
“Önce bir ultrasonografi çektirelim.” cümlesinde geçen “önce” zaman belirtecinin işaretinde sağ el açık, düz,
parmaklar birbirine bitişik, avuç içi arkaya bakacak yaparken iki el göğüs hizasında, bütün parmak uçları şekilde, el arkaya doğru hareket ettirilir. “Ultrasonografi” birbirine değecek şekilde tutulur ve iki elin parmak uçları sözcüğünün işaretinde, sağ elin parmakları açık, çok hafif birbirine değdirildikten sonra eller ters istikamette aşağıya bükülüdür, parmaklar karnın önünde dairesel hareket yukarıya hareket eder. Cümlede geçen “(diş) çekmek” çizer. Bu işaretin ultrasonografi aletinin karın üzerindeki fiilinin işaretinde sağ elin baş ve işaret parmağı açık diğer hareketini simgelediği düşünülebilir. “Çektirelim” derken parmaklar kapalıdır, parmak uçları pense şeklinde açıp “fotoğraf çekmek” işareti yapılır. Bu işarette her iki el yüz kapanır. Bu işaret diş çekme hareketine gönderme hizasındadır. Ellerin işaret parmakları ve başparmakları yapmaktadır. “Çekmem gerekiyor” cümlesi TİD’de “BEN açılır, kapanır. Bu işaret yapılırken fotoğraf makinesinin ÇEKMEK LAZIM” şeklinde ifade edilir. deklanşörüne basıldığı hayal edilebilir. “İlaçtan sonra ağrı geçer mi?” soru cümlesinde geçen Diyalogdaki “Sonuçlara göre saat 2’de sizi bekliyorum.” “geçmek” fiili “kaybetmek” fiilinin işaretiyle cümlesinde bulunan “sonuç” sözcüğünün işaretinde “son” gösterilmektedir. İşitme engelli arkadaşımız “ağrı sözcüğünün işareti yapılır. “Son” sözcüğünün işaretinde kaybolur mu?” anlamında işaret yapmaktadır. sağ elin işaret ve orta parmağı açık, öbür parmakları “Kaybetmek” ya da “kaybolmak” fiilinin işaretinde iki el kapalıdır (V el ). Sağ elin işaret parmağı sağ yanağa göğüs hizasında ve parmaklar kıvrıktır. Avuç içleri dokundurulur. Aynı cümlede geçen “beklemek” fiilinin birbirine bakacak şekildedir. Eller her iki yana giderken işaretinde sağ el parmakları açık kıvrık, parmak uçları parmaklar birbirine değecek şekilde birleştirilir. burnu içine alacak şekilde yüze dokundurulur. Sağ elin baş “Size bir de ağrı kesici yazıyorum” cümlesinde geçen ve işaret parmağı açık, öbür parmaklar kapalıdır. “ağrı kesici” sözcüğünün işaretinde “ağrı” sözcüğünün Yukarıdaki “İshal oldum, hâlsizim.” konuşmasında geçen işareti yapıldıktan sonra “kesmek” fiilinin işareti yapılır. “ishal” sözcüğünün işaretinde, sağ el karnın üstüne konur Bu işarette sağ elin işaret ve orta parmağı açık ve düz, ve daire hareketi çizer. “Halsizim” sözcüğünün ifadesinde diğer parmaklar kapalıdır. Açık parmaklar makas hareketi “sağlam” sözcüğünün işaretinin ardından sağ elle “-siz” yapar. Bir şeyin kesildiği hayal edilebilir. olumsuzluk ekinin işareti yapılır. “Ateş düşürücü ve ishaliniz için ilaç yazıyorum.” “Ateşiniz var mı?” derken kullanılan “ateş” sözcüğünün cümlesindeki “Ateş düşürücü” sözcüğü iki işaretten işaretinde, sağ el karın hizasında, sol el omuz hizasında, oluşmaktadır. Önce “ateş” sözcüğünün işareti yapılır, iki elin bütün parmakları açık kıvrık ve avuç içleri ardından sağ el göğüs hizasında, parmaklar açık ve biraz yukarıya bakacak şekilde, eller aşağıya yukarıya yer bükük hafifçe aşağı doğru hareket eder. değiştirir. Bu hareket iki kez tekrarlanır. Konuşmadaki “Bunları günde 3 kez tok karnına Diyalogdaki “Tekrar ateşinizi ölçelim.” cümlesindeki kullanacaksınız.” cümlesinde geçen “tok” sözcüğünün “ölçmek” fiilinin işaretinde iki el göğüs hizasında, işaret işaretinde sağ el düz, avuç içi kendinize bakacak şekilde el ve başparmak uçları birleşik, öbürleri açık, göğüs karna konur. Aynı cümledeki “3 kez” sıfat tamlamasındaki hizasında birkaç kez ileri geri hareket ettirilir. Devamında “kez” sözcüğü “defa” sözcüğü ile aynı anlamdadır ve gelen “Bu dereceyi koltuğunuzun altına koyun ….” TİD’de de iki sözcük de aynı işaretle gösterilir. Sözcüğün cümlesindeki “derece” sözcüğünün işaretinde, sol elin işaretinde sağ elin işaret parmağı açık, öbür parmaklar işaret parmağı açık, düz ve yatay pozisyonda diğer kapalıdır. El, yüz hizasından göğüs hizasına kadar parmaklar kapalıdır. İşaret parmağı sağ kolun altına âdeta indirilir. Aynı cümledeki “kullanmak” eylemi “ilacı hayali bir derece yerleştiriliyormuş gibi konur ve geri almak” şeklinde gösterilmektedir. Bu sözcüğün işareti için çekilir. “ilaç” sözcüğünün işareti yapılır ve hareket tekrarlanır. Bu ifadede “ilaç kullanmak” tek bir işaretle belirtilmektedir. “Laboratuvara gidip kan ve idrar vereceksiniz” cümlesindeki “laboratuvar” sözcüğü iki işaretten “Dolgu yaptırmam gerekiyormuş, randevu almak oluşmaktadır. Parmak abecesiyle “L” harfi yapılır ve istiyorum” cümlesindeki “dolgu” sözcüğünün işaretinde ardından laboratuvardaki kan tüplerine gönderme yapıldığı sağ elin başparmağı açık, diğer parmaklar kapalıdır, el düşünülen bir işaret kullanılır. Bu işarette sağ ve sol elin yumruk şeklinde dikey pozisyonda diş hizasındadır. başparmakları açık, diğer parmaklar kapalıdır. Başparmak bir şeye bastırıyormuş gibi açılı ve kapanır. Bu Başparmakların parmak uçları birbirine değecek şekilde cümle TİD’de “BEN DOLGU LAZIM” şeklinde ifade ters yönlerde yukarı aşağı hareket eder. Bir tüpten bir tüpe edilmektedir. sıvının aktarıldığı düşünülebilir. “Randevu” sözcüğünün işaretinde iki elin işaret Diyalogda geçen “Dosya numaranızı söyler misiniz?” soru parmakları göğüs hizasında açıktır. Sağ ve sol avuç içleri cümlesinde geçen “dosya” sözcüğünün işaretinde iki el birbirine bakacak şekilde, işaret parmakları birbirinin göğüs hizasında, sağ el açık ve düzdür. Sağ el, sol el avuç tersini gösterir biçimde, eller ayrılmadan hareket eder. Bu içine yatay pozisyonda konur. hareketin başına “R” harfi eklenir.
Diyalogda geçen “Sağ üst dişinizde problem var, çekmem gerekiyor.” cümlesindeki “problem” sözcüğünün işaretini