TSH103U-TURİZM MEVZUATI
Ünite 7: Turizm Yatırımlarına Dair Hukuki Düzenlemeler
Ülkemizde Uygulanan Turizm Teşvik Düzenlemeleri
Milli ekonomi bakımından büyük önem taşıyan bir sektör olan turizmin devlet eli ile teşvik edilmesi ülke ekonomisine katkı sağlar. Bu bağlamda ilk defa 1950’de çıkarılan 5647 sayılı Turizm Müesseseleri Teşvik Kanunu ile hangi işletmelerin “turizm müessesesi” olacakları, yasanın konusu olan teşvik tedbirlerinden hangi işletmelerin yararlanacakları, teşviklerden yararlanma koşulları ve turizm işletmelerinin denetlenmesine ilişkin ilkelere dair düzenlemeler yapılmıştır. 1953 yılında 6086 sayılı Turizm Endüstrisini Teşvik Kanunu ve 1982 yılında 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu ise, turizm sektörünün günümüzdeki konumuna gelmesinde büyük rol oynamıştır.
2634 Sayılı Turizm Teşvik Kanunu Kapsamında Yer Alan Teşvik ve Destekler
2634 Sayılı Turizm Teşvik Kanununun yürürlüğe girdiği 1982 yılından sonra turizm alanında ciddi oranda bir gelişme ve gelir elde edilmiştir. Turizm sektöründeki teşvik tedbirleri ile turizm yatırım ve işletmelerinin bu teşviklerden yararlanma usul ve esasları, Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde ilgili bakanlıklar ve Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından müştereken tespit edilir. Yatırımlar için öncelik sırası; kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgeleri, turizm merkezleri ve Bakanlıkça tespit edilen diğer yerlerdir. Belgeli işletmelerden Cumhurbaşkanınca her yıl belirlenen döviz miktarını sağlayanlar, ihracatçı sayılırlar.
Turizm sektöründe 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu ve diğer mevzuatta yer alan teşvik tedbirleri ile istisna, muafiyet ve haklardan yararlanabilmek için Kültür ve Turizm Bakanlığından turizm yatırımı belgesi veya turizm işletmesi belgesi alınması zorunludur. Belgeli yatırımlara, Bakanlıkça belirlenen süreler içinde başlanması ve yatırımın tamamlanarak işletmeye açılması zorunludur. Ancak yine Bakanlıkça kabul edilen zorunlu sebeplerle bu süre uzatılabilir.
2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu ile sağlanan teşvikler; kamu arazilerinin turizm yatırımlarına tahsisi, elektrik, havagazı ve su ücretlerinde indirim, haberleşme kolaylıkları, yabancı personel ve sanatkâr çalıştırılabilmesinde kolaylık sağlanması ve alkollü içki satışına ilişkin düzenlemedir.
2012/3305 Sayılı Bakanlar Kurulu Kararı Kapsamında Sağlanan Teşvikler
Bakanlar Kurulu tarafından kabul edilen ve o günden bugüne çeşitli düzenlemelerle güncellenen 15.06.2012 tarihli ve 2012/3305 sayılı “Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar” en son 1402 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile değişikliğe uğramıştır. 2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’na göre devlet, hangi sektörün hangi koşullarla teşvik tedbirlerinden yararlandırılacağını saptamakta, daha sonra Hazine ve
Maliye Bakanlığı, Karar’da yer alan konularla ilgili bir tebliğ yayımlayarak belirlenen teşvik politikası ve amaçları hakkında gerekli yönlendirmeleri yapmaktadır.
2012/3305 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’nın amacı; kalkınma planları ve yıllık programlarda öngörülen hedefler doğrultusunda, tasarrufların katma değeri yüksek yatırımlara yönlendirilmesine, üretim ve istihdamın artırılmasına, uluslararası rekabet gücünü artıracak ve araştırma-geliştirme içeriği yüksek bölgesel ve büyük ölçekli yatırımlar ile stratejik yatırımların özendirilmesine, uluslararası doğrudan yatırımların artırılmasına, bölgesel gelişmişlik farklılıklarının azaltılmasına, kümelenme ve çevre korumaya yönelik yatırımlar ile araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin desteklenmesine ilişkin usul ve esasları belirlemektir. Destek unsurlarından yararlanabilmesi için Müsteşarlıkça makro ekonomik politikalar, arz-talep dengesi ve sektörel, mali ve teknik yönden yapılacak değerlendirmeler sonucunda uygun görülen yatırımların “teşvik belgesi” alması mümkündür.
KOSGEB Destekleri
Ülkenin ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanmasında küçük ve orta ölçekli işletmelerin payını ve etkinliğini artırmak, rekabet güçlerini ve düzeylerini yükseltmek, sanayide entegrasyonu ekonomik gelişmelere uygun biçimde gerçekleştirmek amacıyla, Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı (KOSGEB) kurulmuştur. KOSGEB’in NACE kod kataloğunda yer alan ve turizm sektörüne dâhil destekli faaliyetler şunlardır:
• Oteller ve moteller, • Kamp yerleri ve diğer kısa süreli konaklama yerleri, • Gençlik hostelleri ve dağ barınakları, • Kamp yerleri (karavan alanları dâhil), • Başka bir yerde sınıflandırılmamış diğer konaklama yerleri, • Lokantalar, pastaneler vb. yerler, • Seyahat acenteleri ve tur işletmelerinin faaliyetleri
1319 Sayılı Emlak Vergisi Kanunu’nda Yer Alan Muafiyetler
1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu kapsamında yatırım teşvik belgesine sahip bir işletme yapacağı bina, tesis vb. yapıların tamamlandığı tarihi takip eden bütçe yılını izleyen beş yıl süre ile geçici emlak vergisi muafiyetinden yararlanabilecektir.
Yabancı Sermaye Yatırımlarının Teşviki
4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ve bu Kanun’a istinaden çıkarılan Doğrudan Yabancı Yatırımlar Uygulama Yönetmeliği gereğince şirket ve şubeler, bildirim yükümlülüklerini elektronik ortamdaki formaları doldurarak ve Yönetmelik Ekindeki formları kullanarak Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğüne süresi içinde
gerçekleştirmelidir. Söz konusu kanun ile doğrudan yabancı yatırımların özendirilmesi, yabancı yatırımcıların haklarının korunması ile yatırım ve yatırımcı tanımlarında uluslararası standartlara uyulması, doğrudan yabancı yatırımların gerçekleştirilmesinde izin ve onay sisteminin bilgilendirme sistemine dönüştürülmesi sağlanır.
Türkiye Kalkınma Bankası ve Türkiye İhracat Kredi Bankası (EXIMBANK) Tarafından Sağlanan Kredi İmkânları
Türkiye Kalkınma Bankası, proje değerlendirme faaliyeti sonucunda turizm sektöründe uygun bulduğu şirketlere öz kaynaklarından ve sağlamış olduğu yabancı kaynaklardan orta ve uzun vadeli yatırım ve işletme kredileri ile kısa vadeli krediler sağlamakta ve kullandırmaktadır. Türk Eximbank, gelişmiş birçok ülkenin resmî destekli ihracat kredi kuruluşlarından farklı olarak kredi, garanti ve sigorta işlemlerini aynı çatı altında toplamaktadır.
Geçici İthalat Kolaylığı
Turizm belgeli işletmelere ihtiyaç duydukları hizmetleri tamamlayıcı nitelikteki malzemenin ithalatında kolaylık sağlanmıştır. Böylelikle işletmeler 1615 sayılı Gümrük Kanunu’nun 119. maddesi kapsamında geçici kabul yolu ile gerekli malzemeleri ithal edebilirler.
Turizm Sektörüne Mücbir Sebep Hâlinde Uygulanan Teşvikler
Öngörülemeyen ve öngörülemediği için herhangi bir tedbir alınamayan doğal afet, salgın hastalık, ekonomik kriz vb. mücbir sebep durumlarında ülke ekonomileri olumsuz etkilendiğinden turizm sektöründeki işletme ve tesislerin zarar görmemesi için bazı tedbir ve teşvikler düzenlenmiştir.
Mücbir sebep, iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan en az biri bakımından, sözleşmenin başlangıcında mevcut olmayan ve sözleşmenin akdedilmesinden sonra ortaya çıkan, maruz kalan tarafın, sözleşme ile üstlendiği edimi ifa etmesini engelleyen veya bu kişiden sözleşmeyi ifa etmesinin beklenemeyeceği, tarafların kontrolü dışında ortaya çıkan, belli bir süre devam etmesi durumunda taraflardan birine sözleşmeyi feshetme imkanı verebilecek durumu ifade eder. Turizm sektöründe mücbir sebep (salgın hastalık) nedeni ile kabul edilen teşviklerden bazıları şunlardır:
• 518 sayılı Vergi Usul Kanunu Tebliği ile turizm sektörü, mücbir sebepten etkilenen sektörler arasına alınmış ve vergi ödevleri ertelenmiştir. • Turizm sektöründe faaliyet gösteren işletmelerin kısa çalışma ödeneğinden yararlanması sağlanarak istihdam desteklenmiştir. • İşletmelerin kredi ödemelerinin ertelenmesi ve devlet destekli düşük kredi temin edilebilmesi sağlanmıştır. • İç hat uçuşlarında KDV oranı %18’den %1’e indirilerek, turizm sektörüne katkı sağlanması amaçlanmıştır.
Turizm Sektörüne Yönelik Diğer Hukuki Düzenlemeler
Turizm sektöründe uygulanacak kuralların devlet tarafından kanun, yönetmelik, genelge ve tebliğler aracılığı ile düzenlenmesi ve sektörde yer alanlar tarafından bu kurallara uyulması gerekir. Ayrıca turizm, gün ve gün gelişen ve değişen bir sektör olup yeni gelişmelere yönelik kuralların düzenlenmesi, devlete düşen bir görevdir. Bu bağlamda turizm mevzuatı kapsamlı bir hukuk alanıdır ve bu kapsamda birçok kanun, yönetmelik, genelge, tebliğ ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri mevcuttur.
6326 Sayılı Turist Rehberliği Meslek Kanunu
İlk olarak 22.06.2012 tarihinde yürürlüğe giren 6326 sayılı Turist Rehberliği Meslek Kanunu ile turist rehberliği, hukuki düzenlemeye kavuşmuştur. Bu kanun ile turist rehberliği mesleğine kabule, meslek içi eğitime ve mesleğin icrasına, turist rehberleri odaları ile turist rehberleri odaları birliklerinin kuruluşuna, organlarının niteliklerine ve seçimlerine, organlık niteliğini yitirme hâl ve usullerine, görev ve yetkilerine, çalışma usullerine, üyeleri ile olan karşılıklı hak ve yükümlülüklerine, gelir ve giderleri ile bütçelerine, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın mesleğe ilişkin görev ve yetkilerine, meslek kuruluşlarıyla işbirliğine ve turist rehberliği meslek kuruluşlarının ilgili Bakanlıkça denetlenmesine dair usul ve esaslar düzenlenmiştir. Bu bağlamda turist rehberliği mesleğine kabul için üniversitelerin turist rehberliği bölümünü tamamlamak veya başka bir bölümde en az lisans düzeyini tamamlamak ve belirlenen eğitim ve sınavlarda başarılı olmak gerekir.
Eğitim koşulu tamamlandıktan sonra adaydan bakanlığın gözetim ve denetimi altında yapacağı veya konusunda uzmanlaşmış kamu kurum veya kuruluşlarına yaptıracağı yabancı dil sınavında başarılı olması veya ilgili yönetmelikle belirlenen yabancı dil yeterlik belgelerinden birine sahip olması beklenir. Aday ayrıca Bakanlığın gözetim ve denetimi altında düzenlenen uygulama gezisini tamamlamalı ve gezi sonunda yapılan sınavda başarılı olmalıdır. Mesleğe kabul başvurusu, Kültür ve Turizm Bakanlığına yapılır ve 30 gün içinde gerekli incelemeler yapıldıktan sonra bakanlıkça adaya ruhsatname düzenlenir. Bakanlık eğer başvuruyu reddederse kararını gerekçesi ile birlikte başvuru sahibine bildirir. Mesleğe kabul koşullarını taşımamalarına rağmen mesleğe kabul edilmiş olanlar, mesleğe kabulü engelleyen bir suçtan hüküm giyenler ile mesleğe engel hâli ortaya çıkanlar Bakanlık kararı ile meslekten çıkarılır. Turist rehberlerinin, yerleşim yerinin bulunduğu ilde kurulmuş odalardan birine, yerleşim yeri olan ilde oda bulunmuyorsa en yakın ilde kurulmuş odalardan birine üye olmaları zorunludur. Hangi odaların hangi illerdeki turist rehberlerini üye olarak kaydedebilecekleri, Bakanlıkça belirlenir.
6458 Sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu
6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile yabancıların Türkiye’ye girişleri, Türkiye’de kalışları ve Türkiye’den çıkışları ile Türkiye’den koruma talep eden yabancılara sağlanacak korumanın kapsamına ve uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Ülkemize girmesi kanunlarla yasak bulunmayan ve 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun hükümlerine uygun şekilde gelen yabancılar, kanunlarla tayin olunan kayıt ve şartlar dairesinde Türkiye’de ikamet ve seyahat etmek hakkını haizdirler. Türkiye’de, vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da 90 günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni almaları zorunludur. İkamet izni, 6 ay içinde kullanılmaya başlanmadığında geçerliliğini kaybeder.
1618 Sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu
1972 yılında Türkiye Seyahat Acentaları Birliği’nin (TÜRSAB) kurulması ile Türkiye’de seyahat işletmeciliği ve hizmetlerine ilişkin yasal bir çatı ve kimlik oluşmuştur. 1618 sayılı Kanun’un belirlediği yetkiler çerçevesinde meslek disiplininin sağlanması, mesleğin gelişimine ilişkin faaliyetler, seyahat acentelerinin karşılaştıkları sorunların çözümü yönünde yapılan çalışmalar, TÜRSAB’ın hizmet alanı içinde yer alan önemli işlevler arasındadır. TÜRSAB’ın amacı, seyahat acenteliği mesleğinin ve faaliyet alanının temeli olan turizm sektörünün gelişimine katkıda bulunmaktır. Seyahat acentesi sahibi olabilmek için gereken nitelikler şunlardır:
• 18 yaşını bitirmiş olmak, • Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı 5 yıl veya daha fazla süreyle ya da devletin güvenliğine karşı suçlardan, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan, millî savunmaya karşı suçlardan, devlet sırlarına karşı suçlardan ve casusluk, basit veya nitelikli zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama, kaçakçılık veya vergi kaçakçılığı suçlarından hapis cezasına mahkûm olmamak, • Ticari itibar bakımından yeterli olmak, • 1618 sayılı Kanun’un 30. maddesi hükmüne göre cezalandırılmamış olmak.
5682 Sayılı Pasaport Kanunu
5682 sayılı Pasaport Kanunu’na göre Türk vatandaşları ile yabancılar, Türkiye’ye girebilmek ve Türkiye’den çıkabilmek için yolcu giriş-çıkış kapılarındaki polis makamlarına usulüne uygun ve muteber pasaport veya pasaport yerine geçerli bir vesika ibraz etmeye mecburdurlar. Türkiye Cumhuriyeti devleti tarafından verilen pasaport çeşitleri ise Diplomatik, Hususi damgalı,
Hizmet damgalı, Umuma mahsus (münferit veya müşterek olur), ve Yabancılara mahsus pasaportlar şeklindedir.
Turizm Tesislerinin Türleri ve Nitelikleri
Turizm tesislerinin nitelikleri, belgelendirilmeleri ve türleri 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu’nun 37. maddesinin (A) bendinin 2 numaralı alt bendi gereğince 01.06.2019 tarih ve 30791 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Bu Yönetmeliğin amacı; yeni turizm tesisi türlerinin gelişmesine olanak sağlanması, mevcut turizm yatırım ve işletmelerine ait tesislerin geliştirilmesi, turizm tesislerinin asgari niteliklerinin belirlenmesi ile bu tesisler arasında standart birliğinin sağlanması ve kalitenin yükseltilmesidir. Turizm tesisleri, Kültür ve Turizm Bakanlığınca verilen belge kapsamında turistik işletme ve yatırım faaliyetlerini yürütürler. Belgelendirme işlemi için yasa ve yönetmeliklerde aranan belgeler ile Bakanlığa başvuru yapılır. Bakanlık, söz konusu belgelerin yasal koşulları sağlaması hâlinde turizm tesislerine niteliklerine uygun olarak yatırım veya işletme belgesi verir.
Turizm tesislerinin hukuki düzenleme ile standartlaştırılması, özü itibariyle her kategoride yer alan tesisin o kategori için öngörülen şartları sağlaması anlamını taşır. Yönetmelikte turizm tesislerinde bulunması gereken asgari ortak özellikler şu başlıklar halinde belirtilmiştir:
• Turizm tesislerinin yerleşme özellikleri ve mahallerin düzenlenmesi, • Personelin nitelikleri ve personele yönelik düzenlemeler • Turizm tesislerinde yer alan tanıtım, bilgilendirme ve fiyat tarifelerine yönelik düzenlemeler, • Turizm tesislerindeki sağlık, temizlik, güvenlik ve çevrenin korunmasına yönelik düzenlemeler.
Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmelik uyarınca turizm tesisleri konaklama tesisleri, gastronomi tesisleri, sağlık tesisleri, spor tesisleri, kongre ve rekreasyon tesisleri, kırsal turizm tesisleri, özel tesisler, bileşik tesisler ve diğer tesisler olarak kategorilere ayrılmıştır.