TRZ402U-SÜRDÜRÜLEBİLİR TURİZM
Ünite 7: Sürdürülebilir Turizmde Ziyaretçi Yönetimi
Ziyaretçi Yönetimi
Ziyaretçileri yönetmek, turizmin etkilerini özellikle çevresel açıdan ve aynı zamanda sosyokültürel ve ekonomik olarak yönetmenin önemli yollarından biridir. Ziyaretçi yönetimi, özellikle son yıllarda turizmin olumsuz etkilerini azaltmanın önemli bir çıkış yolu olarak görülmektedir. Ziyaretçileri yönetmek, açık hava rekreasyon alanlarında turizmin etkilerini kontrol etmeye ve özellikle olumsuz etkileri azaltmaya çalışmanın önemli bir yoludur. Ziyaretçi yönetimi, bu alanlarda etkilerin azaltılması ve ziyaretçi deneyiminin iyileştirilmesi olmak üzere iki ana amaca hizmet etmektedir. Ziyaretçi yönetimi, kapasite yönetimi, yorumlama, fiyatlandırma, işaretleme ve bölgelere ayırma gibi yollarla destinasyonlardaki ziyaretçi davranışını etkilemek için tasarlanmış kamu ve özel sektör sistemleri ve uygulamalarıdır.
Ziyaretçi yönetiminin hedefleri, devletin çevresel, ekonomik, sosyokültürel ve bölgesel yönlerinin dinamik dengesinin aranması, tanımlanması, ulaşılması ve geliştirilmesine, toplumun ve doğanın gelişimine dayanan genel sürdürülebilir kalkınma anlayışına dayanmaktadır.
Ziyaretçi yönetimi, ziyaretçilerin kaliteli ve sürdürülebilir bir deneyim elde etmesini sağlayan, bölgenin genel hedeflerine ulaşılmasına yardımcı olan ve ziyaretçi deneyiminin kalitesini en üst düzeye çıkarmayı amaçlayan bir açık ya da kapalı alan yönetim biçimidir. Ziyaretçi yönetimi eylemleri arasında ziyaretçi sayısının, grup büyüklüğünün ve kalış süresinin düzenlenmesi, caydırıcı yaptırımların kullanılması, ziyaretçilerle iletişim kurulması ve eğitim sağlanması yer almaktadır.
Ziyaretçileri yönetmenin üç ana yolu olduğunu önermiştir:
• Ya sayıları kapasiteye uyacak şekilde sınırlayarak ya da sayıyı yüksek sezonda yoğunlaştırmak yerine yıl geneline yayarak ziyaretçi sayısının kontrol edilmesi, • Kaynağın, ziyaretçi hacmiyle başa çıkacak ve dolayısıyla daha az zarar görmesini sağlayacak şekilde uyarlanması, • Ziyaret edilen alanın özelliğine göre, ziyaretçi davranışının gözden geçirilmesidir.
Dört tür taşıma kapasitesinden bahsetmek mümkündür. Birincisi, mekânın sahip olduğu fiziksel özellikler ve olanaklara bağlı olarak kabul edilebilecek maksimum ziyaretçi sayısını gösteren fiziksel taşıma kapasitesidir. İkincisi, elde edilecek gezi deneyimin kalitesinde düşüş meydana gelmeden her ziyaretçinin eşit düzeyde hizmet alabileceğini gösteren sosyal taşıma kapasitesidir. Üçüncüsü, alanın sahip olduğu ekolojik yapıda telafisi güç bir değişimi meydana getirmeyecek şekilde uygun bir ziyaretçi sayısını ifade eden ekolojik taşıma kapasitesidir. Sonuncusu ise sahip olunan ekonomik ve beşeri kaynakların etkin yönetimi açısından hizmet sunulabilecek maksimum ziyaretçi sayısını gösteren yönetim taşıma kapasitesidir.
Ziyaretçi Yönetimi Türleri
Ziyaretçi yönetimini, koruma altındaki alanların ruhunun korunması, suç-güvenlik ve kültürel duyarlılık olmak üzere üç başlıkta incelemek mümkündür.
• Koruma altındaki alanların ruhunun korunması: Ziyaretçilerin koruma altındaki alanları, o ortamların ruhunu ve doğasını bozmadan amaçlarına uygun bir biçimde dolaşmaları sağlanmalıdır • Suç ve güvenlik: Son yıllarda meydana gelen terör eylemleri güvenlik önlemlerinin artırılmasına neden olmaktadır. Koruma altına alınan alanların tek olmaları, ulusların simgesi hâline gelmiş olmaları ve daha çok farkındalık yaratmaları, bu alanları terör eylemlerinin odak noktası hâline getirmektedir. Güvenliği tehdit eden durumlar her zaman bu denli tehdit edici olmak durumunda değildir. Ziyaretçilerin yasal olmayan bir şekilde alanlardan hatıra amaçlı aldıkları eserler de güvenlik sorunu olup mevcut alandaki varlıkların sürdürülebilirliği konusunda sakıncaları da beraberinde getirecektir. • Kültürel duyarlılık: Her topluluğun ait olduğu bir kültür ve bu kültüre ait özel kültürel miras alanları bulunmaktadır. Her topluluğun alanları kendi gelenek, görenek ya da dinî değerleri açısından önem arz etmekte olduğu için karşılıklı saygı gösterilmesi gerekmektedir. Kilise ziyareti sırasında ayinin akışını bozacak bir davranışta bulunulmaması, kadınların saçını kapatarak cami ziyaretinde bulunmaları ya da herhangi bir ortamda yer alan mevcut resim ya da heykel gibi eserlere zarar verecek davranışta bulunulmaması gibi.
Açık ve Kapalı Alanlarda Ziyaretçi Yönetimi
Destinasyon yönetimi, bir destinasyonu oluşturan turizm yöreleri, olanaklar, erişim, pazarlama ve fiyatlandırma gibi tüm unsurların koordineli yönetimidir. Ziyaretçi yönetimi ise destinasyon yönetimi planlarının yalnızca bir bileşenidir. Destinasyon yönetimi, pazarlama, organizasyon, hizmet kalitesi, kaynak yönetimi ve ziyaretçi yönetimini içermektedir. Ziyaretçinin, yerin ve ev sahibi topluluğun potansiyel olarak rekabet eden ihtiyaçlarını ortak bir paydada buluşturmayı hedefleyen bir süreç olarak tanımlanan ziyaretçi yönetimi, turizmin olumsuz sosyokültürel, çevresel ve ekonomik etkilerini yönetmenin ve azaltmanın önemli bir yolu olarak kabul edilmektedir.
Turizm, farklı aktörlerin bir araya gelmesi sonucunda varlığını sürdürebilen bir sektördür. Bu nedenle, sektördeki çeşitli paydaşlar ziyaretçi yönetimine ilgi duymaktadır. Bunlar, yerel hükûmet kurumları veya bölgesel turizm kuruluşları gibi kamu sektörü kuruluşları, farklı ticari gruplar, yerel halk ve sivil toplum kuruluşlarıdır. Aslında, ziyaretçi yönetimi geniş çapta kabul edilmiş bir tanımdan yoksundur. Ziyaretçi yönetimi, bir destinasyondaki ziyaretçilerin hareketini ve davranışını
düzenleyen tüm yönetim araçlarını ve müdahaleleri ifade etmektedir.
Ziyaretçi Yönetimi için Stratejilerin Geliştirilmesi
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütünün bir alt yapılanması olan Dünya Mirası Komitesine göre, ziyaretçi yönetimi için stratejiler geliştirmek amacıyla yapılması gereken ön çalışmalar şunlardır:
1. Mevcut politika ve yönetim hedeflerinin analiz edilmesi: • Ziyaretçi yönetimi ile ilgili ulusal düzeydekiler dâhil olmak üzere yasa ve politikaların gözden geçirilmesi, • Alanların yönetim planının gözden geçirilmesi ve önceki ziyaretçi yönetim hedeflerinin analiz edilmesi, • Alanların günümüze değin elde ettikleri turizm deneyimini, kimin neyi yaptığını ve bu çabaların güçlü ve zayıf yönlerini içeren bir taslağın gözden geçirilmesi, • Hangi politikaların ve hedeflerin güçlendirilmesi gerektiğinin belirlenmesi ve bu ihtiyaçları karşılamaya yönelik eylemler hakkında ön önerilerde bulunarak gelecekteki ihtiyaçların vurgulanması 2. Ziyaretçi verilerinin toplanması: • Bir çekim noktasına gelen ziyaretçilerin yerel sakinler mi yoksa yabancı turistler mi olduğunun belirlenmesi, • Farklı grupların alanı nasıl kullandığının belirlenmesi (yerel sakinler banyo yapmak için su pınarlarını kullanabilirken yabancılar kuş gözlemciliği için aynı bölgeye gelebilir), • Kullanım eğilimleri, seyahat modelleri ve faaliyetlerle ilgili mevcut ziyaret istatistiklerinin toplanması, • Turistlere algılarını ve tercihlerini soran bir ziyaretçi anketinin geliştirilmesi ve uygulanması, • Destinasyonun komşu çekim merkezleriyle karşılaştırmalarının sağlanması, • Ziyaretçi sorunlarının veya belirli ilgi alanlarının tespit edilmesi ve bunların yol haritasına eklenmesi, • Turistlerin ihtiyaçlarının ve tercihlerinin tur operatörlerine sorulması ve bölgeyi komşu çekim merkezlerine göre değerlendirmelerinin sağlanması 3. Görüşmeler veya çalıştaylar düzenleyerek paydaş gruplarıyla bir araya gelinmesi ve sorunlar hakkında bir taslak belge geliştirilmesi: • Topluluk liderlerinin planlama, komşu topluluklardaki turizm gelişimi ve toplumda mevcut olan beceri türleri için fikirlerinin elde edilmesi, • Yönetim ve idari personelin endişelerinin ve sorunlarının tespit edilmesi,
• Sahadaki sosyal ve çevresel koşullara ilişkin yerel rehberlerin görüşlerinin alınması, • Bilim insanları ve araştırmacıların, ziyaretin etkileri ile ilgili olarak destinasyonun çevresel ve sosyal koşulları hakkında daha fazla bilgi edinmesi, • Otel sahipleri ve yöneticilerin yönetim sorunlarına ilişkin görüşlerinin alınması, • Tur operatörleri tarafından turistlerin ihtiyaçlarının ve tercihlerinin belirlenmesi 4. Turizm danışma grubu oluşturulması: • Her bir paydaş grubundan danışma grubuna bir temsilci atamasının ve bilgi alışverişi için pratik bir sistem düzenlemesinin yapılması, • Üyelere konuların ve endişelerin anlatılmasının sağlanması, • Turizm danışma grubu temsilcilerinin sorumluluklarının ana hatlarının belirtilmesi 5. Turizm politikalarının belirlenmesi: • Danışma grubu ile koordineli olarak ziyaretçi yönetimi politikalarının geliştirilmesi, • İstenen ziyaret türleri ve miktarı konusunda fikir birliği oluşturulması, • Politika/vizyon bildiriminin kamuya açıklanmasının sağlanması 6. Yönetim hedeflerinin geliştirilmesi: • Turizm danışma grubu ile vizyon bildiriminin, paydaş endişelerinin ve yönetim tercihlerinin gözden geçirilmesi, • Fırsatları belirlemek ve haritalandırmak için önceki adımlarda geliştirilen haritanın kullanılması, • Tüm yönetim hedefleri üzerinde bir fikir birliğine varılması; buna göre faaliyetler için altyapı geliştirme planlaması yapılması
Ziyaretçi Yönetiminde Uygulanan Sistemler
Ziyaretçi yönetimi, sadece turizmin ekonomik faydalarını korumak için değil, aynı zamanda çevresel etkilerini en aza indirmek, tarihî anıtları korumak ve ziyaretçi deneyimini geliştirmek için tasarlanmış stratejileri içermektedir. Bu stratejilerden ikisi arz ve talep üzerine, diğer ikisi de kaynak ve ziyaretçi etkisi yönetimi üzerine odaklanmaktadır.
1. Arz Yönetimi Stratejileri: Açık hava rekreasyon alanlarının arzı hem alan hem de zaman açısından artırılabilir. Alanla ilgili olarak yeni alanlar eklenebilir veya mevcut alanlar ek erişim veya tesislerle daha etkin kullanılabilir. Zamanla ilgili olarak bazı rekreasyon kullanımları yoğun olmayan dönemlere esnetilebilir. 2. Talep Yönetimi Stratejileri: İzin verilen toplam ziyaretçi sayısına veya kalış sürelerine kısıtlamalar getirilebilir. Alternatif olarak belirgin şekilde yüksek sosyal ve/veya çevresel etkilere sahip belirli kullanım türleri kısıtlanabilir.
3. Kaynak Yönetimi Stratejileri: Rekreasyon alanının sahip olduğu doğal ve kültürel kaynak değerlerinin korunmasını sağlamaktır. Bu tür stratejiler, rekreasyon kaynağının dayanıklılığının artırılmasını içermektedir. Bu, kaynağın kendisini, yoğun bir bakım sağlanarak güçlendirmesiyle veya uygun hizmet alanları ve olanaklarının geliştirilmesi yönünde alınan kararlar ve uygulamalarla sağlayabilecektir. 4. Ziyaretçi Etki Yönetimi Stratejileri: Mevcut kullanımın sosyal veya çevresel etkilerinin azaltılmasını önermektedir. Bu, kullanım türü veya karakterini değiştirerek veya kullanımı kullanıcı uyumluluğuna veya kaynak kapasitesine göre dağıtarak veya yoğunlaştırarak gerçekleştirilebilir.
Ziyaretçi Yönetim Stratejileri:
1. Grup Büyüklüğünün Sınırlandırılması 2. Kullanım Düzeyinde Mevsimsel ya da Geçici Sınırlandırma 3. Zonlama (Bölgelere Ayırma) 4. Ateş Kullanımında Uygulanan Kısıtlamalar 5. Kalış Süresinin Sınırlandırılması 6. Ziyaretçi Eğitim ve Bilgilendirme Uygulamaları 7. Bariyer Sistemi 8. Rezervasyon Sistemi 9. Çekiliş Sistemi 10. Öncelikli Ziyaretçiler Sistemi 11. Farklı Ücretlendirme Sistemi 12. Ulaşım Sistemleri 13. Reklam ve Pazarlama 14. Teknolojik Uygulamalar 15. Ziyaretçi Sertifikası 16. Rehber Eşliğinde Tur Düzenlemek
Açık ve/veya kapalı alanlarda uygulanan bu strateji ve sistemler, turizmin ortaya çıkardığı faydayı en üst düzeye çıkarırken maliyeti en aza indirmeye çalışmaktadır. Sürdürülebilir turizm kapsamında bu alanlarda sürdürülebilirliği sağlamak adına uzun vadeli planlar yapmak gerekmektedir.
Turistik Tüketiciye Sürdürülebilir Turizm Hizmeti Sağlanması
Başarının anahtarı, ürün, fiyat, yer ve tanıtımın birleşiminde yatmaktadır. Ancak diğer iş kollarından farklı olarak turizm sektörü ve bunun içinde tüketici olarak yer alan turistler, çevre kalitesinden doğrudan etkilenmektedir. Çevre kalitesi, ürün ve mekân/alan açısından en önemli unsurdur.
Bölgesel ve ulusal turizm sektöründe sürekliliğin sağlanabilmesi, iç dinamizmin yakalanması ve uluslararası turizmden daha fazla pay alınabilmesi için doğal, kültürel ve tarihsel değerlerin doğru şekilde yönetilerek yaşatılması gerekmektedir. Uygun bir yönetim modelinin oluşturulamadığı, turizmin araç değil amaç olduğu olumsuz koşullarda ise turizm bölgeleri giderek
çekiciliklerini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabilecektir. Çözüm ise yerel genel yönetimler, işletmeler, yerel halk ve ziyaretçilerin hep birlikte sorumluluk üstlendikleri sürdürülebilir turizm uygulamalarına önem vermesi ve bunun zamana, mekâna ya da kişiye göre değişmeyen genel bir yaşam biçimi hâline getirmesidir.
Ekonomik Başarı, Çevresel Kalite ve Turistik İhtiyaçların Tatmini
Sürdürülebilirlik, bir toplumun, ekosistemin ya da sürekliliği olan herhangi bir sistemin işlerini kesintisiz, bozulmadan, aşırı kullanımla tüketmeden ya da sistemin yaşamsal bağı olan ana kaynaklara aşırı yüklenmeden sürdürülebilmesi yeteneği şeklinde tanımlanmaktadır. Turizm etkinlikleri sonucu ekonomik kalkınma ve çevresel değerlerin korunması hatta bu değerlerin artırılması, sürdürülebilir turizm anlayışının gelişimi için ana amaçtır.
Ziyaretçi Yönetimi, Ekonomik Başarı ve Çevresel Kalite
Turistlere yönelik olarak doğa ve kültür odaklı sürdürülebilir bir turizm hizmetinin sunulması, işletmeler, bölge halkı ve turistler arasındaki ilişkinin olumlu sonuçlanması ve ziyaretçilerin bölgeden her yönüyle memnun olmuş bir şekilde ülkelerine geri dönmeleri sağlanmaktadır. Yerel halkın ise sahip olunan doğa ve kültür potansiyelinin değerinin farkına varması mümkün olmakta ve bu tür değerlerin korunarak sürdürülebilirliğinin sağlanması konusunda daha çok çaba harcanmaktadır.
Türkiye, çok kapsamlı bir turizm merkezi kimliğine sahip olabilecek geniş bir potansiyele sahiptir. Önemli olan; bu coğrafik, ekonomik, tarihsel ve kültürel potansiyelin genel olarak turizm ve özelde de ziyaretçi yönetimi kapsamında nasıl değerlendirilebileceği konusunda gerçekçi politika ve uygulama modellerinin geliştirilmesi ve bunların dünya turizm olgusundaki eğilimlerin ışığında somutlaştırılmasıdır.