TRZ301U-TURİZMDE GÜNCEL YAKLAŞIMLAR
Ünite 8: Turizmde Blockchain Uygulamaları
Giriş
Teknolojik yeniliklerin sürekli gelişerek insanların yaşamlarında ve davranışlarında etki oluşturması ile birlikte endüstrilerde de insan gücünden makineye geçiş süreci hızlanmıştır. Bu hızlı geçiş endüstrilerde devrim serilerini oluştururken, üstün elektrik teknolojisinin karmaşık makineler kullanımı ile de Teknolojik Devrim başlamıştır. İçinde bulunduğumuz 21. yüzyılda gelişen teknolojilerin etkisi ile birlikte Endüstri 4.0 kavramı ortaya çıkmıştır. Bilgi ve iletişim teknolojilerinin evrimleşmesi ile oluşan bu yeni süreç ile birlikte robot insan etkileşimleri, bulut bilişim sistemleri, bilişsel teknolojiler, yapay zeka, nesnelerin interneti, nano teknolojiler, giyilebilir teknolojiler, artırılmış gerçeklik, akıllı robotlar, büyük veri, akıllı şehirler ve akıllı uygulamalar gibi yeni nesil teknolojiler ortaya çıkmıştır (Topsakal vd., 2018) Endüstri 4.0 süreci ile birlikte akıllı kelimesi literatüre girmiştir. Akıllı kelimesi sensörleri, büyük veriyi, yeni iletişim yolları ve bilgi alışverişini ve bu teknolojilerin getirdiği teknolojik, ekonomik ve sosyal gelişmeleri tanımlayan bir kavram hâline gelmiştir (Gretzel U. , 2011). Turizm 4.0 evresinde bu kelimenin yansıması ise akıllı destinasyon, akıllı şehir, akıllı ekonomi, akıllı insan, akıllı yönetim, akıllı çevre, akıllı hareketlilik, akıllı yaşam, akıllı otel, akıllı turizm uygulamaları vb. şeklinde görülmektedir. Endüstri 4.0 süreci sadece yeni teknolojinin eski iş yöntemlerine entegre edilmesi anlamını taşımamaktadır. Dijital ve fiziksel dünyanın birleştirilerek ağ tabanlı ve veri odaklı teknolojilerin kullanımını sağlayan yenilikçi iş modellerinin geliştirilmesini gerekli kılan da bir süreçtir. Bu süreç Turizm 4.0 yaklaşımı içinde geçerli olmaktadır. Turizm sektöründe görülen bu süreç ile birlikte akıllı turizm ekosisteminde yenilikçi iş modelleri yeni teknolojilerin kullanımı ile yapılandırılmalıdır. Bu yeni iş modelleri turizm işletmelerine kâr sağlarken turistik tüketicilere de deneyim kalitesinin artırılmasını sağlayacak turistik ürünler sunmaktadır (Kurgun O. A., 2019). Ağ tabanlı ve veri odaklı akıllı turizm teknolojilerinden birisi de Blockchain teknolojisidir.
Blockchain Teknolojisi
Tarihte yaklaşık 40.000 sene önce Paleolitik çağda yaşayan insanların ihtiyaçlarını gidermek amacıyla değiş tokuş yapmaları ile ekonominin temelini oluşturan ticaret kavramının ortaya çıkması gerçekleşmiştir. Bu ticari işlemlerde bir büyükbaş hayvanın kaç çuval buğday ya da kaç adet yontma taş mızrak edeceği konusunda net bir ölçüm biriminin olmaması dolayısıyla dilimizde küçük parça anlamına gelen Farsça pare kelimesinden geçen Para kavramı kullanılmaya başlanmıştır (Nebil, 2018) 1760’larda başlayan Sanayi Devrimi’nin ardından altına dayalı para sistemi değiştirilerek bugünkü Fiat Para (İtibari Para) sistemine geçilmiştir. 2000’li yıllardan itibaren gelişen teknolojilerinde etkisi ile birlikte kâğıt paranın yerini dijital paralar almaya başlamıştır (Aksoy, 2018).
2008 yılına gelindiğinde ise Satoshi Nakamoto (2008) takma adı ile yayınlanan “Bitcoin: Eşler Arası Elektronik Nakit Sistemi” makalesi ile birlikte sunulan ve ilk kripto para birimi olan Bitcoin kullanılmaya başlanmıştır. Blockchain teknolojisinde ikili taraf arasında gerçekleşen işlemlerde yer alan veri şifrelenerek, mutabakat adı verilen ağda bulunan her bir kişi tarafından işlemin kontrolünün sağlanarak onaylandığı ve bu onay sonrasında işlem yapan tarafların karşılıklı veriye ulaşımlarının sağlandığı bir teknolojik yenilik sunulmaktadır. Bu mutabakatın gerçekleşmesi sırasında ağda bulunan her bir kullanıcının bu işlemi onaylaması sonucu ise blok yapıları oluşmaktadır. Veri, belirli kurallara göre oluşturulan blok hâlinde sisteme yazılmakta ve bu blok tüm dağıtık kayıt defterindeki uç noktalara yayılmaktadır (Usta ve Doğantekin, 2017). Bu şekilde blokların birbirini izlemesi ile oluşturulan sisteme Blockchain bu dağıtık kayıt defterinde tüm uç noktalara yayılan işlemin olması dolayısı ile de eşten eşe şifreleme (P2P) adı verilen teknoloji oluşmuştur. Blockchain teknolojisi ile bireyler arasında veri transferinin gerçekleşmesi süreci basit olarak ele alınabilmektedir. Örneğin A kişisi B kişisine bir belgeyi gizli bir şekilde göndermek istesin. Bu işlemin gerçekleşmesi için öncelikle B kişisi A kişisine iletilmek üzere kriptolojik olarak şifrelenmiş ve hash fonksiyonunu içeren bir çift anahtar üretmelidir. Bu anahtar çiftleri her defasında farklı olarak üretilen sabit uzunlukta sayı ve harflerden oluşan bir hash fonksiyonu ile şifrelenmektedir. Bu anahtar çiftlerinden özel anahtarını B kişisi kendisine saklarken açık anahtarını gizli belgeyi gönderecek olan A kişisine iletecektir. Bu işlemin ardından A kişisi gizli mesajını B kişisine iletmeye hazır olur. A kişisi Blockchain teknolojisini kullanarak gizli mesajını B kişisinden gelen açık anahtar ile şifreler ve B kişisine gönderir. Bu süreçte arka tabanda bu gizli mesaj için blok oluşturulmuş olur. B kişisi kendisine gönderilen gizli mesajın kilidini kendisi için saklamış olduğu özel anahtarı ile açar ve gizli mesaja ulaşır. Bu işlemler gerçekleşirken kötü niyetli bir C kişisinin elinde B kişisine ait olan özel anahtar bulunmadığı için C kişisi bu belgeyi açamayacaktır ve belgenin mahremiyeti bu sayede korunmuş olacaktır.
Blockchain Teknolojisi Uygulamaları ve Farkları
Blockchain teknolojisinin başlıca kullanım amaçlarından birisi, güven mekanizması sağlaması ve bir diğeri ise işlemlerin gerçekleştirilmesi için aracı bir tarafın varlığının olması durumunun ortadan kaldırılmasını sağlamasıdır. Bu açıdan Blockchain teknolojisi ilk olarak finansal olan varlıkların, özellikle de kripto paraların transferi işlemlerinde kullanılırken, daha sonra finansal olmayan varlıkların transferinin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği sorusuna aranan yanıt ile de yeni kullanım alanlarında uygulanmaya başlanmıştır.
Blockchain 1.0 Uygulamaları
İlk Blockchain uygulaması olan Blockchain 1.0 olarak adlandırılan sürecin diğer adı ise para birimi ve ödemeler
sistemi şeklinde ifade edilmektedir (Tanrıverdi, vd., 2019). İlk kez bir kripto para birimi olan Bitcoin’in kullanımında görülen Blockchain teknolojisi, taraflar arasında karşılıklı para transferinin sağlanması sürecinde ve kripto para ile ödemeler sisteminde dağıtık bir yapıda sunulan kayıt defteri özelliği göstermektedir. Kripto para birimlerinin ödemeler sisteminde kullanılması sürecinde madencilik işlemleri, şifreleme işlemleri ve blok yapısının oluşturulması işlem süreçleri Blockchain teknolojisinde görülmektedir. İlk kripto para birimi olan Bitcoin’in kullanımı ile görülen bu süreç daha sonra farklı kripto para birimlerinin kullanımı ile de devam etmiştir.
Blockchain 2.0 Uygulamaları
Bitcoin Blockchain ağının üretilmesinin ardından finansal varlıkların transferinin gerçekleştirilebiliyor olması ile birlikte akıllara finansal olmayan varlıkların da transfer edilip edilemeyeceği sorusu gelmiştir. Bu soruya aranan yanıt ile birlikte Blockchain 2.0 uygulaması olarak adlandırılan akıllı kontratlar (smartcontract) ortaya çıkmıştır.
Blockchain 3.0 Uygulamaları
Blockchain 1.0 ve Blockchain 2.0 uygulamaları ile Blockchain platformlarında hem akıllı kontratlar oluşturularak sürecin taraflarca kontrol edilebildiği hem de taraflar arasında varlık transferinin/para transferinin/ödeme işlemlerinin yapılabileceği görülmektedir. Bu uygulamaların geliştirilmesinin ardından dağıtık yapıda kurulan ve pek çok farklı platformda Blockchain teknolojisi kullanılarak oluşturulabilen ve Dapps (Decentralized Applicatians) olarak adlandırılan uygulamalar ve programlar geliştirilmiştir (Maesa ve Mori, 2020). Blockchain teknolojisi kullanılarak oluşturulan bu uygulamalar bankacılık hizmetleri, emlak-araç-ev kiralama hizmetleri, sağlık hizmetleri, vergi uygulamaları, hukuksal işlemler, eğitim hizmetleri, seçim-oylama ve benzeri hükümet uygulamaları ve turizm sektöründe yapılan uygulamalar şeklinde pek çok farklı sektörde görülebilmektedir. Bu yeni uygulamalar Blockchain 3.0 sürecini doğurmuştur. Blockchain 3.0 uygulamalarının endüstrilerde çeşitli farklılıklar ile uygulanması sürecinin ardından bir diğer uygulama evresi olan ve bu farklı uygulamaların tamamen bir ekosistem içerisinde yer aldığı ve gelecekte Blockchain 4.0 olarak adlandırılacak olan uygulamalar geliştirilecektir. Srivastava vd. (2018) yazmış oldukları makalede Blockchain 4.0 sürecini farklı platformlarda yer alan kullanıcıların endüstrilerdeki iş ihtiyacı ve taleplerine entegre olabilecek Blockchain uygulamalarını tek bir birim olarak birlikte gerçekleştirecekleri uygulamalar olarak tanımlamışlardır.
Turizm ve Blockchain Teknolojisi
Dünyada gelir getiren sektörler arasında yer alan turizm endüstrisinde teknolojik gelişmelerin takip edilmesi ve bu yeniliklere entegrasyonların sağlanabiliyor olması gerekmektedir. 21. yüzyılda gelişen ekonomi ve teknoloji
ile birlikte turizm işletmeleri arasında gerçekleşen rekabet ortamı da gitgide artmaktadır.
Bu rekabet ortamından akıllı turizm uygulamalarına dönüşüm yapabilen işletmeler ile teknolojik yenilikleri en faydalı şekilde bünyelerinde kullanabilen işletmeler avantajlı çıkabileceklerdir.
Turizm Sektöründe Blockchain Uygulama Örnekleri
Blockchain teknolojisi zaman tasarrufu sağlaması, maliyetlerin azalması, işlemlerde güvenliğin sağlanması, komisyon ücretlerinin azalması veya ortadan kalkması, teknolojik rekabet gücünün artması vb. gibi sağlamış olduğu avantajlar ile birlikte diğer pek çok sektörde olduğu gibi turizm sektöründe de uygulama alanı bulmaktadır. Bu teknoloji turizm sektöründe farklı alanlarda uygulama olanağı sunması dolayısı ile işletmeler tarafından doğrudan veya dolaylı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Sektörde yer alan işletmeler tarafından Blockchain teknolojisi kullanılarak oluşturulan doğrudan uygulamalar olmakla birlikte, sektör paydaşlarının kullanım sağladığı ve bu kullanım ile turizm sektöründe yer alan işletmeleri doğrudan etkileyen dolaylı olarak yapılan uygulamalar da bulunmaktadır.
TUI Grubu-Bed Swap Uygulaması
Blockchain uygulamasını envanter kayıtlarının izlenmesi için kullanmaya başlamışlardır. Envanter kayıt sistemi ile TUI grubunda yer alan otellerde, odalar ve paketler gibi sunulan hizmetlerde tüm yetkili tarafların fiyat bilgisini doğrudan görebilmesi ve otel işletmesi ile direk bağlantı kurabilmesi amacıyla Bed Swap uygulaması geliştirilmiştir. Bu uygulama ile aynı zamanda otel işletmeleri otel stoklarını ve oda kapasitelerini Blockchain aracılığıyla doğrudan izleyerek kaydedebilmekte ve TUI grubu bu bilgiler ile nerede ve ne kadar uygun bir konaklama tesisinin olduğunu tam olarak belirleyebilmektedir (Kurgun H. , 2019; Çelik ve Topsakal, 2019; https://www.gmdergi.com, 25.03.2020)
Singapur Havayolu İşletmesi-KrisPay Uygulaması
KrisPay, Singapur Hava Yolları tarafından geliştirilen sadakat programı olan KrisFlyer bünyesinde bulunan dünyanın ilk Blockchain tabanlı sadakat programı dijital cüzdan uygulamasıdır. KrisFlyer’a üye olan Singapur Hava Yollarını kullanan müşteriler hesaplarında biriken milleri anlık olarak KrisPay’e aktarabilecek ve anlaşmalı satış noktalarında yapacakları alışverişlerinde kullanabileceklerdir (https://www.singaporeair.com, 27.03.2020). Müşteriler mobil cihazlarında kullanabilecekleri KrisPay Android veya IOS uygulaması ile uçuşlarından kazandıkları millerini Blockchain tabanlı dijital cüzdanlarında muhafaza edebileceklerdir.
Aeron (ARN)-Havacılık Güvenliği
Aeron’ı geliştiren yazılım firması dünyanın en güvenli ulaşım aracı olarak hava yolunun görülüyor olmasına rağmen dünya çapında yılda 100.000 uçuşun
gerçekleştirildiğini ve yaklaşık olarak 3302 kaza Penh’de gerçekle oluştuğunu ve bu kazaların %57’sinin de insan hataları ile bi oluştuğunu tespit etmiştir (Aeron, 2018). Bu açıdan hava şehir yolu işlemlerinde insan faktörünün azaltılarak (https://koinmedya.com/ oluşturulacak olan bir Blockchain tabanlı uygulamanın https://coin gerçekleştirilmesi gerektiğini ifade etmişlerdir 28.03.2020) operatörleri tarafından ödeme sistemlerinde, rezervasyon Winding Tree ve biletleme i Blockchain teknolojisi kullanılarak oluşturulmuş merkezi çe olmayan dağıtık yapıda bir açık kaynaklı seyahat uygulamaları bulunmaktadır. düzenleme platformudur. Bu uygulama ile seyahat edecek olan gezginler seyahat etme araçlarını ve seyahat etme yerlerini daha uyguna ve güvenilir bir şekilde elde edebilmektedirler.
IBM-Travelport
IBM yazılım firmasının seyahat acenteleri ve konaklama endüstrisinde Blockchain teknolojisi kullanılarak oluşturmuş olduğu uygulamaya Travelport adı verilmektedir. Bu uygulama ile otel rezervasyon sürecinde yaşanan veri akışı Blockchain tabanında yer almaktadır.
Microsoft Azure-Webjet
Microsoft yazılım firmasının ise Blockchain teknolojisi kullanılarak işletmelere sunmuş oldukları projelerin oluşturulması amacıyla hayata geçirdikleri Azure adı verilen projeleri bulunmaktadır (Microsoft Azure, 28.03.2020). Bu kapsamda hangi sektörde yer alırsa yer alsın Blockchain teknolojisinin kullanımının sağlanabileceği uygulamalar Azure uygulaması hizmeti ile ücretsiz olarak sunulmaktadır
Pegasus Havayolları
Pegasus Hava Yolları ise Türkiye’de Blockchain teknolojisini seyahat sektöründe ilk kez kullanan işletme olmaktadır. Sabiha Gökçen Havalimanında hayata geçirdiği Blockchain projesi ile birlikte Pegasus’un Uçuş Kontrol Sistemi üzerinden yapılan uçuş tanımları ve güncellemeleri ile anlık olarak Sabiha Gökçen Havalimanı Operasyon Kontrol Merkezi (OCC) departmanı çalışanlarının ekranlarında görülebilmektedir
Blockchain Tabanlı Akıllı Şehirler
Blockchain teknolojisinin ödeme sistemlerinde kullanılması, turizm ve seyahat endüstrisinde yer alması ve IOT cihazları ile entegrasyonunun sağlanabilmesi ile birlikte akıllı şehir uygulamalarında da kullanıldığı görülmektedir. Özellikle Uzak Doğu Asya’da gerçekleştirilen Blockchain tabanlı akıllı şehir uygulamaları ile kentsel yaşanabilecek pek çok sorunun ortadan kaldırılacağı belirtilmektedir. Bu uygulamalar dışında hava yolu işletmeleri Blockchain Tabanlı Akıllı Şehir uygulama projelerine örnek olarak Çin’in kuzey bölgesinde yer alan Hebei bölgesinde gerçekleştirilecek olan Blockchain teknolojisi kurulu akıllı şehir altyapısı, Dubai Gelecek Vakfı tarafından kurulan Smart Dubai organizasyonunun Dubai Blockchain Stratejisi 2020 planları kapsamında Dubai’yi Blockchain Tabanlı Akıllı Şehir olarak planlamaları, Kamboçya’nın başkenti Phnom
ştirilmek istenen 10 bin işletme ve 190 n hanehalkını etkileyecek olan Blockchain tabanlı akıllı uygulaması gösterilebilmektedir , 28.03.2020; turk.com/, 28.03.2020; https://sayborg.net, Ayrıca Online seyahat acenteleri ve tur
şlemlerinde, izleme ve kontrol süreçlerinde şitli kullanım amaçları ile oluşturulmuş olan Blockchain