Ünlüler Giriş Oluşumları sırasında belirli bir engele takılmadan, zorluğa Konuşma seslerini özellikleri, türleri, sözcüklerdeki uğramadan çıkan seslere ünlü adı verilir. Türkçede sekiz sıralanışları, görevleri ve uğradıkları değişmeler açısından ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Dünya dillerindeki toplam araştıran, sınıflandıran ve herhangi bir kurama dayalı farklı ünlü sayısı ise 200 civarındadır. Ünlü ve ünsüz olmayan, genellikle fiziksel yönleri ağır basan dil bilgisi sayısı ile ilgili olarak çok sayıda dil üzerine yapılan bir dalına ses bilgisi denir. Bu ünitede Türkçedeki sesler ve çalışmada ünlü sayılarının dillere göre 3 ile 46 arasında yazıdaki karşılığı olan harfler ele alınmaktadır. değiştiği, yani 8,7’lik bir ortalamanın bulunduğu
Ses Bilgisi ile İlgili Temel Kavramlar anlaşılmıştır. Bu durumda araştırmaya konu olan dillerin %62,1’inin 5-9 arasında ünlüye sahip olduğu ortaya Konuşma Sesi çıkmaktadır. Türkçenin de bu dağılımda ünlü sayısı Ses, doğal veya doğal olmayan bir varlık tarafından yani bakımından normal sınırlar içinde bulunduğu anatomik, mekanik vb. yollarla ortaya çıkan fiziksel anlaşılmaktadır. Dünya dillerinin önemli bir bölümü /a, e, enerjinin havada oluşturduğu titreşimlerin kulak kepçesi i, o, u/ seslerinden oluşan 5’li ünlü setine sahiptir. tarafından toplanması, dış kulaktan iç kulağa, oradan karmaşık süreçlerle beyne iletilmesi ve beyinde Ünlülerin Sınıflandırılması: Ünlüler oluştukları yere, yorumlanmasıyla ortaya çıkan fiziksel dalgalardır. dilin veya çenenin yüksekliğine, dudakların durumuna Konuşmaya yarayan seslere konuşma sesleri denir. göre biçimlenir. Ünlülerin sınıflandırılmasında esas olan Konuşma seslerinin üretimi ve algılanması şu üç aşamada boğumlanmayla ilgili belli başlı ölçütler şu şekildedir:
değerlendirebilir: • Artlık/Önlük,
• Söyleyiş ses bilgisi: Konuşurlar sesleri nasıl • Darlık/Genişlik, üretir? • Düzlük/Yuvarlaklık, • Akustik ses bilgisi: Sesler havada nasıl yol alır? • Uzunluk/Kısalık.
• İşitsel ses bilgisi: Dinleyenler sesleri nasıl Artlık/Önlük: Ağız boşluğunun ön ve art bölümleriyle algılar? ilgili karşıtlık; /a/-/e/, /ı/- /i/, /o/-/ö/, /u/-/ü/ ayrımlarını
Konuşma sesleri, ses yolu adı verilen akciğerlerden belirler. Dilin ön tarafının tümsekleşmesiyle ağzın arka başlayıp burunda ve dudaklarda sona eren bir düzenek bölgesinde art ünlüler /a, ı, o, u/, dilin arka tarafının tarafından üretilir. İnsanın kafatasında iki büyük boşluk tümsekleşmesiyle ağız boşluğunun ön tarafında ön ünlüler vardır. Bu boşluktan üstte olan burun boşluğu, altta olan /e, i, ö, ü/ oluşur.
ağız boşluğudur. Ağız boşluğunda ağız sesleri, geniz Düzlük/Yuvarlaklık: Dudakların düzleştiği ya da boşluğunda geniz sesleri oluşur. yuvarlaklaştığı düz/yuvarlak karşıtlığı a/-/o/, /ı/-/u/, /e/-/ö/,
Harf /i/-/ü/ ayırımlarını belirler. Dudakların yuvarlaklaşması Seslerin yazıdaki karşılığına harf; bir dildeki sesleri durumunda yuvarlak ünlüler /o, u, ö, ü/, düzleşmesi karşılayan işaretlerin belirli bir sırada meydana getirdiği durumunda ise düz ünlüler /a, e, ı, i/ oluşur.
harfler topluluğuna ise alfabe denir. Darlık/Genişlik: Alt çenenin üst çeneye yaklaştığı veya 1928 yılında Harf Devrimi ile kabul edilen ve 1929’da üst çeneden uzaklaşmasına bağlı dar/geniş karşıtlığı ise a/- resmen uygulanmaya başlayan yeni Türk alfabesinde, /ı/, /e/-/i/, /ö/-/ü/, /o/-/u/ ayırımlarını belirler. Alt çene ve Latin alfabesinin temel harfleri alınmış, ayrıca bu temel üst çenenin birbirinden uzaklaşmasıyla, ağız boşluğu harflerde bazı değişiklikler gerçekleştirilerek yeni harfler genişler, dolayısıyla geniş ünlüler /a, e, o, ö/; alt çene ile yapılmıştır. üst çenenin birbirine yaklaşmasıyla ağız boşluğu daralır ve dar ünlüler /ı, i, u, ü/ oluşur. Türk alfabesi, ses-yazı karşılıklığı ilkesini esas alır. Sesler Tarihî bakımdan, Türkçenin ünlü dökümü ile ilgili Türkçe (ünlüler ve ünsüzler), kısaca, iki sözcüğü ayırt eden en kökenli sözlerde simetrik 8 temel kısa ünlü varlığı kabul küçük birim; yazı (harfler) ise yazım sistemindeki en küçük birimdir. Türk alfabesinde yer alan harflerin her biri edilir. Türkçenin simetrik ünlü yapısını bozan kapalı ė, genel olarak tek ses değerini gösterir. Türk dil biliminin önemli sorunlarından biridir.
Dil ile ilgili bilimsel çalışmalarda kullanılmak üzere, Türkçenin ölçünlü yazım sistemine göre 8 ünlüye sahip 1928’de yasayla kabul edilen ölçünlü Türk alfabesinden olduğu kabul edilmekle birlikte, bu sayı, ses bilimsel ayrı, bu alfabedeki harflerin ayırıcı işaretlerle genişletilmiş bakımdan başka dillerden kopyalanan uzun ünlüler ve yine bir gayriresmî çeviri yazı alfabesi vardır. kopya ön a ünlüsü ile birlikte en az 12’ye çıkmaktadır.
Türkçedeki uzun ünlülü sözcükler Arapça, Farsça, Türkçedeki Sesler Fransızca, İngilizce vd. dillerden kopyalanmıştır. Türkçe Konuşma sesleri ünlüler ve ünsüzler olmak üzere ikiye kökenli sözlerde birincil uzun ünlü yoktur. Bilimsel ayrılır. yazında ön a olarak bilinen ünlü de Arapça kökenli
sözcüklerde yer alır.
Türkçede ünlüler komşu ünlü ve ünsüzlerin etkisi vb. • Türkçede istisnai birkaç sözcüğün dışında /c, f, ğ, nedenlerle kalınlaşabilir, incelebilir, daralabilir, h, j, l, m, n, ñ, p, r, ş, v, z/ ünsüzleri söz başında düzleşebilir, yuvarlaklaşabilir, genişleyebilir veya bulunmaz. Birkaç istisna dışında, bu ünsüzlerle kısalabilir, uzayabilir. başlayan sözcükler yabancı kökenlidir. Ünsüzler • Türkçe kökenli sözcüklerde bulunan /c, f, ğ, h, v/ ikincil ünsüzlerdir. Ünsüzler, oluşumları sırasında bir engele takılarak • Türkçede sözcük sonunda /b, c, d, ġ, g/ sedalarını sürtünme ya da çarpmadan alan seslerdir. bulunmaz.
Ölçünlü Türkçede harf olarak gösterilen ünsüzlerin sayısı Ses Uyumları 21’dir. Ancak ölçünlü konuşma dilindeki ünsüz seslerin sayısı daha fazladır: b, c, ç, d, f, ġ, g, ğ, h, j, ḳ, k, ł, l, m, n, Türkçe kökenli sözlerde ünlüler arasında, ünsüzler ñ, p, r, s, ş, t, v, v̇, y, z. Alfabede harf olarak yer alan j bir arasında ve ünlülerle ünsüzler arasında olmak üzere üç ana iki yansıma ve ödünçlemede, ñ ise kimi ünsüzlerin ses uyumu vardır. Türkçenin ünlüleriyle ilgili komşuluğunda /n/nin bir alt ses birimi olarak bulunur. vurgulanması gereken konuların başında artlık- önlük(kalınlık/incelik) ve dudak uyumu (düzlük- Ünsüzlerin Sınıflandırılması: Türkçenin ünsüzleri yuvarlaklık uyumu) gelir. oluşum/boğumlanma yerlerine (çıkaklarına) göre; ötüm- lü/ötümsüz (titreşimli/titreşimsiz) olmalarına göre; Artlık-önlük uyumu: Türkçe kökenli sözlerde kök sürekli/süreksiz olmalarına göre; ağız/geniz ünsüzü hecedeki ünlünün niteliğinin sonraki hecelerdeki ünlünün olmalarına göre dört grupta sınıflandırılır. art ya da ön olmasını belirlemesi durumudur.
Oluşum yerlerine göre ünsüzler: Çift dudak ünsüzleri /b, Ünsüz-ünlü uyumu: Türkçe kökenli sözcüklerde ön p, m/; diş-dudak ünsüzleri /f, v/; diş ünsüzleri /d, n, s, t, z/; damak ünsüzleri /g, k/ ve ön avurt ünsüzü /l/’nin art üst ön dişlerin hemen üstünde diş eti ile ön damağın ünlülerle; art damak ve art avurt ünsüzleri /ġ, ḳ, ł/’nin ön birleştiği yerde oluşan /c, ç, j, ş/; ön damak ünsüzleri /g, k, ünlülerle aynı hecede veya yan yana bulunamamasıdır.
l, r/; arka damak ünsüzleri /ġ, ḳ, ł, ğ/; gırtlak ünsüzü /h/ Dudak uyumu: Türkçe kökenli sözcüklerde düz olarak sınıflandırılabilir. ünlülerden sonra ancak düz ünlülerin, yuvarlak ünlülerden
Titreşimli/titreşimsiz olmalarına göre ünsüzler: sonra dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunmasıdır.
Ciğerden gelen hava akımının ses tellerine çarpmasıyla Ünsüz uyumu: Ötümsüz ünsüzlerle biten sözcüklere, oluşan sesler titreşimli ünsüzlerdir. Ciğerden gelen hava ötümlü ünsüzlerle başlayan ek geldiğinde, ekin akımının ses tellerini titreştirmemesi durumunda da ünsüzünün, ötümsüz karşılığı varsa, ötümsüzleşmesidir. titreşimsiz ünsüzler oluşur. Ünlülerle İlgili Diğer Ses Özellikleri Türkçede /b, c, d, ġ, g, ğ, j, ł, l, m, n, ñ, r, v, y, z/ ünsüzleri • Kolon, kontör vb. birinci heceden sonra o/ö titreşimli; /ç, f, h, ḳ, k, p, s, ş, t/ ünsüzleri titreşimsizdir. ünlüleri bulunan sözcükler yabancı kökenlidir. Sürekli/süreksiz olmalarına göre ünsüzler: • Türkçe kökenli sözlerde yad, yarın vb. istisnai Çıkaklarında oluşurken hava akımının kesintili olduğu birkaç sözcüğün dışında birincil uzun ünlü bu- ünsüzlere süreksiz ünsüzler, hava akımının sızdığı lunmaz. ünsüzlere ise sürekli ünsüzler adı verilir. • Türkçede aynı ya da farklı hecelerde iki ünlü yan Türkçede /b, c, ç, d, ġ, g, ḳ, k, p, t/ ünsüzleri süreksiz; /f, ğ, yana gelemez. İki ünlünün yan yana bulunduğu h, j, ł, l, m, n, r, s, ş, v, y, z/ ünsüzleri süreklidir. koordinasyon, mozaik, vb. sözcükler yabancı kökenlidir. Ağız/geniz ünsüzü olmalarına göre ünsüzler: • Türkçe sözcüklerde ikiz ve üçüz ünlüler yoktur. Akciğerden pompalanan ve ses yolunda ham ses hâline Türkçenin ünlüleri yalın ünlülerdir. gelen hava akımı ağız boşluğuna yönlendirilirse ağız ünsüzleri, burun boşluğuna yönlendirilirse geniz ünsüzleri Ünsüzlerle İlgili Diğer Ses Özellikleri
oluşur. /m, n, ñ / geniz ünsüzleri, diğer bütün ünsüzler ağız • Türkçe kökenli sözcüklerde söz başı hariç, iki ünsüzleridir. hatta üç ünsüz yan yana gelebilir. Ancak sözcük veya heceler Türk, alt, ölç, üst vb. belirli ünsüz Türkçenin Ses Özellikleri çiftleri ile sona erebilir. Altı, aldı, eller, gitmiş vb.
Herhangi bir dilde, sözcükleri oluşturan seslerin bir araya örneklerdeki gibi farklı hecelerde iki ünsüz yana gelme koşulları aşağı yukarı bellidir. Türkçenin ses bulunabilir. Türkçe, altta, ölçtü, üstten özellikleri alt başlıklar halinde şöyle sıralanabilir: örneklerinde olduğu gibi ikisi hecenin sonunda, Türkçe Kökenli Sözcüklerde Bulunmayan Ünsüzler üçüncüsü sonraki hecenin başında olmak üzere üç ünsüz yan yana gelebilir. • Türkçenin ses özelliklerinden biri, Türkçe • Türkçede sözcük kökünde ya da hece sonunda kökenli sözcüklerde yansımalar dışında /j/ sesi yan yana üç ünsüz bulunmaz. Sfenks vb. örnekler bulunmamasıdır. yabancı kökenlidir.
• Kredi, trafik vb. örneklerde söz başında iki ünsüz nedenlerle değişebilir. Bunun için seslerin belirli bulunan sözcükler yabancı kökenlidir. özellikleriyle diğer sesleri etkilemesi, en az çaba ilkesi, en • Türkçe sözcüklerde -p yalnızca tek heceli çok çaba ilkesi, ilişkide bulunulan dillerin etkisi, yazım sözlerin sonunda veya alıp, koşup vb. zarf fiil vb. pek çok etken vardır. ekinin sonunda bulunabilir. Ses Olaylarının Nedenleri • Sözcük ya da hece sonunda belirli ünsüz çiftleri bulunabilir. Söz ya da hece sonunda bulunan Dilin canlılık ilkesi gereğince sözcüklerde ve eklerde ünsüz çiftlerinin tamamında ilk ünsüz akıcı /l, n, meydana gelen ses değişikliklerinin tümüne genel olarak r/ ünsüzlerinden biri veya /s/dir. ses olayları adı verilebilir.
• Türkçede anne, elli vb. birkaç istisna dışında Seslerin özellikleri ve işlevleri: Ünlülerin ve ünsüzlerin sözcük kökünde ikiz ünsüz/uzun ünsüz yoktur. belirli özellikleri vardır. Örneğin oluşum yeri çift-dudak olan ötümlü, sürekli geniz ünsüzü m, komşuluğundaki Yardımcı Sesler ünlüyü yuvarlaklaştırabilir; ancak doğası gereği asla Doğrudan ek veya eklerin bir parçası olmamakla birlikte düzleştiremez. eklenme sırasında ortaya çıkan seslere yardımcı sesler denir. Yardımcı seslerin bağlama ünlüleri ve bağlama Tarihsel süreç: Örneğin git- ünlü ile başlayan bir ek alıp t ünsüzleri olmak üzere iki türü vardır. ünsüzü, iki ünlü arasında kaldığı zaman gi-d-er, gi-d-iyor, gi-d-ecek sözcüklerinde gördüğü gibi ötümlüleşerek d • Bağlama ünlüsü, ünsüzle biten bir sözcüğe, ünsüzüne gelişir. Bunun nedeni tarihseldir. ünsüzle başlayan bir ekin gelmesi durumunda araya giren ünlüdür. En az çaba yasası: Ötümsüz (titreşimsiz) ünsüzlerin • Bağlama ünsüzü, sözcüğün ünlü ile bitmesi, ekin söylenişi, ötümlü ünsüzlerden daha çok enerji gerektirir. ünsüzle başlaması durumunda araya giren Bu nedenle Türkçenin ses sistemine aykırı yabancı kökenli ünsüzdür. film, fikr, şükr vb. örneklerde enerjiden tasarruf için ünsüz çiftleri aralarında bir ünlü türetilerek Türkçe hece Türkçenin Hece Yapısı sistemine uygun *filim, fikir, şükür, vb. şekillerde telaffuz
Hece, fiziksel veya motor tanıma göre ciğerlerden gelen edilir. havanın göğüs kaslarının kasılmasıyla bir seferde çıkardığı Nedensiz ön damaksıllaşmalar: Türkçede elma, anne vb. ses ya da seslerdir. Heceler birbirlerinden hece sınırı ile kimi sözcükler bilinen herhangi bir seslik neden ayrılır. Hece sınırı iki hecenin arasındadır. bulunmamasına karşın, tarihsel gelişim süreci içinde ön
Ünlü ile biten hecelere açık hece, ünsüz ile veya uzun ünlü damaksıllaşmışlardır. ile biten hecelere ise kapalı hece adı verilir. Hecelerin c, ç, ş, y/ ünsüzlerinin ön damaksıllaştırıcı etkisi: Bu yapısı V (ünlü) ve C (ünsüz) işaretleriyle gösterilir. ünsüzler özellikle kendilerinden sonra gelen ünlüleri ön
Türkçede altı çeşit hece, bir hecede ise en çok dört ses damaksıllaştırabilirler. Ör. *yana > *yene > yine. vardır. Türkçede; /y/’nin daraltıcı etkisi: /y/ ünsüzü, yanındaki ünlüleri
1. ünlü; nitelik bakımından değiştirme eğilimindedir. Örn. 2. ünsüz+ünlü; gelmeyor > gelmiyor. 3. ünlü+ünsüz; /b, m, p, f, w, v/ ünsüzlerinin yuvarlaklaştırıcı etkisi: 4. ünsüz+ünlü+ünsüz; Dudak ünsüzleri yanlarındaki ünlüleri yuvarlaklaştırabilir. 5. ünlü+ünsüz+ünlü; 6. ünsüz+ünlü+ünsüz+ünsü Dar orta hece ünlüsünün düşmesi: Türkçede orta açık hecede kalan dar ünlüler alın > alnı, burun > burnu olmak üzere 6 hece türü vardır. düşme eğilimindedir.
Türkçedeki alıntı sözcüklerin hece yapısı ise bunlardan Zayıf ı ünlüsünün ön damaksıllaşması: Türkçede farklı olabilir. uzunluk ve vurgu bakımından en zayıfı olan /ı/ ünlüsü bıt
Hecelerin sıralanışında genel kural şudur: Sözcükte, her > bit; ınan- > inan- vb. örneklerdeki gibi ön ünlü kendisinden önce gelen ünsüzü ve kendisinden sonra damaksıllaşarak i ünlüsüne gelişme veya orta hecede gelen tek veya düzenli iki ünsüzü kurduğu hecenin içine düşme eğilimindedir. alır. Sözcükler birleşirken kapalı heceyle biten sözcüğün Telafi uzunluğu: Sözcükteki seslerden birinin çeşitli sonundaki ünsüz, birleştiği sözcüğün ilk hecesindeki nedenlerle düşmesi durumunda, sözcükteki bu kaybı telafi ünlüyle yeni bir hece kurar. edecek bir gelişme meydana gelmesidir.
Ses Olayları Seslerin birbirlerini etkilemesi: Ünlülerin sözcüğün
Dilin canlılık ilkesi gereğince sözcüklerde ve eklerde hecelerindeki sıralanışı artlık-önlük uyumu, dudak uyumu meydana gelen ses değişikliklerinin tümüne genel olarak gibi belirli kurallara bağlıdır. Her ünlü, istisnalar dışında, ses olayları adı verilebilir. Bir dilin sesleri farklı kendisinden sonra gelen ünlüyü belirler. Ünsüzler de
birbirlerini özellikle ötümsüzlük-ötümlülük bakımından Ünsüzlerle ilgili ses olayları etkiler. Ünsüz Düşmesi: Sözcüğü oluşturan ünsüzlerden birinin
Yazımın etkisi: Türk yazımı (imla) esas olarak söyleyişe herhangi bir seslik nedenle veya nedensiz olarak dayalı, yani söylendiği gibi yazılma ilkesine dayanmakla kaybolmasıdır. Örn. bol- > ol-, kapıg > kapı.
birlikte, bazı durumlarda yazım kılavuzu ve sözlüklerdeki Ünsüz Türemesi: Sözcüğün özgün biçiminde bulunmayan biçim söyleyişi etkilemektedir. Örneğin, dağ, yağ bir ünsüzün sonradan çeşitli seslik nedenlerle ortaya sözcükleri söyleyişte son sesteki ğ düşmesiyle /dā/, /yā/ çıkmasıdır. Örn. ur- > vur-, öyük > höyük. biçimine gelişirken resmî ortamlardaki söyleyişlerde yazımdaki /dağ/, /yağ/ söylenişi esas alınır. Göçüşme: Sözcük içindeki iki sesin söyleyişte yer değiştirmesidir. Örn. kirpik > kiprik, yanlış > yanlış. Başka dillerin etkisi: Doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkide bulunulan diller birbirlerinin ses sistemine özgü Ötümlüleşme: Sözcükteki ötümsüz ünsüzlerin ötümlü bir sesi kopyalayabilir. Örn. c, f, h, j, v vd. sesleri Türkçe ünsüzlere gelişmesidir. Örn. kel- > gel-, tiş > diş.
ses birimi dökümüne Arapça ve Farsça aracılığıyla Ötümsüzleşme: Sözcükteki ötümlü ünsüzlerin ötümsüz girmiştir. ünsüzlere gelişmesidir. Örn. barmak > parmak.
Ünlülerle İlgili Ses Olayları Ünsüz Benzeşmesi: Bir sözcükteki ünsüzlerin; oluşum
Ünlü Düşmesi: Sözcüğü oluşturan ünlülerden birinin noktası, nitelik ve/veya nicelik bakımından bir başka sese çeşitli seslik nedenlerle kaybolmasıdır. Bu ses olayı söz benzemesidir. Benzeşmeler sözcük içinde geriye doğru başında, söz içinde ya da söz sonunda görülür. olursa buna gerileyici benzeşme denir. Örn. penbe > Örn. ısıcak > sıcak; yalınız > yalnız; güveyi > güvey. pembe. Benzeşmeler sözcük içinde ileriye doğru olursa buna ilerleyici benzeşme denir. Örn. tesbit > tespit. Ünlü Daralması: Benzeşme, daraltıcı ünsüzlerin etkisi vb. seslik nedenlerle geniş ünlülerin dar ünlü hâline Ünsüz Aykırılaşması: Bir parçanın, sistemli biçimde, aynı gelmesidir. Örn. yokarı > yukarı; yörü- > yürü-. özelliği taşıyan komşu parçanın özelliğinden kaçınması sürecidir. Örn. tepme > tekme. Ünlü Türemesi: Sözcüğün özgün biçiminde bulunmayan bir ünlünün sonradan çeşitli seslik nedenlerle ortaya Ünsüz İkizleşmesi: Sözcük kökündeki herhangi bir sesin, çıkmasıdır. Ünlü türemesi vb. genellikle söz içi durumda çeşitli nedenlerle yan yana iki kez yer almasıdır. İkizleşme görülür. Örn. azcık > azıcık. uzun ünlünün kısalması, vurgu gibi seslik nedenlerle ortaya çıkabilir. Örn. ana > anne, elig ‘50’ > elli. Ünlü Genişlemesi: Ağız boşluğunun durumuna göre, dar ünlülerin geniş ünlü hâline gelmesidir. Ünsüz Tekleşmesi: Özgün söylenişlerinde veya Örn. ıgaç > ağaç; buz- > boz-. yazılışlarında ikiz ünsüz bulunan sözcüklerin söyleyişte veya yazımda ünsüzlerden birinin düşmesidir. Ön Damaksıllaşma: Sözcükteki art ünlülerin, benzeşme, Örn. edebîyyāt > edebîyat. /c, ç, j, ş, y/ ünsüzlerinin etkisi vb. nedenlerle ön ünlülere dönüşmesidir. Örn. bıç- > biç-; yanı > yeni. Süreklileşme: Süreksiz ünsüzlerin, akıcı ya da sızıcı sürekli ünsüzlere dönüşmesidir. Örn. öpke > öfke. Art Damaksıllaşma: Sözcükteki ön ünlünün benzeşme, uzun ünlülerin kısalması vb. çeşitli seslik nedenlerle art Süreksizleşme: Süreksizleşme sürekli ünsüzlerin süreksiz ünlüye dönüşmesidir. Örn. tenri > tanrı; isig > ısı. ünsüzlere dönüşmesidir. Örn. jip > cip.
Ünlü Yuvarlaklaşması: Düz ünlülerin genellikle /b, f, p, v/ Eklenmelerdeki Benzeşme: Sözcükler başka sözcüklerle ünsüzlerinin yuvarlaklaştırıcı etkisi sonucunda yuvarlak ya da ekler sözcüklerle birleşirken genellikle yazıda ünlülere dönüşmesidir. Örn. dîvâr > duvar. gösterilmeyen kimi benzeşmeler ortaya çıkabilir. Örn. binbaşı > bimbaşı; onlar > onnar. Ünlü Düzleşmesi: Sözcüklerdeki yuvarlak ünlülerin, düz ünlülere dönüşmesidir. Örn. büt- > bit-, üçün > için. Hece Düşmesi: Sözcükte birbirinin ardından yer alan ve birbirine benzeyen veya birbiriyle özdeş olan hecelerden Ünlü Birleşmesi: Ünlüyle biten bir sözcüğün, ünlü ile birinin ses ve hece tekrarlarını önlemek, vurgusuzluk vb. başlayan bir ek alması ya da sözcük ile birleşmesi nedenlerle düşmesidir. Örn. dirilik > dirlik; oyuna- > durumunda, ilk sözcüğün sonundaki veya ikinci sözcüğün oyna-. başındaki ünlülerden birinin düşmesidir. Örn. kahve altı > kahvaltı. Parçalar Üstü Ses Birimleri
Ünlü Benzeşmesi: Bir hecedeki ünlülerin diğer hece Dil ses bakımından ünlüler, ünsüzler ve hecelerden yani veya hecelerdeki ünlüleri kendisine benzetmesidir. parçalar ile bu parçalara yüklenen bir tür müzik Örn. o+bir > öbür. sayılabilecek vurgu, durak, tonlama gibi parçalar üstü ses birimi adı verilen ögelerden oluşur. Bütün bu ögeler anlam Ünlü Kısalması: Sözcüklerdeki uzun ünlülerin kısa ve iletiyi etkiler. Bu ögelerdeki değişiklikler sözcüğün, ünlüye dönüşmesidir. Örn. Far. tāc > Türk. taç. cümlenin anlamını veya yine sözcüğün sözlük türünü
değiştirebilir.
Vurgu
Herhangi bir sözcenin parçasının diğer parçalara göre daha baskılı ve güçlü biçimde söylenmesidir. Böylelikle daha baskılı söylenen parçaya önem verilmiş olur. Ses bilgisinde sözcük vurgusu ve cümle vurgusu olmak üzere iki ana vurgu türü vardır. Ayrıca öbek vurgusu, berkitme vurgusu ve ahenk vurgusundan da söz edilebilir.
Türkçe genel olarak vurgusu sonda bulunan bir dildir. Sözcüklere yapım eki eklendikçe vurgu sona kayar.
Tonlama
Tonlama konuşma sırasında sesin perdesinin değişmesiyle oluşan melodik perdeleme ve dalgalanmadır. Bu melodik dalgalanma, konuşmacının sinirli mi, sakin mi, nazik mi, şaşırmış mı vb. o an içinde bulunduğu psikolojik durum hakkında bize bilgi verir. Ton yükselebilir, düşebilir, sabit kalabilir.
Durak
Konuşma esnasında cümleler veya sözcükler arasında verilen kısa aralıklardır. Durağın asıl işlevi konuşmada anlamın ve uyumun daha açık hâle getirilmesi ve yüksek bilgi içeren içeriğin veya düşük olasılığın ifade edilmesidir.