TRZ302U-TOPLUM TEMELLİ TURİZM
Ünite 7: Kırsal Turizm Toplulukları
Kırsal Yaşam ve Kırsal Kalkınma
Kırsal kavramı, “az insanın barındığı, genellikle kır durumunda olan yer” şeklinde tanımlanmaktadır. Kırsal toplum, kırsal alanda yaşayan, kendilerine özgü ekonomik ve sosyo-kültürel özellikleri olan, gündelik ihtiyaçlarını birbirine bağlı ilişkiler sistemi ile karşılayan, mekanik dayanışmanın yaygın olduğu toplumdur. Kırsal yaşam ise, kırsal alanlarda devam ettirilen kendine özgü bazı özellikleri bulunan yaşam şeklini ifade eder. Kırsal alanlarda yaşayan toplumların, kent toplumuna göre yapısal, sosyal alanla ilgili, ekonomik, eğitimle ilgili vb. farklı birtakım özellikleri bulunmaktadır.
Kır ve kent özelliklerini birbirinden ayırmada üç temel ölçüt kullanılmaktadır:
• Ekolojik yapı (nüfus yoğunluğu) • Ekonomik yapı (tarım, sanayi, hizmetler) • Sosyal yapı (değerler, gelenekler, davranışsal özellikler)
Turizm açısından değerlendirildiğinde kırsal turizm alanı; kırlara özgü doğal ve kültürel yapının korunduğu, sessiz, sakin ve otantik alanlardır.
Öte yandan kalkınma, “bir ekonomide halkın değer yargıları, dünya görüşü ile tüketim ve davranış kalıplarındaki değişmeleri içerecek biçimde, toplumsal ve kurumsal yapıda dönüşüme yol açan büyüme” olarak tanımlanmaktadır. Ulusal kalkınmanın gerçekleşmesinde bölgesel kalkınma, yerel kalkınma ve kırsal kalkınmanın gerçekleştirilmesi esastır.
Kırsal kalkınma, evrensel tanımıyla toplum temellidir. AB kırsal kalkınma kavramını; kırsal alanlarda yaşayan nüfusun daha iyi koşullarda yaşaması, varlığını sürdürmesi, kırsal yaşamın devamlılığının sağlanması, çevrenin korunması, doğal kaynakların sürdürülebilir kullanılması ve kırsal mirasın korunması olarak tanımlamaktadır. BM’ye göre ise kırsal kalkınma, küçük toplulukların içinde bulundukları, ekonomik, toplumsal ve kültürel koşulları iyileştirmek amacıyla giriştikleri çabaların, devletin bu konudaki çabalarıyla birleştirilmesi, yerel toplulukların, toplumun tümüyle kaynaştırılması ve ulusal kalkınma çabalarına tam biçimde katkıda bulunmalarının sağlanması sürecidir.
Kırsal kalkınmada temel amaç kırsal toplumun yaşam düzeyini her yönüyle daha iyi bir hâle getirmek ve bunun sürdürülebilir olmasını sağlamaktır.
Kırsal kalkınmanın 3 temel bileşeni vardır. Bunlar:
• Tarımsal kalkınma: Tarımsal üretimin ve kalitesinin artmasını sağlayacak çabalar bütünüdür ve kırsal kalkınmanın amacına hizmet eder. • Kırsal sanayi: Kırsal bölgelerde üretimi artıracak, çiftçiyi daha dinamik bir üretici durumuna getirecek, onların tasarruflarını yatırıma dönüştürecek, yöredeki istihdam sorununa kırsal kesimde çözüm olabilecek kalkınma çalışmalarıdır.
• Kırsal turizm: Doğal çekiciliklere sahip, otantik kırsal alanlar için kırsal turizm kırsal kalkınmada alternatif bir politika olarak bu bileşen içerisinde yer almaktadır.
Kırsal Turizm
Kırsal turizm, kırsal kültür, doğal çevre ve tarımla bütünleşen, diğer turizm çeşitleriyle kolay uyum sağlayabilen bir turizm şeklidir. Toplum temelli turizm anlayışına dayanan kırsal turizm, dünyanın her yerinde kırsal kalkınmayı teşvik etmek için etkili bir yöntem olarak görülmekte, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde uygulanmaktadır.
Kırsal turizm, kısaca kırsal alanlarda uygulanan, doğal yaşama özen gösteren, yörenin karakteristik özelliklerini koruyan, tarım ve hayvancılık gibi kırsal ekonomik etkinlikleri kapsayan toplum temelli anlayışa dayalı turizm şeklidir.
Kırsal turizmi üç farklı bakış açısıyla tanımlamak mümkündür:
• Coğrafi olarak kırsal turizm: Kırsal alanlarda gerçekleştirilen ve genellikle turistik ürünlerin yerel halk tarafından oluşturulduğu turizm şeklidir. • Turistik ürün olarak kırsal turizm: Kişileri kırsal turizme çeken, onlara sunulan doğal ve kültürel güzellikler, faaliyetler ve diğer değerlerin birleşmesiyle oluşan turizm şeklidir. • Turist deneyimi açısından kırsal turizm; şehir dışında piknik yapma, bir çiftlikte çalışarak o yaşamı deneyimleme veya çay toplama, bulgur yapımı gibi etkinlikleri izleme veya bu tür etkinliklere katılma gibi farklı tatil yapmak isteyen turistlerin gerçekleştirdikleri turizm şeklidir.
Kırsal turizm; çiftlik turizmi, köy turizmi, yayla turizmi, tarım turizmi, eko-turizm gibi farklı turizm çeşitleriyle anlatılmaktadır.
Kırsal turizmin gelişimine bakıldığında bu turizm şeklinin yeni bir olgu olmadığı, Endüstri Devrimi’nden bu yana var olduğu söylenebilir.
Kırsal turizmin gelişmesinde, eğitim, kültüre duyulan ilgi, boş zaman, ulaşım ve iletişimin gelişmesi, sağlıklı yaşam bilinci, yöresel yemeklere ilgi, bağımsızlık ve bireysellik, ekolojik yaşam bilinci, ömrün uzaması, alternatif eğlence arayışı, kırsal acentelerin artması, kökenin kırsala dayanması, turizm talebi, çevresel kirlilik ve kırsal turizmin bir kalkınma aracı olarak görülmesi gibi faktörler etkili olmaktadır.
Kırsal turizmi geleneksel turizmden ayıran bazı temel özellikler bulunmaktadır. Bunlar:
• Konaklama şekli • İşletme yapısı • Gerçekleştirilen mekan ve • Turist profilidir.
Kırsal konaklama şekli, geleneksel konutlarda, o kültürün adetlerine uygun otantik şekilde tasarlanmış, belirli konforu sağlayan konaklama şeklidir. Bu konaklama alternatifleri köy evinden, ekolojik çiftliğe, butik otelden ev pansiyonuna, yayla evinden, çadır ya da karavan kampına, ağaç evden ahşap bungalova, kır evinden dağ evine kadar çok çeşitlilik göstermektedir.
Kırsal alanlarda faaliyet gösteren işletmeler geleneksel karakterleri taşıyan, küçük ölçekli aile işletmeleridir.
Bir turizm faaliyetinin kırsal turizm olarak kabul edilebilmesi için; faaliyetin kırsal alanda gerçekleştirilmesi ve kırsal alandaki yeşil dokunun sürdürülebilirlik temelinde korunmuş olması gereklidir.
Kırsal turizm turistlerinin geniş bir yelpazeye sahip olduğu söylenebilir. Kırsal turizme katılan turist profili, turizme katılma amaçları açısından dört farklı gruba ayrılabilir:
• Aktifler: Çoğunlukla gençlerden oluşan turistlerdir. • Gözlemleyenler: Genellikle dinlenmeye ve açık alan faaliyetlerine ilgi duyan, kısa yürüyüşlerden ve doğa ile ilgili etkinliklerden hoşlanan turistlerdir. • Dinlenenler: Dinginlikten hoşlanan ve çok fazla fiziksel etkinlik gerektirmeyen faaliyetleri tercih eden turist grubudur. • Kırsallar: Kırsal alanda tatil yapmaya ilgi duyan emekli ve yaşlılardan oluşan, en düşük gelir düzeyine sahip kırsal turist grubudur.
Kırsal Turizmde Rekreasyon Aktiviteleri
İnsanların boş zamanlarında, eğlence ve spor amacı ile gönüllü olarak katıldıkları etkinliklere rekreasyon denir. Kırsal turizmin, doğa temelli aktivitelerden, festivallere, tarihi ve geleneksel olaylardan, sanat gösterilerine, tarımdan, yöresel yemeklere, el sanatlarından eğitimsel seyahatlere kadar birçok aktiviteyi içerdiği dikkate alındığında kırsal alanlarda bulunan kültürel ve doğal varlıkların zenginliğinin rekreasyon ve turizm faaliyetlerinin geliştirilmesinde önemli potansiyel taşıdığı söylenebilir.
Kırsal turizmin dört mevsimde uygulanabilirliği, rekreasyon aktivitelerinin çeşidini artırmaktadır.
Günümüzde; kırsal alanlarda gerçekleştirilmelerinden dolayı, avcılık, rekreasyonel balıkçılık, binicilik, golf, milli parkları ziyaret, trekking gibi etkinlikler kırsal turizmle eşdeğer tutulmaktadır. Oysa kırsal turizmin temel şartı, köylerde veya çiftliklerde konaklama ve kırsal yaşantıyı deneyimlemedir.
Kırsal turizm alanlarında, kitle turizm aktivitelerinden ziyade kendine özgü kırsal alan aktiviteleri öne çıkmaktadır. Bu etkinlikler çocuklar, gençler, yetişkinler ve yaşlılar için açık ya da kapalı alanlarda, aktif yada pasif katılımla yapılan etkinliklerdir.
Diğer yandan, kırsal turizm ve rekreasyon faaliyetlerine yönelik doğru, karşılaştırmalı ve anlamlı bilgilerin
oluşturulmasının önünde bazı kısıtlayıcılar bulunmaktadır. Bunlar:
• Tanımlama ve sayım/dökümde ulusal farklılıkların bulunması • Pek çok kırsal turist ve rekreasyon turistinin uzun süreli konaklama yapmadan günübirlik ziyaretlerde bulunabilmesi ve • Kırsal turizmin çok sayıda türe ayrılması.
Kırsal Turizm Toplumlarının Geliştirilmesi
Kırsal turizm, yöredeki tarımsal, doğal, kültürel ve tarihi kaynakları etkin bir şekilde kullanılarak topluma gelir kaynağı oluşturmaktadır. Diğer taraftan turizm aracılığıyla kırsal alanlarda altyapı, sağlık ve eğitim gibi hizmetlerin sayısı artırmakta, bu durum hem hizmetlere erişim anlamında hem de yeni iş olanakları bağlamında kırsal toplumu olumlu yönde etkilemektedir.
Kırsal turizm toplulukları turizmden ekonomik, sosyal, çevresel ve kültürel faydalar sağlamaktadır.
Kırsal turizmin ekonomik faydaları;
• Gelir artışı • İstihdam artışı ve • Yerel girişimcilik ruhunun gelişmesi şeklindedir.
Kırsal turizmin çevresel faydalarından ilki, kırsal alanlarda turizm faaliyetleri için yeni binalar yapmaktan ziyade var olan geleneksel binalar restore edilerek hizmete sunulduğundan hem geleneksel mimarinin korunması hem de daha planlı bir büyüme sağlanabilmesidir. İkincisi, turizm aracılığıyla halkın çevre konusunda bilinçlenmesinin onları çevreyi korumanın doğrudan uygulayıcısı yapabilmesidir.
Kırsal turizm kültürel faydalar da ortaya çıkarmaktadır. Turizm aracılığıyla kırsal alanın tanınır olması kırsal turizm topluluklarının kendilerine olan güvenlerini artırabilmektedir. Turistler tarafından yöreye özgü geleneksel festival, yarışma, eğlence gibi etkinliklere ilgi gösterilmesi, yerel kimliği güçlendirmektedir. Diğer taraftan kırsal alanlarda turizmin gelişmesi sonucunda yöredeki kültürel varlıklar koruma altına alınabilmektedir.
Kırsal turizmin sosyal faydaları ise;
• Kırsal turizm sayesinde kırsal toplumun görünümünde yaşanan değişim ve • Kırsal turizmin kadın ve gençlerin statüsünü güçlendirmesidir.
Öte taraftan, kırsal turizm toplulukları bölgelerinde gerçekleşen turizmden ekonomik, sosyal, çevresel ve kültürel faydalar sağlamanın yanı sıra başarısız uygulamalar sonucunda bazı maliyetlere de katlanmak durumunda kalabilirler. Bu maliyetler;
a. Çevresel maliyetler b. Ekonomik maliyetler c. Sosyal-kültürel maliyetlerdir.
Kırsal turizmden istenen faydaların sürekliliğini sağlayarak kırsal toplumu geliştirmek için kırsal alanın mevcut turizm potansiyelini, başka bir ifadeyle kırsal toplumunun belirleyicilerini doğru tespit etmek gerekmektedir.
Kırsal turizm toplumunun belirleyicilerinden ilki dağlar, göller, nehirler, ormanlar, doğa manzaraları gibi unsurlardan oluşan kırsal alanlardır. İkincisi kırsal mirastır ve tarih öncesi miras, kaleler, kiliseler, endüstriyel mimari vb. unsurlardan oluşmaktadır. Üçüncü belirleyici yerel etkinlikler, beslenme, tarım, geleneksel müzik, el sanatları vb. yer aldığı kırsal yaşam, dördüncüsü ise kırsal etkinliklerdir.
Kırsal turizmden fayda sağlanması, arz kabiliyetine de bağlıdır. Bu da yalnızca konaklama ve etkinliklere sınırlı değildir. Bu değerlerin ve hizmetlerin ilk günkü kalitelerini koruyarak gerçekleşebilir. Aksi takdirde faydalar maliyete dönüşebilir.
Kırsal turizm politikaları kırsalda bir çekim alanı oluşturmayı ve refahın artmasını savunur. Bunun sürdürülebilir olması önemlidir.
Kırsal turizm toplumunun geliştirilmesi ve bu gelişimin devam ettirilebilmesi için, kırsal turizmin belirli ilkeler çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bu ilkeler:
• Sürdürülebilirlik • Gelişim • Fayda sağlama • Kırsal ekonomi • Tasarım • Koruma • Pazarlama şeklindedir.
Kırsal Turizmde Toplum Dayanışması
Bir toplumun işleyebilmesinde toplum dayanışması oldukça önemlidir. Dayanışma kavramı bir topluluğu oluşturanların duygu, düşünce ve ortak çıkarlarda birbirlerine karşılıklı olarak bağlanması şeklinde tanımlanırken, toplumsal dayanışma; toplumun kurum ve kuruluşlarıyla ortak değerlerde birleşmesi ve birlikte hareket etmesi şeklinde tanımlanmaktadır. Bu bağlamda da yerel paydaşlar ön plana çıkmaktadır. Kırsal turizmin dört temel paydaşı vardır:
• Devlet • Girişimciler • Turistler • Yerel halk
Kırsal kalkınma için örgütlenme önemlidir. Kırsal turizmde iş birliği ve koordinasyon yokluğu ise en büyük sorunlardandır.
Küçük işletmelerin başarılı bir hizmet ağına kavuşmaları güçlerini birleştirmeleri ile mümkündür. Kırsal alanda tarım kooperatiflerinin çatısı altında turizm
kooperatiflerinin gelişmesi toplum dayanışmasının önemli bir bölümünü oluşturur.
Türkiye’de birim kooperatif olarak ana sözleşmelerinde turizme yer veren sınırlı sayıda küçük kooperatifler bulunmaktadır. Turizm kooperatiflerinin kurulup geliştirilmesi yönünde çalışmalar yapılmaktadır.
Dayanışmanın (mekanik) önemli bir faktör olduğu kırsal toplumlarda herhangi bir işin yapılabilmesi için teknik bilginin yanı sıra işlerin organize edilmesi ve devamlılığın sağlanması konusunda bilinçlendirme önemlidir. Böylece iş planları oluşturulabilir. Turizm yönetiminden ve pazarlamasından sorumlu yerel kırsal turizm yönetim örgütleri oluşturularak bunun sağlanması daha kolay olabilir.
Kırsal alanda toplum dayanışması çerçevesinde gerçekleştirilecek örgütlenme, sadece ekonomi odaklı değil bunun yanı sıra, toplumun ihtiyaçlarının farkında olma, birlikte davranma, dayanışmayı geliştirme, demokratik katılımcılığı yaşama geçirme gibi faktörleri de kapsamalıdır.
Türkiye’de kırsal bölgelerin gelişimine yönelik farklı kırsal turizm destek programları da bulunmaktadır. Farklı dayanışma ve iş birlikleriyle gerçekleştirilen bu programların uygulamalarına bakıldığında, sürdürülebilir bir turizm gelişimi öncelik hâline getirilmiştir.
Kırsal turizm kuruluşları küçük işletmeler olduğu için işletmelerinin pazarlama, tedarik ve eğitim gibi alanlarda iş birliği yapması, pek çok açıdan avantaj sağlayabilir. İş birlikleri, kooperatifler, kırsal alanda faaliyet gösteren küçük işletmelerin rekabet ortamında başarılı olmasını sağlayabilir.