TRZ302U-TOPLUM TEMELLİ TURİZM
Ünite 8: Toplum Temelli Turizm Örnekleri
Giriş
Küreselleşen dünyada her geçen gün turizm hareketi hız kazanmış ve kitleselleşmiştir. Yerel ve merkezi kamu yönetimleri ile bölgesel ve ulusal sivil toplum kuruluşları (STK) toplumsal yaşamı korumak adına çeşitli stratejiler geliştirmektedir. Geliştirilen stratejilerden en çok bilineni sürdürülebilir turizm gelişim stratejisidir. Toplum temelli turizm (TTT) anlayışı da benimsenen modellerden bir tanesidir. Genellikle gelişmekte olan ülkelerde uygulanmaya çalışılan TTT, turizmin daha çok yerel toplumların kontrolünde olmasını sağlamayı amaç edinmiştir. Ayrıca TTT, turizmin gerçekleştiği bölgedeki yerel toplumun turistik bir ürün üretmesiyle; sosyal, çevresel ve ekonomik fayda elde ettiği bir kalkınma aracıdır.
Türkiye’de ve dünyada TTT anlayışıyla gerçekleştirilen birçok proje vardır.
Toplum Temelli Turizmin Türkiye’deki Örnekleri
Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinde olumlu amaç etrafında gerçekleştirilen birçok TTT projesi vardır. projelerin en önemli çıktılarından bir tanesi; yerel halkın yaşadığı bölgeye özgü olan mesleki, coğrafi ve kültürel özellikleri turizm kapsamlı eğitimler çerçevesinde alarak istihdama kazandırılmalarıdır. Diğer önemli çıktılarından bir tanesi ise yerel kültüre bağlı olarak geliştirilen turizm hareketiyle gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesidir.
TTT kapsamında değerlendirilen projeler T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (United Nations Development Programme-UNDP) ve Anadolu Efes işbirliği ile yürütülen Gelecek Turizmde- Sürdürülebilir Destek Fonu tarafından uygulamaya konmuştur.
Doğu Anadolu’da Kültür Turizmi İçin İttifaklar Projesi
Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Birleşmiş Milletler Ortak Programı tarafından ortak olarak yürütülen ve İspanya Hükümeti tarafından finansmanı sağlanan “Bin Yıl Kalkınma Hedeflerine Ulaşma Fonu” kapsamında “Doğu Anadolu’da Kültür Turizmi İçin İttifaklar” projesi gerçekleştirilmiştir. Bu projenin üç temel hedefi vardır (UNJP, 2009):
1. Türkiye’nin az gelişmiş bölgelerinde somut ve soyut kültürel miras ve kültür turizminin oluşturulması stratejik yönlendirilmesi, önceliklendirilmesi ve korunması için Kars’ta bir model üretilmesi ve uygulanması; 2. Kültüre dayalı turizm sektöründe gelir ve istihdam yaratılması için toplulukların ve işletmelerin kapasitelerinin artırılması; 3. Kars ve çevresi ile ilgili illerdeki yerel makamların ve sivil toplumun çoğulculuğun teşviki yoluyla sosyal uyum ve diyaloğun desteklenmesi öngörülmektedir.
Projenin amaçlarından biri Doğu Anadolu Bölgesi’nde kamu, sivil toplum ve özel sektörü bir araya getirilmesidir. Bu proje neticesinde yerel olarak TTT hayata geçirilmiştir.
Doğu Anadolu Turizm Geliştirme Projesi (DATUR)
DATUR projesi genel anlamda Çoruh vadisini bir destinasyon hâline getirmeyi, böylece o bölgede yaşayan yerel halkın yaşam düzeylerine olumlu katkıyı yapmayı amaçlamıştır. Projenin alt amaçları ise “Çoruh vadisinin, turizm ürünleri geliştirmek, bölgenin ulusal ve uluslararası alanda tanıtılmasını sağlamak ve alternatif turizmi bölgede yaşayan insanların yaşam düzeylerini geliştirmede bir araç olarak kullanmak üzere yerelde kapasite geliştirme çalışmaları yapmaktır.”.
Ürünlü Kültür Köyü Projesi
Ürünlü Kültür Köyü Projesi, köy halkının 2005 yılında Orta Doğu Üniversitesi akademisyenlerinden destek istemeleri sonucunda başlamıştır.
Proje kapsamında köy kültür envanteri ve kültür analizi yapılmıştır. Bu analizler neticesinde köy kültürüne dayalı misafirlik sistemi oluşturularak, yerel halkın turizmle tanışması sağlanmıştır. Ayrıca bu kapsamda, birkaç köy, yayla ve bağ evi restore edilerek yaşanır bir hale getirilmiştir. Bölgeye gelen ziyaretçilerin konaklaması için iki pansiyon faaliyete başlamış, Altınbeşik Millî Parkı içinde bulunan Altınbeşik Mağarası’na ulaşım ve alan kılavuzluğu hizmeti sağlanmıştır.
%100 Misia
%100 Misia projesi ile hem ipek böcekçiliği zanaatını yeniden canlandırmak hem de bölgedeki kadın istihdamını artırmak için Gelecek Turizmde Sürdürülebilir Destek Fonu kapsamında bir TTT modeli oluşturulmuştur. Nilüfer Belediyesi tarafından projeye tarihi iki ev tahsis edilmiştir. Bu evlerden biri İpek Evi’dir. Birçok ev Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından da tescillenmiştir. Proje, yöredeki kadınlar köylerini terk etmeden ekonomik hayata katılmasına imkân vermiştir.
Seferihisar’ın Geleneksel Mutfağı
TTT modeli kapsamında Seferihisar Belediyesi, Hıdırlık Tarımsal Kooperatifi, Yavaş Yaşamı Destekleme Derneği, İzmir Ekonomi Üniversitesi ve Yavaş Yaşamı Destekleme Derneği tarafından gerçekleştirilmiştir. Seferihisar bölgesine özgü olan gastronomik ürünlerin markalaştırılması ve Türkiye’ye tanıtılmasıyla birlikte bölgedeki yöresel mutfak kültürünün turizmin gelişmesine katkı sağlaması hedeflenmiştir. Projenin bir diğer amacı ise Seferihisar’a gelen insanlara yemek yapmanın kültürel ve sosyal bir yanının olduğunu göstererek yemek yemenin ve yemek yapmanın marketten paketli gıdaları alarak veya atıştırarak biten bir süreç olmadığını hatırlatmaktır.
Mardin’de Kadın Liderliğinde Sürdürülebilir Girişimlerin Yaratılması
Kadın Emeğini Değerlendirme Vakfı (KEDV) tarafından uygulanan Mardin’de Kadınlar Liderliğinde Sürdürülebilir
Turizm Girişimlerinin Yaratılması projesiyle, Mardin ilinde turizm sektörüne örnek olabilecek bir kadın girişimi yaratılarak sürdürülebilir turizm gelişimine katkı sağlamak ve Mardin ilinin diğer bölgeler için örnek bir model olması hedeflenmiştir. Bu durumun sonucu olarak bölge halkı sahip olduğu kültürel değerleri turizm hareketi kapsamında değerlendirerek buradan bir gelir etmiş hem de bölgede turizm hareketinin sürdürülebilirliği sağlanmıştır.
Dünyanın En Eski Tapınağı Göbeklitepe’de Taş İşçiliği
Şanlıurfa Ticaret Odası ve Şanlıurfa Valiliği tarafından ortak olarak uygulanan “Dünyanın En Eski Tapınağı Göbeklitepe’de Taş İşçiliği” projesi, 12 bin yıl öncesinde başlayan taş işçiliğinin gelecek kuşaklara aktarılmasını, sağlamaktır. Ayrıca yeni bir iş alanı oluşturup, turistik motifli ürünlerle bölgedeki nitelikli turist sayısını artırmak ve bölgeye katkı yapabilecek bir turizm geliri elde etmeyi amaçlamaktadır.
Projenin tamamlanmasıyla taş işçiliği eğitimi alanların amaçları sona ermemiştir. Mardin’de Reji Kilisesi içinde yer alan gümüş işleme, telkâri, ahşap, ebru gibi kursların yanına taş işçiliği kurslarının da açılması planlanmaktadır. Ayrıca bu kursun nihai amacının ise turistlerin “kendi hediyeni kendi yap” belirtilmektedir.
Malatya’nın Mirası Arslantepe
Arslantepe Destekleme ve Geliştirme Derneği’yle birlikte Battalgazi Belediye Başkanlığı tarafından ortak olarak hazırlanan “Malatya’nın Mirası Arslantepe” projesi temel olarak dört amaç çerçevesinde hazırlanmıştır:
• Arslantepe’nin bir turistik cazibe merkezi olmasını sağlamak • Arslantepe’nin tanıtımına katkıda bulunmak • Bölge halkının Arslantepe’yi sahiplenmesini, bölgeyle gurur duymasını ve bölgeyi koruma bilinciyle hareket etmesini sağlayarak Arslantepe’nin sürdürülebilirliğini sağlamak. • İlk üç amaç bağlamında bölgedeki ekonomiyi canlandırmaktır.
Projenin tarihi misyonunu gösteren bir diğer amaç ise Arslantepe Tümülüsü’nü tanıtmaktır. Projenin en önemli sonuçlarından bir tanesi Arslantepe’nin arkeolojik sahasının 2014 yılında “UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’’ne kabul edilmesidir.
Safranbolu Hatırası
“Dünya Mirası Listesi”ne 1994 yılında giren Safranbolu ilçesi sahip olduğu, 200 yıllık geçmişe sahip ahşap konak- ları, yüzyıllardır korumayı başardığı tarihi dokusu ve kültürel değerleriyle sürdürülebilir turizm bakış açısının en önemli örneklerinden bir tanesidir. Bu proje Safranbolu’nun sahip olduğu kültürel mirası ve Safranbolu bölgesinin değerlerini yansıtan hediyelik eşya gereksiniminin giderilmesine yönelik olarak, Karabük Üniversitesi Safranbolu Meslek Yüksek Okulu ve
Safranbolu Esnaf ve Sanatkârlar odası tarafından ortak olarak hazırlanmıştır.
Projenin amacını gerçekleştirebilmek için proje kapsamında, Safranbolu’yu ziyaret eden turistlerin hediyelik eşya satın alma davranışlarıyla beklentileri arasındaki ilişkiye bakılarak yeni hediyelik eşya tasarımlarında hangi noktaların hediye seçiminde önemli olduğu belirlenmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda yerli ve yabancı turistlerle anket çalışması yapılmıştır.
Nar Kadın ile Edremit’in Yöresel Tatları
S.S. Nar Kadın Çevre Kültür ve İşletme Kooperatifi, Edremit Ticaret Odası ve Edremit Belediyesi tarafından hazırlanan proje, bölgede zeytinyağı ile yapılan yöresel tatlar özelinde bir markalaşma yaratarak bölgeyi gurme turizminde önemli bir varış noktası haline getirmeyi hedeflemiştir. Proje kapsamında Edremit Belediyesi tarafından projeye Edremit’in tarihi bir evi verilmiştir. Proje süresince ev restore edilmiş, 2017 yılında “Nar Kadın Gurme Evi” adıyla yöresel yemeklerin sunulduğu ve yöre kadınlarının gelir sağladığı bir mekân olarak açılmıştır.
Lavanta Kokulu Köy
Keçiborlu Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği, Keçiborlu Kaymakamlığı ve Kuyucak Köyü Muhtarlığı tarafından hazırlanan proje ile Türkiye’deki lavanta üretiminin %93’lük bir kısmını sağlayan Kuyucak Köyü’nde kırsal turizm hareketini başlamasını sağlanması, lavanta ürün çeşitliğinin artırılması, bölgede yeni istihdam olanaklarının oluşturulması ve buna bağlı olarak yöre halkının gelir elde etmesi hedeflenmiştir. Bu kapsamda bölge kadınlarına kooperatifçilik, kırsal turizm, tanıtım ve hediyelik eşya tasarımı gibi alanlarda eğitimler verilmiştir. Proje kapsamında lavantalarıyla ünlü Fransa’nın Provence bölgesine bir gezi düzenlenmiş, lavanta üretimi hakkında bilgiler edinilmiş ve ticari görüşmeler yapılmıştır.
Likya Yolunda Bir Tarih Molası
Kültür Rotaları Derneği, Demre Kaymakamlığı, Demre Belediyesi ve Kapaklı Muhtarlığı tarafından hazırlanan “Likya Yolunda Bir Tarih Molası” projesinde, sürdürülebilir turizm konusunda farkındalık yaratmak ve üç farklı rotası bulunan Likya Yolu yürüyüş rotasının Demre’nin Hoyran ve Kapaklı köylerinde birleştirilmesi amaçlanmıştır.
Türkiye’deki Diğer TTT Örnekleri
Adana’nın Saimbeyli ilçesine yönelik olarak, “Kendi Kelebeğini Keşfet” projesinde, Saimbeyli Mavisi diğer is- miyle Teressa Mavisi ismiyle bilinen kelebek türüne dikkat çekilerek kelebek gözlemciliği ile bölgedeki turizmin geliştirilmesi ve ilçeye bir gelir yaratılması hedeflenmiştir. Ayrıca Denizli’nin Buldan ilçesinde ger- çekleştirilen “Kuşlar Sizi Çağırıyor” projesidir. Proje, Hayvanları Koruma ve Yaşatma Derneği, Buldan Kaymakamlığı ve Buldan Belediyesi tarafından hazırlanmıştır. Bu projeyle 1150 metre yükseklikte
bulunan Yayla Gölü etrafında bir turizm hareketi yaratılmaya çalışılmıştır. Bir başka proje de Yeni Arayışlar Girişimi Platformu ve Perşembe Sanayiciler ve İş adamları Derneği tarafından hazırlanan “Perşembe’nin Işıklarını Kadınlar Yakacak” projesidir. Türkiye’deki TTT modellerine ilişkin diğer bir örnek ise Ovacık Köyü’nde Bir Gün projesidir. Bu proje ile bölgeye gelen ziyaretçilerin tarladan sofraya gelen lezzetleri tatmasının sağlanması ve yöreye özgü kültür ve gelenekleri deneyimlemesi sağlanarak, deneyim temelli bir turizm modelinin geliştirilmesi hedeflenmiştir.
Toplum Temelli Turizmin Dünyadaki Örnekleri
TTT’in dünyada bilinen örneklerine bakıldığında hükümetlerin veya yerel yönetimlerin TTT’e liderlik yaptıkları görülmektedir.
Kamboçya Toplum Temelli Turizm ve Ekoturizm Ağı
Ulusal kamu kurumları, yerel koruma ve kalkınma organizasyonları, özel sektör şirketleri (seyahat acentası gibi) ve akademik kurumlardan oluşan Kamboçya Toplum Temelli Turizm ve Ekoturizm Ağı (KTTTEA), Kamboçya’da yoksulluğun azaltmak, kültürel koruma ve sahiplenme davranışını topluma yayabilmek ve Kamboçya’nın tanıtıma katkı sağlamak için kurulmuştur.
KTTTEA yerel halk için, “Toplum temelli turizm ve ekoturizm eğitimi”, “Eğiticilerin eğitimi”, “Rehber eğitimi”, “Finansal yönetim eğitimi” gibi bir çok eğitim düzenlemiştir. KTTTEA üyelerine ürün geliştirilmesi ve pazarlanması konularında yardımcı olmaktadır. Ayrıca geliştirilen yeni ürünlerin dokümantasyon işlerini yapmakta, Kamboçya’yı uluslararası fuarlarda temsil etmektedir.
Vietnam Toplum Temelli Turizm Ağı
Asya Pasifik Seyahat Acentaları Birliği, Kanada’daki Capilano Üniversitesi ve Vietnam’da bulunan Hanoi Üniversitesi’nin ortak olarak geliştirdiği toplum temelli turizm projesinin finansman kaynağını 2002-2007 yılları arasında Kanada Kalkınma Ajansı sağlamıştır. Proje kapsamında Vietnam’ın köylerindeki yerel kapasiteler dikkate alınarak sürdürülebilir turizm anlayışı çerçevesinde yoksulluğun azaltılması amaçlanmıştır. Proje sonucunda bölgede geleneksel yiyecek-içecek sunumları, bölgenin kültürünü yansıtan hediyelik tasarımlar, spa hizmetleri, festivaller, aile yanında konaklama tipi ve rehber gözetimli turlar gibi farkı turizm ürünleri ortaya çıkmıştır.
Endonezya Ekoturizm Merkezi
Toplum temelli turizmi ekoturizm eksenin geliştirmek için kurulmuştur. EEM; Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNTWO), Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Uluslararası Doğa Koruma Derneği (IUCN) gibi uluslararası kuruluşlarla iş birlikleri yaparak Endonezya’da ekoturizmin yaygınlaşması için çalışmalar yapmıştır.
EEM uluslararası iş birlikleri kadar ulusal kurumlarla da yakın çalışmalar yaparak ekoturizm uygulayıcılarına eğitimler ve çalıştaylar düzenlemiştir. Ayrıca EEM doğal çevre, kültürel ve sosyal değerlerin korunmasını sağlamak ve yerel toplulukların daha fazla pay alabilmeleri için destinasyon yöneticileriyle iş birlikleri yapmıştır.
Kırgız Toplum Temelli Turizm Birliği
2003 yılında kurulmuştur. Birlik, İsviçre kökenli Helvetas’la (uluslararası işbirliği örgütü) işbirliği yapmaktadır. Birliğin kuruluş amacı Kırgızistan’ın coğrafyası nedeniyle genellikle dağlık alanlarda yaşayan yerel halkın bu farklı coğrafi şartları kullanmasını sağlayarak bölgede bir ekoturizm modeli geliştirmektir. KTTTB Kırgızistan’daki her bölgenin kendine özgü çekicilik unsurlarını ön plana çıkarmayı hedeflemektedir. Kartal ile avlanma, yurtlarda konaklama, kımız içme, kopuz ve dombra dinletileri, ata binme ve Kökbörü oyunları düzenlenmesi birliğin faaliyetleri arasındadır.
Tayland Toplum Temelli Turizm Enstitüsü
2006 yılında kurulan TTTTE, iki ayrı organizasyonun birleşmesiyle oluşmuştur. Bu organizasyonlardan ilki, uzun yıllar boyunca topluluklara TTT planlanması, yönetilmesi, pazarlanması konularında eğitim ve destek vermiş olan Sorumlu Ekolojik Turlar Projesi’dir. Diğer organizasyon ise yerel topluluklara TTT bölgesel uygunluğu konusunda destek veren Tayland Araştırma Fonu’dur.
TTTTE yerel halka, kamu kurumlarına, sivil toplum örgütlerine, araştırmacılara, özel sektör temsilcilerine kadar geniş bir yelpazede eğitimler vermektedir. Çeşitli projeler üreterek yerel halkın kendi rahat hissettirerek, turistlerle bir şeyler paylaşmaktan mutluluk duymasını sağlamaktadır.
Namibya Toplum Temelli Turizm Destekleme Vakfı
Vakıf statüsünden de anlaşılacağı üzere kâr amacı gütmeyen bir kuruluştur. Vakfın finansal kaynağını Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Gelişim Ofisi (USAID), Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF), İsveç Uluslararası Kalkınma ve İş Birliği Ajansı (SIDA) ve Avrupa Birliği’dir (EU).
Vakıf, toplum temelli turizm ekseninde toplumsal kal- kınmayı ve Namibya halkının hayat standartlarını yükseltmeyi hedeflemektedir. Bu kapsamda TTT kapsamında iş yapmak isteyen kurum veya bireylere eğitim ve danışmanlık hizmeti sağlamaktadır. Vakıf ayrıca, hizmet sunan işletmelerin kapasitelerini artırmak ve ulusal politikaların oluşturulması sürecinde, TTT sektörünün resmi savunuculuğunu yapmaktadır. Son yıllarda 17 tane workshop ve eğitim kursları düzenlenmiş ve bu eğitimlere toplamda on bölgenin beşinden katılımlar sağlanmıştır. Gençler ve kadınların, bölgelerinde turizm geliştirme faaliyetlerinde aktif liderler olması sağlanmıştır.