TUR416U-TÜRK İŞARET DİLİ
Ünite 6: Hobiler ve Tatil
Türk İşaret Dilinde Boş Zaman Etkinliklerinin ve Hobilerin Anlatımı
Sağır toplum boş zamanları değerlendirme konusunda hem bireysel hem de çoğunlukla grup halinde çeşitli etkinliklerde bulunmaktadır. Sağırların kendilerine ait derneklerinin olması, onların bir arada iyi ve zevkli vakitler geçirmelerine olanak sağlamaktadır. Derneklerde haftanın belirli günleri kadınlar bir araya gelerek okey oynamakta, sohbet etmektedirler. Birlikte yaş günlerini, evlilik, doğum, vb. gibi özel günleri kutlamak ve paylaşmak onlar için bir adet haline gelmiştir. Bazı derneklerde kadınlar takı yaparak boş zamanlarını değerlendirirken özellikle gençler tiyatro, futbol, basketbol, voleybol gibi hem sanatsal hem de sportif etkinliklere katılmaktadırlar. Sağır toplumun grup etkinlikleri düzenlemekten çok hoşlandıkları belirtilebilir.
Türkçede dilek ve koşul cümleleri eyleme ya da isme “–sa, –se” eklerinin getirilmesi ile yapılır. TİD’de ise koşul cümleleri eklerle değil yüz mimiği ve jestlerle ifade edilir, dudak hareketiyle desteklenir, gözler açılır ve genişler. TİD’de duyguların anlatılmasında göz ve yüz ifadesi çok önemlidir. Duygunun yaşandığı izlenimi verilmezse eylem tam olarak ifade edilmemiş olur.
Türkçede geniş zaman kipi alışkanlıkları ve genel gerçekliklerin anlatımında kullanıldığı gibi gelecek zaman kipi anlamında da kullanılmaktadır. TİD’de geniş zaman kullanımı sistematik olarak olmasa da, işitme engelliler ve işaret dili çevirmenlerinden edinilen bilgiler ve gözlemlere dayanılarak, yüz mimikleriyle gerçekleştiği söylenebilir.
Türk İşaret Dilinde Teklif ve Öneride Bulunma
Konuya ilişkin TİD’in temel söz varlığı ve cümle yapıları konu içerisinde bağlama uygun diyalog örnekleri ile ele alınmıştır.
Ortak bir etkinlikte bulunmak amacıyla birine teklifte bulunmak ve onu bir yere davet etmek için Türkçede kullanılan cümle yapıları ve fiiller TİD’de de kullanılmakla birlikte TİD’in dil bilgisi Türkçeden farklılık gösterdiği için cümle yapıları, anlamsal olarak eşdeğer olduğu hâlde dilbilgisel olarak farklılık göstermektedir.
Örneğin “Ben gelemem.” cümlesinin yüklemi için yeterlilik eyleminin geniş zaman, olumsuzudur denilebilir. TİD’de bu yapı gelmek fiili ile anlatılırken “gelmek” fiili yapılır ve sağ elin parmakları açık, avuç içi karşıya bakacak şekilde el sağa sola sallanır. Bu hareket bazen konuşma dilinde bir şeye itiraz edildiğinde de kullanılabilmektedir.
TİD’nde bazı kelimeler birden çok işaretle ifade edilebilir. Örneğin “Müzik dinlemeyi sever misin?” soru cümlesindeki “müzik” sözcüğünün TİD’de üç işareti vardır. Birinci işarette sağ el yumruk yapılarak ağzın önüne götürülür. Ağız önünde sağa sola hareket ettirilir. Bu hareket mikrofonu çağrıştırmaktadır. İkinci işarette
“konser” sözcüğünün işaretinde kullanılan mikrofon işareti yapılır. Üçüncü işarette iki elin işaret parmakları düz, diğer parmaklar kapalıdır. Eller göğüs hizasından yanlara doğru açılır, işaret parmakları yanlarda sağa sola hareket eder. Bu işaretin orkestra şeflerinin kullandığı batona gönderme yaptığı düşünülebilir.
“İnternet” sözcüğü, İnternet’in kullanılmaya başlamasıyla TİD’in söz varlığına da eklenmiş yeni bir sözcüktür. Sözcüğün işaretinde iki elin işaret parmakları düz, diğer parmaklar kapalı, düz parmaklar yukarı aşağı hareket eder. Bu işaret modemlerdeki sinyal gücüne gönderme yapmaktadır.
TİD’de teklif ve öneride bulunma ile ilgili söz varlığını kavrayabilmek için ünitedeki ilgili diyalogların açıklamalarını videolarla birlikte izlemelisiniz.
Türk İşaret Dilinde Duyguların Anlatımı
Konuya ilişkin TİD’in temel söz varlığı ve cümle yapıları konu içerisinde bağlama uygun diyalog örnekleri ile ele alınmıştır.
Sağırların kendi aralarında ve duyan konuşan insanlarla iletişimde, duygularını jest ve mimiklerle çok coşkulu ve belirgin bir şekilde ifade ettikleri gözlemlenmektedir. Duyguların görselleştirilerek anlatımı ve dışa vurum şekli, duyguyu ifade ederken yapılan göz, yüz, kaş mimikleri ve beden dili bu açıdan ilgi çekicidir. Duyan ve konuşan bir insanın sözcüklerle dile getirdiği duyguların TİD’de beden dili, yüz mimikleri ve işaretlerle daha net bir şekilde ifade edildiği söylenebilir.
Sağır kültürü hakkında yapılan sosyolojik çalışmalarda Sağır toplum konuşma dillerindeki sözcüklerin içinin boş ve donuk olduğunu ve tam olarak anlamı yansıtmadığı görüşünde oldukları saptanmıştır (Baillet, C., 2013: 137).
Örneğin “Üç gün önce bir korku filmi izledim. Gerçekten çok korktum ama çok da heyecanlandım.” Cümlelerindeki “korku” sözcüğünün işaretiyle, ikinci cümlede geçen “korkmak” fiilinin işareti aynıdır. Her iki sözcüğün TİD’deki işareti için sağ el, sol göğüs üzerine yumruk biçiminde konur. Başparmak vücuda değecek şekilde kalbin üzerine iki kez vurulur. Burada kalbin korkuyla atmasına gönderme yapılmaktadır. Gözlerin ifadesi ve yüz mimikleri de korku duygusunu belirginleştirir.
Ek alan fiillere örnek olarak “Okuldan sonra arkadaşlarımla buluştuk.” cümlesindeki “bulmak” fiili –Iş yapım eki alarak “buluşmak” biçiminde işteş fiile dönüşmüştür. TİD’de bu fiil işin karşılıklı olarak yapıldığı anlatılarak gösterilmektedir. Bunun için iki elin işaret parmakları açık, öbür parmakları kapalı, eller paralel biçimde iki yandan ortaya getirilir ve parmak uçları birleştirilir. Bu işarette parmakların kişileri temsil ettiği varsayılacak olursa, parmakların uzaktan yakına doğru yaklaşarak birleşmesi işteşliğin gösterilmesi olarak düşünülebilir.
Türkçe dil bilgisinde sözcükler anlamlı yapıları oluşturmak için ardışık bir görünüm sergiler; bununla birlikte işaret dillerinin görsel ve uzamsal yapılarının gereği ifade eşzamanlı gerçekleşir. TİD’nde her sözcüğün ve eylemin Türkçe söz diziminde olduğu gibi sözcüklerin işaretleri ardışık değildir. Bazen bir işaretle birden fazla eylem anlatılabilmektedir.
TİD’de duyguların ifadeleri ile ilgili söz varlığını kavrayabilmek için ünitedeki ilgili diyalogların açıklamalarını videolarla birlikte izlemelisiniz.
Türk İşaret Dilinde Hava Durumunun Anlatımı
Konuya ilişkin TİD’in temel söz varlığı ve cümle yapıları konu içerisinde bağlama uygun diyalog örnekleri ile ele alınmıştır.
Türkçenin sözvarlığında yer alan hava durumu ile ilgili sözcüklerin TİD’deki işaretleri görüntüsel göstergeler yani ikonik olduğu için akılda kalıcı işaretlerdir.
Örneğin “Yarın hava çok sıcak, 34-35 derece olacak….” cümlesindeki “sıcak” sözcüğünün işaretinde, sağ el işaret parmağı açık, kıvrık, öbür parmaklar kapalı, alnın sol tarafından sağ tarafına doğru çekilir. Bu işaret “yaz” mevsiminin de işaretidir. Bu işarette alından terin silindiği düşünülebilir.
TİD’de hava durumu ile ilgili söz varlığını kavrayabilmek için ünitedeki ilgili diyalogların açıklamalarını videolarla birlikte izlemelisiniz.
Türk İşaret Dilinde Taşıtlar
Konuya ilişkin TİD’in temel söz varlığı ve cümle yapıları konu içerisinde bağlama uygun diyalog örnekleri ile ele alınmıştır.
TİD’nde bazı sözcük ve filler aynı işaretle gösterilmektedir.
Örneğin “Araba” sözcüğünün işaretiyle “araba kullanmak” fiili aynı işaretle gösterilmektedir. Bu özellik “kravat” ve “kravat” takmak, “dans” ve “dans etmek” işaretlerinde olduğu gibi başka sözcük ve fillerde de görülmektedir.
TİD’de sebep sonuç ilişkisini anlatırken “neden” soru tümcesinin işareti kullanılarak soru sorulur. Bu işarette, iki el göğüs hizasında, sağ el sol elin üzerinde sola sağa hareket eder. Bu işaret “sebep” sözcüğünün işaretiyle de aynıdır. “Çünkü” bağlacı TİD’de iletişim durumuna göre bazen ellerin avuç içleri açık yukarı bakar pozisyonda iki yana doğru açılarak da kullanılabilmektedir. Sağırlar cümlelerinde “neden” “sebep” sözcüğünü sık sık kullanarak açıklama yapmak gereği görmektedir.
TİD’nde “toplu taşıma araçları” ifadesini tam olarak karşılayan bir işaret yoktur. İşitme engelli birisi bu ifadeyi “minibüs” sözcüğünün işaretiyle göstermektedir. Bu işareti yaparken sağ elin işaret parmağı açık ve yukarıyı gösterir, öbür parmaklar kapalı, omuz hizasındadır, el daire çizer.
Taşıt işaretleri de kıyafet, spor terimleri gibi ikonik özelliktedir. Genel olarak bazen taşıtın baş harfi bazen de kullanma şekli düşünülerek işaret belirlenmiştir.
Türk İşaret Dili Türkçenin işaretlerle kodlanması değildir. Türkçenin söz dizimi ve TİD’in işaret dizimi birbirinden farklıdır.
Bulunma durumu bağlama göre “için” sözcüğü kullanılarak ifade edilmektedir. Örneğin “Arabadaki çocuk küçük” cümlesi “Araba +için+çocuk+var. O+küçük” şeklinde ifade edilebilir.
TİD’de taşıtlar ile ilgili söz varlığını kavrayabilmek için ünitedeki ilgili diyalogların açıklamalarını videolarla birlikte izlemelisiniz.
Türk İşaret Dilinde Tatil ve Gezi
Konuya ilişkin TİD’in temel söz varlığı ve cümle yapıları konu içerisinde bağlama uygun diyalog örnekleri ile ele alınmıştır.
Tatil ve gezi konusunda örnek olarak verilen “Antalya’ya denize gideceğim.” cümlesindeki “deniz” sözcüğünün işaretinde iki el ağız hizasında, parmaklar açıktır. Parmak uçları birbirine bakacak şekilde, eller önce aşağıya ardından yana doğru açılırken, parmaklar aşağıya yukarıya hareket ettirilir. “Deniz” sözcüğünün işareti yapılırken parmakların hareketinde dalgalar düşünülebilir. Bu işaret yaygın kullanılan işarettir. “Denizli” ilinin işareti de “deniz” işareti ile aynı gösterilmektedir.
Türkçede iletişim bağlamında eş anlamlı sözcükler nasıl farklı anlamlar ifade edebiliyorsa TİD’de de aynı sözcük farklı işaretlerle gösterilmektedir. “Kalmak” fiili, “sınıfta kalmak”, otelde kalmak”, güneşte kalmak” kullanımlarıyla bu özelliğe örnek oluşturmaktadır.
TİD’de sporla ilgili söz varlığı genel olarak ikoniktir; yapılan spor etkinliğinin en belirgin özelliği işaretle gösterilir. Örneğin “yüzmek” fiilinin işaretinde kollar öne doğru uzanarak yüzme, teniste el tenis raketine vurma hareketini yapar. Bu nedenle işaretler kolay akılda kalmaktadır.
Başka bir örnekte verilen “Hem yeni yerler gördük hem de müzeleri dolaştık.” cümlesindeki “Yeni yerler görmek” ifadesinde geçen “görmek” fiilinin işareti yapılır. Bu işarette sağ elin işaret ve orta parmağı açık, düz diğer parmaklar kapalıdır. Açık parmaklar gözden öne doğru hareket eder. “Görmek” fiilinin işareti göz seviyesinde ve önde sağdan yana doğru birkaç kez tekrarlanır. Bu hareketle görülen yerlerin birden fazla olduğu ifade edilmektedir. Daha önce de belirtildiği üzere hareketi birkaç kere tekrarlamak TİD’de “çokluk” ifade etme biçimlerinden biridir.
“Hem…hem” ifadesi TİD’de kullanılmamaktadır.
Yabancı dil öğreniminde olduğu gibi kendi dilimizde düşünmek ve söz dizimi yapısına birebir bağlı kalmak dili işlevsel bir yöntemle öğrenmemizi engellemektedir.
Dillerin ayrı bir sistem, işleyiş, kültür olduğu görüşünden hareketle diyalogların TİD’in işaretdizimi anlam ve yapı açısından incelerken Türkçe düşünülmemeye çalışılmalıdır.
Sağırlar, İnternet, Whats-up ve Facebook gibi platformları çok iyi kullanmakta, kendi aralarında gruplar kurarak iletiler paylaşmaktadırlar. Özellikle gençler arasında çok yaygın olarak kullanılan ve İngilizce bir sözcük olan “selfi” sözcüğü Türkçede “öz çekim” olarak yaygınlık kazanmaktadır. Bu sözcüğün de işareti TİD’in söz varlığına eklenmiştir. Bu işaret yapılırken sağ el yanda ve göz hizasından biraz yukarıdadır. İşaret parmağı açık, diğer parmaklar kapalıdır. İşaret parmağı fotoğraf çekme hareketinde olduğu gibi kendinize doğru sürekli eklem yerinden bükülür.
TİD’de tatil ve gezi ile ilgili söz varlığını kavrayabilmek için ünitedeki ilgili diyalogların açıklamalarını videolarla birlikte izlemelisiniz.