• TİD diğer işaret dilleri gibi görsel ve uzamsal bir Türk İşaret Dilinde Temel İletişim Becerileri dildir. Kendine ait bir dil bilgisi, söz varlığı, ses
İşaret dilleri Sağır ve işitme engellilerin kendi aralarında bilgisi, anlamsal yapıları ve kullanım özellikleri ve duyan konuşan insanlarla iletişim sağlamak amacıyla vardır. kullandıkları görsel ve uzamsal dillerdir. Sağır • TİD’de Türkçenin söz varlığına göre çok daha az sözcüğünün baş harfinin büyük yazılmasının nedeni bu sözcük bulunmakta ve Sağır toplum Türkçede sözcüğün işaret dilini öncelikli iletişim dili olarak kullanılan çoğu sözcüğü bilmemektedir. Ancak benimseyerek kullanan ve kendilerini Sağır topluma ait bu durum onların iletişimsel özelliklerinin hissederek o kültürün özelliklerini yansıtan bireyler için yetersiz ve sınırlı olduğu anlamına bir kimliğin ifadesi olmasıdır. gelmemektedir.
Türkçenin baskın olduğu Türkiye’de Sağır toplum • İşaret dili de diğer diller gibi yaşayan bir dil tarafından kullanılan Türk İşaret Dili (TİD) baskın olduğu için İnternet, elektronik posta, facebook kültürün bir parçasıdır. TİD, Sağır toplumun iletişim vb. yeni sözcüklere Sağırlar tarafından yeni ihtiyaçlarından doğmuştur ve onların ana dilidir. TİD’in işaretler bulunup uzlaşımsal olarak kendine göre bir dil bilgisi, söz varlığı, ses bilgisi ve kullanılmaktadır. anlamsal yapıları vardır ve doğal bir dilde bulunan tüm • TİD’de de eş anlamlılık vardır ve bazı kavramlar özellikleri barındırmaktadır. farklı biçimde birden fazla işaretle anlatılabilmektedir. Dünyadaki diğer işaret dillerinde olduğu gibi TİD’de de • TİD’de “etmek” fiili bulunmamaktadır, bu yalnızca işaretlerle iletişim kurmak söz konusu değildir. nedenle etmek fiili yerine “yapmak” fiili Vücut dili, parmak abecesi, yüz ifadeleri, göz, kaş, kullanılmaktadır. hareketleri, ellerin konumu, yönelimi ve duyguların • TİD’de edilgen yapı yoktur. yansıtılması iletişimi tamamlayan ögelerdir. TİD’de • TİD’de Türkçedeki ünlü-ünsüz uyumu aranmaz. sözcüğün işareti sağ ya da sol elle yapılabilir. Ancak, • “Var” ve “Yok” işaretlerinin sıklıkla kullanıldığı genel olarak işaretlerin çoğunda iki el kullanılır ve dudak görülmektedir. hareket eder. • TİD’de genel olarak ad durum ekleri kullanılmamaktadır. Örneğin, Türkçe “Seni İletişim kurarken elin ve parmakların kullanılmadığı okulda bekliyorum.” cümlesi TİD’de durumlar da vardır. Örneğin, başın hareketi (sağ, sol, “Ben+sen+okul+beklemek” şeklindedir. yukarı, aşağı), özellikle olumsuzluk ifadelerinde el dışı • Bazı işaretler çok anlamlıdır, bu nedenle dudak hareketler olarak nitelendirilen kaşların yukarı kalkması, hareketi ve bağlam çok önemlidir. soru sorma durumlarındaysa vücudun soru sorulan kişiye • TİD’de şimdiki zaman, geçmiş zaman ve gelecek doğru eğilmesi iletişimi bütünleyen eylemlerdir. Bu zaman olarak üç temel zaman vardır. Elin ve hareketler, doğru ve yerinde kullanılmadığı takdirde dudağın hareketleri, “önce” veya “sonra” iletişim kopukluğu ya da yanlış anlaşılma gibi olumsuz işaretleri sözü edilen olayın zamanını başka bir durumlar doğurabilirler. olaya göre göreceli olarak ifade ederler. Yukarıda belirtilen unsurlar TİD’in dil bilgisini • İşaret dilinin bazı hareketleri veya parmak oluşturmaktadır. Bütün bu bileşenler ses bilgisinin, söz abecesinin bazı harfleri yöresel olarak farklılık diziminin ve anlamsal yapıların bir parçasını gösterebilmektedir; bunun sebebi konuşma oluşturmaktadır. Konuşma dillerinde, ardışık biçimde dilinde ‘ağız’ veya ‘şive’ denilen değişik üretilen sesbirimler ve biçimbirimler, işaret dillerinde eş konuşma şekillerinin beden diline ve zamanlı olarak üretilmektedir. Bu bağlamda işaret dillerini hareketlerine yansımasıdır. konuşma dillerinden ayıran beş temel sesbilimsel • TİD dünyada kullanılan diğer işaret dillerinden parametre aşağıdaki gibi belirtilmektedir: farklıdır. • TİD de diğer işaret dillerinde olduğu gibi • El şekli: Elin açık, kapalı, parmakların düz, konuşma dillerinden hem dudak kıpırdatma hem kıvrık, kapalı vb. kullanılması de parmak heceleme yoluyla sözcükler ödünç • El yönelimi: Elin yönü (sağ, sol, çapraz, ön, almaktadır. arka) • Konum: İşaretin gerçekleşme alanı (göğüs, bel, Türk İşaret Dilinde Selamlaşma ve Tanışma baş seviyesi, ya da üst çene hizası) Selamlaşma sözleri, bir dilde o dili kullanan kişilerin karşı • Hareket: Kolun, bileklerin, parmakların ve elin karşıya geldiklerinde kullandıkları ilk seslenme sözleridir. hareketi Selamlama sözleri toplumda cinsiyet, yaş ve sosyal • Yüz ifadesi: Yüz mimikleri, kaş, göz hareketi vb. statüye göre farklılıklar gösterebilir. Türkçede tanışma sırasında karşıdaki kişiye statüsüne, yakınlığa, samimiyete TİD’in ise belli başlı özellikleri aşağıdaki gibi göre “sen” ya da “siz” kişi adılları kullanarak hitap edilir. sıralanabilir: Kendinden yaşça büyük veya hiyerarşik açısından bir üst konumda olma durumunda hitap sırasında 2. çoğul “siz”
kişi adılı kullanılır. Aynı yaş grubu ve statüde olan kişilere kalıp sözler vardır. İnsanlar arasında hatır sorma genellikle ise 2. tekil “sen” kişi adılı kullanılır, ya da ilk tanışmadan karşılaşma sonrasında soru-cevap şeklinde sonra “siz” yerini samimiyet derecesine göre “sen”e gerçekleşmektedir. Türkçede “nasılsınız, iyi misiniz, bırakabilir. keyfiniz yerinde mi” gibi hatır sorma sözleri ve bunlara karşılık olarak da “teşekkür ederim, iyiyim, siz nasılsınız, Sağır bir birey çoğunlukla ilk tanışmasından itibaren “sen” sizi sormalı, siz de iyi misiniz” gibi hatır sormaya karşılık kişi adılını kullanmaktadır. Sağırlarda ast-üst, yaşlı-genç, gelen sözler, en sık kullanılan hatır sorma kalıplarındandır. sosyal statü açısından kıdemli olma durumunda kişi davranış ve duruşuyla, yani vücut diliyle karşısındakine Aynı kültürün bir parçası olan sağır bireylerin ana dili olan mesafesini ve saygısını ifade eder. TİD’de de hatır sorma kalıp sözleri, genellikle soru cümlesi şeklinde benzer kalıplardır; ancak tanışmada Kitabın 64. sayfası Diyalog 3.1’de birbirini tanımayan iki olduğu gibi “siz” kişi adılı yerine “sen” kişi adılı kişinin selamlaşması ve tanışmasına örnek olabilecek bir kullanılmaktadır. “Nasılsın” sorusu sorulurken hatırı diyalog yer almaktadır. TİD’de “ad” kelimesinin iki işareti sorulan kişiye bakarak vücut çok hafif biçimde öne doğru bulunmaktadır. Bu kullanım Türkçedeki eş anlamlı eğilir, başat el dıştan içe doğru çevrili dirsekten bükülü ve sözcükler gibi düşünülebilir. Birinci işarette sağ elin işaret göğse mesafeli şekilde açık olan parmaklar birleştirilir. ve orta parmağı yatay şekilde birbirine bitişik, diğer Jest ve mimikle hatır sorma desteklenir. Tam ve etkili bir parmaklar kapalı olduğu hâlde diğer elin aynı konumda iletişim için eş zamanlılığa dikkat edilmelidir. Sadece yüz, olan orta ve işaret parmağının üzerine vurulur. Diğer el ve göz hareketinin olması iletişim için yeterli işarette ise her iki el, göğüs hizasındadır. Sağ el işaret olmamaktadır. Dudak hareketi unutulmamalıdır. parmağı açık kıvrık, öbür parmaklar kapalıdır. Sol el düz ve avuç içi sağ ele bakar biçimdedir. Sağ elin kıvrık Kitabın 66. sayfasında yer alan Diyalog 3.2’de bir hatır parmağının üstü sol elin avuç içine değdirilir. sorma diyaloğu yer almaktadır. “Günaydın” sözcüğü iki işaretten oluşur. İlk işarette sağ el yumruk biçiminde işaret İlk tanışmada ad, parmak abecesiyle yazılır. Burada parmağı öne doğru çıkıntılı ve başparmakla bitişik öbür harflerin tam, doğru ve net olarak karşı tarafa gösterilmesi parmaklar kapalıdır (T el). El öne doğru getirilirken işaret gerekmektedir. ve başparmak açılır. Sözcüğün ikinci işaretinde, parmak Türkçede bazı durumlarda kişinin asıl adına sonradan abecesiyle “G” harfi yapılır ve iki el açık şekilde karşı eklenen ve kişinin herhangi bir özelliğinden dolayı verilen tarafa uzanır. Yüzde işaretin anlamını destekler nitelikte lakaplar vardır. TİD’de de benzer biçimde her sağır olumlu bir ifade olmalıdır. bireyin, belli bir işaretten oluşan bir “işaret adı” vardır. Sağırlarda hal hatır sorma “SEN NASIL İYİ?” sorusuyla Böylece hitap edilen kişinin adını her seferinde parmak ifade edilir. “Nasıl” soru sözcüğünün işareti yapılırken sağ abecesiyle yazmaya gerek yoktur. el göğüs hizasında, avuç içleri aşağıya bakacak şekilde “Benim adım Pelin, soyadım Kobal. Senin adın ne?” ortaya doğru getirilirken avuç içi yukarıya bakacak şekilde cümlesi TİD’in söz dizimine göre “BEN AD P+E+L+İ+N çevrilir. Bu cümlede de yukarıda belirtildiği üzere soru SEN AD NE?” şeklindedir. Parmak abecesi kullanırken sorarken kaşlar kalkar, gözler açılır ve baş sağa sola sağ ya da sol el değiştirmemek ve ellerin konumuna dikkat hareket eder (Bkz. Kitabın 67. sayfası Diyalog 3.3). etmek edilmeli, harfler aynı hizada olmalıdır. Türkçede “İyiyim, teşekkür ederim” ifadesi TİD’de yukarıda da konuşma dilinde ses tonlaması, yazı dilinde ise cümle belirtildiği gibi özne açık biçimde başta olacak biçimde sonuna soru işareti koyarak yapılan soru cümleleri gibi “BEN İYİ TEŞEKKÜR” şeklindedir. Daha önce de TİD’de de benzer soru öbekleri bulunmaktadır. belirtildiği üzere TİD’de “etmek” fiilinin gösterimi yoktur. TİD’de soru iki şekilde sorulmaktadır. Bunlardan biri soru “Teşekkür etmek” kalıp sözünde “yapmak” işareti de işaretleyicisinin kullanılması, diğeri ise mimik kullanılmamaktadır. kullanımıdır. Hatır sorma diyaloglarında sıklıkla geçen “iyi” işareti Soru işaretleyicisi kullanılırken göğüs hizasından, soru başat el göğüs hizasında olmak üzere parmak uçları sorulan kişiye yönelerek başat elin işaret parmağıyla birbirine birleşik ve yukarıya bakacak şekilde bilekten boşlukta soru işareti çizilip abartı olmaksızın gözler açılır aşağıya yukarıya hareket ettirilir. “İyi” sıfatının işareti ve kaşlar hafif yukarı kaldırılarak beden dili ile soru yüzdeki pozitif ifadeyle desteklenmelidir. “Çok” ifadesi desteklenir. Çoğu zaman sadece mimik sözcüğünün işaretinde ise sağ ya da sol omuz hizasında kullanılarak, göz ve kaş ifadesiyle soru sorulmaktadır. parmak uçları birbirine birleşir, el açılır kapanır ve hareket TİD’de soru işaretleyicisinin kullanılmadığı soru cümleleri tekrarlanır. Hareketin tekrarlanması çokluğu de bulunmaktadır. Bunlar “ne”, “ne zaman”, “neden”, simgelemektedir (Bkz. Kitabın 67. sayfası, Diyalog 3.4). “kaç” gibi soru öbeği yapılarıdır. “İyiyim, teşekkür ederim” ifadesi TİD’de yukarıda da Türk İşaret Dilinde Hatır Sorma belirtildiği gibi özne açık biçimde başta olacak biçimde Aynı dili konuşanlar arasında selamlaşma, tanışma, “BEN İYİ TEŞEKKÜR” şeklindedir. Daha önce de vedalaşma, hâl hatır sorma vb. durumlarda kullanılan bazı belirtildiği üzere TİD’de “etmek” fiilinin gösterimi yoktur. “Teşekkür etmek” kalıp sözünde “yapmak” işareti de
kullanılmamaktadır. “Teşekkür etmek ya da sağ ol/un” hizasında, parmaklar kıvrık, avuç içi kendinize bakacak kalıp ifadesi, parmakla “T” harfi yapıp öne doğru uzatarak şekilde göğsün ortasına konur. “Bakmak” fiilinin ya da başat elin işaret ve orta parmağın uçları birbirine işaretinde sağ el işaret parmağı açık, öbür parmaklar değecek ve öbür üç parmağı açık biçimde el önce boğaza kapalıdır. Açık parmak gözün alt kısmına dokunur. “Bak” götürüldükten sonra parmaklar açık, avuç içi yukarı emir kipinde ise parmak göz altına dokunduktan sonra bakacak şekilde teşekkür edilen kişiye doğru uzatılması ile karşı tarafa yöneltilir. gösterilir (Bkz. Kitabın 68. sayfası, Diyalog 3.5). Kitabın 70. Sayfası Diyalog 3.8’de yer alan “güle güle” Türk İşaret Dilinde Vedalaşma ifadesi Türkçede konuşma dilinde de kullanıldığı gibi Türk kültüründe selamlaşmada olduğu gibi vedalaşmada karşısındakine el sallama hareketi yapılırken yüzde hafif kullanılan kalıp sözler ve biçimler de geleneklerin içinden bir tebessümle hareket desteklenmektedir.
süzülerek günümüze kadar gelmiştir. Türkçede veda Kitabın 70. Sayfası Diyalog 3.9’da görülebileceği gibi sözleri çok ve çeşitlidir. Birçoğu kalıplaşmış ifadeler “yolculuk” sözcüğünün işaretinde TİD’de yapım eki hâlindedir. Bu kalıplaşmış ifadelerden en sık olmadığından “yol” sözcüğünün işareti kullanılmaktadır. kullanılanlarına “Hoşça kal/ın, esen kal/ın, sağlıcakla Her iki el karın hizasında, açık, düz ve avuç içleri birbirine kal/ın, görüşmek üzere, görüşürüz, iyi yolculuklar, elveda, bakacak şekilde eller öne doğru götürülür. eyvallah, haydi eyvallah, her şey gönlünce olsun, selametle git/kal, Allah’a ısmarladık, Allah’a emanet ol” “Gece” sözcüğünün işareti akşam sözcüğünün işaretine ifadeleri örnek gösterilebilir. benzemektedir. Ancak, gecenin işaretinde eller iyice kapanır. Her iki el düz, parmaklar açık ve yüz TİD’de Türkçede kullanılan vedalaşma kalıplarının bir hizasındadır. Sağ el, sol elin üzerine gelecek şekilde eller kısmı yaygın olarak kullanılmaktadır. TİD’de en çok birbirinin üzerine getirilir. Gözlerin önü kapandığı gibi kullanılan vedalaşma kalıpları, Türkçede olduğu gibi karanlığın da gözlerin önünü kapattığı hayal edilebilir. İyi “Kendine iyi bak”, “Görüşürüz”, kalıp sözleridir. Burada dilek sözcüğü olduğu için işaret yapıldıktan sonra eller Türkçenin yabancı dillerin etkisinde kalarak kullanıma karşı tarafa avuçlar yukarı doğru bakacak şekilde yönelir geçirdiği “Kendine iyi bak” kalıbının TİD’e de yerleştiği (Bkz. Kitabın 70. Sayfası Diyalog 3.10). görülmektedir. Aşağıdaki diyaloglarda çeşitli vedalaşma kalıplarına örnek iletişim yapıları yer almaktadır.
Kitabın 69. sayfasında Diyalog 3.6’da iki kişi arasında bir vedalaşma diyaloğu yer almaktadır. Yarın sabah görüşürüz!” cümlesinin TİD’deki ifadesi “BİZ YARIN SABAH GÖRÜŞMEK” şeklindedir. Özneyi başa alarak birinci çoğul kişi verilmektedir. “Yarın” zaman belirtecinin işaretinde sağ el, sağ omuz hizasında başparmak açık öbür parmaklar kapalıdır. Başparmak omuz hizasından öne doğru getirilir. Dikkat edilirse bu işaret “gün” sözcüğünün işaretinin öne doğru hareketlisidir. Parmağın öne doğru hareketi gelecek zamana gönderme yapmaktadır. “Sabah” sözcüğünün işaretinde her iki el göğüs hizasında, sol elin parmak uçları birbirine değecek şekildedir. Sağ el sol elin üzerindedir. Sol el yukarı doğru çıkarılır. Burada güneşin doğmasına göndermede bulunulmaktadır.
“Görüşürüz” ifadesi TİD’de “BİZ GÖRÜŞMEK” şeklindedir. “Görüşürüz” sözcüğünün işaretini yaparken işaret ve orta parmak açık diğer parmaklar kapalı ve hareket gözden ileriye doğru dikeydir. El, diğer elin açık olan işaret ve orta parmağıyla birleşir. Hareketin gözden çıkması göz ve görmeye gönderme yapmaktadır.
Kitabın 69. Sayfasında Diyalog 3.7’de görülebileceği gibi “Akşama görüşürüz” cümlesi TİD’de “BİZ AKŞAM GÖRÜŞMEK.” şeklindedir. Kullanımdan anlaşıldığı üzere burada “akşama” yerine “akşam” sözcüğü kullanılmakta ve yaklaşma durum eki –a gösterilmemektedir. İfade dudak hareketiyle desteklenmektedir. “Kendine iyi bak!” ifadesi TİD’de “SEN KENDİN İYİ BAKMAK” şeklindedir. “Kendi” sözcüğünün işaretinde sağ el göğüs