TSH103U-TURİZM MEVZUATI
Ünite 2: Turizm Hukukunun Kaynakları ve Turizm Örgütleri
Turizm Hukukunun Ulusal Kaynakları
Turizm hukukunun kaynakları, öncelikle ulusal ve uluslararası kaynaklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Turizm hukukunun ulusal kaynakları, ülkemiz sınırları içinde uygulanan turizme ilişkin hukuki düzenlemeleri içermektedir. Ulusal kaynaklar asli ve yardımcı (tali) kaynaklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Asli kaynaklar, kendi içinde yazılı (Anayasa, kanun, tüzük, yönetmelik, kanun hükmünde kararname) ve yazısız kaynaklar (örf ve âdet kuralı) şeklinde ayrılmaktadır. Ulusal hukukun asli kaynakları; hukukun uygulanması konusunda öncelikli ve doğrudan başvurulabilecek, bağlayıcılığı olan yazılı ve yazısız kaynaklardır. Yardımcı (tali) kaynaklar ise yargısal içtihatlar (mahkeme kararları) ve bilimsel içtihatlar (doktrin-öğreti) olarak ikiye ayrılır. Yardımcı kaynaklar asli kaynakların yorumlanması ve açıklanmasında başvurulan, bağlayıcılığı bulunmayan yardımcı nitelikteki kaynaklardır.
Asli Kaynaklar
Anayasa: Turizm hukukunun asli ve yazılı kaynaklarının başında Anayasa gelmektedir. Anayasa, devletin temel yapısını, organlarını ve bunların birbirleri ile olan ilişkilerini düzenleyen, yazılı olsun olmasın devletin kuruluşunu ve işleyişini belirleyen ilke ve kuralların tümünü ifade etmektedir. Aynı zamanda birer yasa olan Anayasa; yasama organı tarafından kabul edilir, Cumhurbaşkanı tarafından onaylanır, Resmi Gazete’de yayımlanarak ilan edilir ve yürürlüğe konulur, devletin temel yapısı ve organlarının çalışma düzeni ile ilişkilerini düzenler ve temel hak ve özgürlükler ile bunların sınırlandırılmasına dair hükümler içerir. Anayasa normlar hiyerarşisinde en üst sırada yer alır.
T.C. Anayasası’nda, turizm hukukuna ilişkin düzenlemeler özellikle Anayasanın “Temel Haklar ve Ödevler” başlıklı bölümünde şu başlıklar altında yer almaktadır:
• Kişi hürriyeti ve güvenliği (19. m) • Yerleşme ve seyahat hürriyeti (23. m) • Çalışma ve sözleşme hürriyeti (48. m) • Çalışma hakkı ve ödevi (49. m) • Çalışma şartları ve dinlenme hakkı (50. m) • Sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı (56. m) • Sosyal güvenlik hakkı (60.m) • Tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunması (65.m) • Tüketicilerin korunması (172.m)
T.C. Anayasası’nın 23. maddesinde yer alan “yerleşme ve seyahat hürriyeti” turizm hukuku açısından ayrı bir öneme sahiptir. Düzenlemeye göre herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine sahiptir. Yerleşme hürriyeti; suç işlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu mallarını korumak amacıyla ve ancak kanunla sınırlandırılabilir. Seyahat hürriyeti ise suç işlenmesini önlemek ve suç
soruşturma ve kovuşturması sebebiyle yine ancak kanunla sınırlandırılabilmektedir.
Uluslararası Anlaşma: Uluslararası antlaşmalar, turizm hukukunun yazılı kaynaklarından bir diğeridir. Usulüne uygun olarak onaylanmış ve yürürlüğe konulmuş uluslararası anlaşmalar kanun değerindedir. Türkiye tarafından onaylanmış ve yürürlüğe girmiş olan anlaşmalar da Türk hukukunun bir kaynağı durumundadır.
Uluslararası anlaşmalar, iki veya daha fazla devlet tarafından akdedilmiş olan ve Türkiye’de Cumhurbaşkanı’nın onayıyla Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe konulan ve Türk normlar hiyerarşisinde kural olarak kanun değerinde bulunan bağlayıcı hukuk kurallarıdır.
Hukuk literatüründe anlaşmalar; konularına göre, taraflarının sayısına göre ve işlevlerine göre üç grupta toplanmıştır. Konularına göre anlaşmalar; siyasi, askerî, ekonomik, kültürel-turizm ve bilimsel anlaşmalar vb. alt türlerden oluşur. Anlaşmalar tarafların sayısı bakımından; ikili ve çok taraflı anlaşmalar şeklinde ikiye ayrılmaktadırlar. Anlaşmalar işlevleri bakımından ise akit anlaşma ve kurucu anlaşma olarak ayrılmaktadır.
Turizm sektörünü doğrudan ya da dolaylı olarak ilgilendiren ve ülkemizin taraf olduğu uluslararası pek çok anlaşma bulunmaktadır.
Kanun: Kanunlar, turizm hukukunun diğer bir yazılı kaynağını oluşturur. Hukuk kuralları, özellikle de kanunlar genel, soyut ve sürekli nitelikte düzenlemelerdir. Türk hukukunda kanunların temel yapısı ve özellikleri yazılılık (kanunların yazılı olması), genellik (belirli bir kişiye değil aynı durumda olan herkese yönelik olması) ve sürekliliktir (belli bir süre değil her zaman uygulanmak amacıyla çıkarılması). T.C. Anayasası’nın 87. maddesine göre “kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak” TBMM’nin görev ve yetki alanındadır.
Bazı kanunlar sadece turizm sektörüne özgü hükümler içermektedir. Bu tür kanunlar, turizm hukukunun temel düzenlemeleridir. Bu kanunlar şunlardır:
• 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu • 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu, 7183 sayılı Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı Hakkında Kanun • 4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun • 6326 sayılı Turist Rehberliği Meslek Kanunu • 5366 sayılı Yıpranan Tarihî ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun
Bazı kanunlar ise genel nitelikte olup turizm sektörünü de ilgilendiren hükümler içermektedir. Kimlik Bildirme Kanunu, Milli Parklar Kanunu, Çevre Kanunu, vb. bu kanunlardan olup turizmle dolaylı yönden ilgilidirler.
Tüzük: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Değişiklik Yapılmasına Dair 21.01.2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanun çerçevesinde T.C Anayasası’nın yürürlükten kaldırılmış (mülga) 115. maddesine göre Bakanlar Kurulunun, kanunun uygulanmasını göstermek veya emrettiği işleri belirtmek üzere kanuna aykırı olmamak ve Danıştay’ın incelemesinden geçmek koşuluyla çıkardığı, Cumhurbaşkanı tarafından imzalanarak kanun gibi Resmî Gazete’de yayımlanıp yürürlüğe giren hükümlerdir.
Turizm mevzuatı kapsamında bulunan ve hâlihazırla yürürlükte olan tüzükler şunlardır:
• Kültür ve Turizm Bakanlığı Teftiş Kurulu Tüzüğü • Dünya Turizm Örgütü Tüzüğü • Fikir ve Sanat Eseri Sahipleri ile Bağlantılı Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzük • Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Ait Eserlerden Faydalanma Usul ve Esasları Hakkında Tüzük
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi: Kanunlarla çelişmemek ve cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin olmak üzere, cumhurbaşkanı tarafından çıkarılan, Anayasa Mahkemesi denetimine tabi hukuki düzenlemelerdir. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, anayasal düzenleme gereğince normlar hiyerarşisinde kanunların altında yer almaktadır.
Turizm mevzuatı kapsamında yer alan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri şunlardır:
• 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi • 2 sayılı Genel Kadro ve Usulü Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi • 3 sayılı Üst Kademe Kamu Yöneticileri ile Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Atama Usullerine Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi • 4 sayılı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi • 5 sayılı Devlet Denetleme Kurulu Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi • 10 sayılı Resmî Gazete Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi • 38 sayılı Kapadokya Alan Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi vb.
Yönetmelik: Cumhurbaşkanının, Bakanlıkların ve kamu tüzel kişilerinin kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla çıkardıkları düzenlemelerdir. Kararnameler ve yönetmelikler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemiş ise Resmî Gazete’de yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda Değişiklik Yapılmasına Dair 21.01.2017 tarihli ve 6771 sayılı
Kanun’un yürürlüğe girmesinden önce çıkarılan ve halen yürürlükte olan yönetmeliklerin yanısıra bu kanun yürürlüğe girdirten sonra da çıkarılan ve turizm hukuku ile ilgili olan yönetmelikler bulunmaktadır.
Yazısız Kaynaklar: Hukukun yazısız kaynağını örf ve âdet kuralları oluşturur. Örf ve âdet kuralları, kanun boşluğunun bulunduğu hâllerde uyuşmazlığın çözümü için hâkimlerin uygulaması gereken kurallardır. Örf ve âdet kuralları, turizm sektöründe yaşanabilecek uyuşmazlıkların çözümünde de başvurulabilen nitelikte bir kaynaktır.
Yardımcı Kaynaklar
Yardımcı (tali) kaynaklar hâkimin zorunluluk olmadığı hâlde yararlanmak amacıyla başvurabildiği bir diğer gruptur. Yardımcı kaynakların yargısal içtihatlar (mahkeme kararları) ve bilimsel içtihatlar (doktrin/öğreti) şeklinde ayrıldıkları görülmektedir.
Yargısal içtihatlar, mahkemeler tarafından verilen kararlarda sorunların çözümünde izlenen yolu ifade etmekte olup somut bir konu hakkında yargının uyuşmazlığı çözümleme konusundaki kararıdır. Hâkim, mahkeme kararlarına zorunlu olduğu için değil, bazen zamanı iyi kullanabilmek adına, bazen adaletin herkese eşit uygulanmasını sağlamak amacıyla, bazen de kararlarda bütünlük oluşturması amacıyla bunu gerçekleştiriyor olabilir.
“Doktrin” veya “öğreti” adı verilen bilimsel içtihatlar ise tartışmalı olan konularda hukuk bilim insanlarının ileri sürdükleri düşünce ve kanaatleri ifade etmektedir. Hâkim, doktrin görüşleri ile bağlı değildir fakat içtihat oluştururken, öğreti görüşlerinden de yararlanabilmektedir. Bilimsel içtihat kapsamındaki eser türleri şunlardır; şerhler, sistematik eserler, monografi, makale, içtihat derlemesi ve monografiler.
Turizm Hukukunun Uluslararası Kaynakları
Her hukuk dalında olduğu gibi turizm hukukunun da uluslararası kaynakları bulunmaktadır. Turizm hukuku, niteliği gereği uluslararası yönü ağır basan bir alandır. Uluslararası hukukun kaynaklarını büyük ölçüde anlaşmalar oluşturur.
Turizm anlaşmaları ile ülkeye ekonomik girdi sağlanmakta, böylece kalkınmaya olumlu etkiler söz konusu olmaktadır. Bunun yanında ülkeler arasında barış ilişkilerinin doğması, vatandaşların birbiri ile kaynaşması, varsa önyargıların yıkılarak olumlu psikolojik etkiler bırakması da mümkün olabilmektedir.
Kültür ve Turizm Bakanlığı Avrupa Birliği ve Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığına göre ülkemiz ile diğer ülkeler arasında turizm alanındaki ilişkilerimizin hukuki zeminini hazırlamak, ülkemizin dış politikası ve menfaatleri doğrultusunda diğer ülkeler ile turizm ilişkilerini düzenlemek amacı ile bazı konular esasa bağlanmıştır. Turizm İşbirliği Anlaşması (TİA), Turizm İşbirliği Mutabakat Zaptı (TMZ) imzalanarak, akdedilen Turizm
İşbirliği Anlaşmalarında esasa bağlanmış olup Turizm Karma Komisyon Toplantısı (TKK), Turizm Forumu ve Çalışma Grubu Toplantıları gerçekleştirilmektedir. Akdedilen Anlaşma ve Protokoller, Dışişleri Bakanlığı kanalıyla Başbakanlığa iletilmekte, anlaşmaların TBMM tarafından “Uygun Bulma Kanunu” çıkarılarak onaylanmakta, Protokoller ise Cumhurbaşkanı onayından sonra Resmî Gazete’de yayınını takiben yürürlüğe gir- mektedir.
Ülkemizin dış politikası ve menfaatleri gereği 59’u ikili, 3’ü çok taraflı ve 1’i üçlü olmak üzere toplam 63 adet turizm işbirliği anlaşması, 1’i üçlü ve diğeri çoklu olmak üzere toplam 12 adet turizm işbirliği mutabakat zaptı ve 30 ülke ile turizm karma komisyon toplantısı protokolü imzalanmıştır.
Ulusal ve Uluslararası Boyutuyla Turizm Örgütleri
Ulusal Turizm Örgütleri
Ulusal turizm örgütü denildiğinde ilk akla gelen Kültür ve Turizm Bakanlığı, kamusal olarak hizmetleri yürüten bir konumda yer almaktayken, diğer birimler sivil toplum örgütü olarak işlevselliğini sürdürmektedir.
4848 sayılı Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun’un 2. maddesi uyarınca Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın görevleri ise şunlardır:
• Milli, manevi, tarihî, kültürel ve turistik değerleri araştırmak, geliştirmek, korumak, yaşatmak, değerlendirmek, yaymak, tanıtmak, benimsetmek ve bu suretle millî bütünlüğün güçlenmesine ve ekonomik gelişmeye katkıda bulunmak, • Kültür ve turizm konuları ile ilgili kamu kurum ve kuruluşlarını yönlendirmek, bu kuruluşlarla işbirliğinde bulunmak, yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları ve özel sektör ile iletişimi geliştirmek ve işbirliği yapmak, • Tarihî ve kültürel varlıkları korumak, • Turizmi, milli ekonominin verimli bir sektörü hâline getirmek için yurdun turizme elverişli bütün imkânlarını değerlendirmek, geliştirmek ve pazarlamak, • Kültür ve turizm alanlarında her türlü yatırım, iletişim ve gelişim potansiyelini yönlendirmek, • Kültür ve turizm yatırımları ile ilgili taşınmazları temin etmek, gerektiğinde kamulaştırmak, bunların etüt, proje ve inşaatını yapmak, yaptırmak, • Türkiye’nin turistik varlıklarını her alanda tanıtıcı faaliyetler ile her türlü imkân ve araçlardan faydalanarak kültür ve turizmle ilgili tanıtma hizmetlerini yürütmek.
Sivil toplum örgütü niteliğindeki ulusal turizm örgütleri ise şunlardır:
• Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB): • Türkiye Otelciler Birliği (TÜROB)
• Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu (TURİNG) • Turizm Geliştirme ve Eğitim Vakfı (TUGEV) • Türkiye Turizm Yatırımcıları Derneği (TYD) • Turist Rehberleri Birliği (TUREB)
Uluslararası Turizm Örgütleri
Uluslararası turizm örgütleri, herhangi bir kâr amacı gütmeyecek şekilde turizmin gelişmesi ve sürdürülebilirliğinin sağlanması konusunda adımlar atan, turizm alanında çeşitli faaliyetler gösteren kurumları aynı çatı altında toplayarak onları temsil eden, dünya genelinde geçerliliği olan kurallar koyup uyulmasını sağlayan örgütlerdir. Bu örgütlerden bazıları şunlardır:
• Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (United Nations World Tourism Organization- UNWTO) • Uluslararası Hava Yolu Taşımacılığı Örgütü (International Air Transport Association-IATA) • Dünya Seyahat Acentaları Derneği (World Association of Travel Agencies-WATA) • Uluslararası Turizm Birliği (International Touring Alliance-AIT).