TRZ301U-TURİZMDE GÜNCEL YAKLAŞIMLAR
Ünite 6: Sorumlu Turizm
Giriş
Turizm dünyanın en büyük endüstrilerinden biridir. Turizm, sadece planlı ve sorumlu bir şekilde geliştirilirse sürdürülebilirliğini sağlar ve uzun dönemde potansiyelini gösterir. Bu durum, turizm gelişiminin destinasyonların doğal ve kültürel ortamının korunmasını sağlaması, ev sahibi topluluklara uygun iş ve ekonomik faydalar yaratması ve yüksek kalitede bir turizm deneyimi sağlaması gerektiği anlamına gelmektedir
Sorumlu Turizm Kavramı
Sorumlu turizmin başlangıç noktası olarak 1980 yılında Manila’da düzenlenen Dünya Turizm Konferansı gösterilebilir. Konferansta, Brundtland Rapor’u olarak da bilinen ve Birleşmiş Milletler Dünya Çevre ve Gelişim Komisyonunun sunduğu “Ortak Geleceğimiz” raporunda “sürdürülebilir gelişim” kavramı ilk kez tanımlanmıştır. Bu tarihten itibaren “sürdürülebilirlik” kavramı turizmde de uygulanmaya başlanmıştır.
Sürdürülebilir turizm, “insanın etkileşim içinde bulunduğu çevrenin bozulmadan korunarak kültürel bütünlüğün, ekolojik süreçlerin, biyolojik çeşitliliğin ve yaşamı sürdüren sistemlerin idame ettirildiği ve aynı zamanda tüm kaynakların yöre halkının ve turistlerin ekonomik, sosyal ve estetik ihtiyaçlarını doyuracak şekilde ve gelecek nesillerin de aynı ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri biçimde yönetildiği bir kalkınma şeklidir”. Sürdürülebilir turizm gelişiminin tanınırlığının artmasıyla birlikte sorumlu turizm kavramı da ortaya çıkmaya başlamıştır. İlk olarak 2002 yılında Güney Afrika’da düzenlenen Dünya Sürdürülebilir Kalkınma Zirvesi’nde tanımlanan sorumlu turizm kavramı, olumsuz ekonomik, çevresel ve sosyo- kültürel etkilerin en aza indirilmesi, yöre halkının karar sürecine dâhil edilmesi, turistik değerlerin korunması, engelli ve dezavantajlı grupların turistik ihtiyaçlarının karşılanması ve turistlerin keyifli deneyimler yaşamasını temel alan bir kavramdır. Sürdürülebilir turizm, ekoturizm, kırsal turizm, toplum temelli turizm, yoksul odaklı turizm gibi turizm türleri sorumlu turizmle iç içe olup benzer özellikler taşımaktadır. Sorumlu turizmin farklı formları olmakla birlikte değişmeyen bazı özellikleri bulunmaktadır:
• Turizmin oluşturduğu olumsuz çevresel, ekonomik ve sosyal etkileri en aza indirmek, • Yerel halk için genişletilmiş ekonomik faydalar ve daha nitelikli yaşanabilir alanlar oluşturmak, • Yerel halkın yaşam alanlarını etkileyen kararlarda onları da dâhil etmek, • Yerel halk ile daha anlamlı ilişkiler kurarak daha keyifli bir tatil deneyimi sağlamak, • Dünyadaki çeşitliliğinin devamı için kültürel ve doğal mirasın korunmasına olumlu katkılarda bulunmak, • Fiziksel engeli olan bireylerin ulaşılabilirliğini sağlamak,
• Yerel halk ve turistler arasında kültürel olarak daha hassas, güvenilir, yerel kimliği koruyucu yaklaşım getirmek.
Leslie’ye (2012) göre sorumlu turizm bir turizm ürünü veya markası değildir. Sorumlu turizm, sağlanan faydaların halk, turistler ve yatırımcılar arasında en iyi şekilde dağılmasını sağlamak amacıyla geliştirilen iyileştirmelerdir. Bu doğrultuda sorumlu turizm üç temel prensibe dayanmaktadır:
• Ziyaret edilen kültürü anlamak, • Ziyarete ev sahipliği yapan insanlara saygı duymak ve hassasiyet göstermek, • Ev sahibinin bulunduğu çevreye dikkat etmek.
Sorumlu Turizm ile İlişkili Turizm Türleri
Sorumlu turizmin doğrudan ve dolaylı ilişkili olduğu birçok turizm çeşidi bulunmakta ve bu turizm çeşitleri birbiriyle karıştırılmaktadır. Sorumlu turizmin ne anlama geldiğini, diğer turizm çeşitleriyle farkının ve benzerliklerinin ne olduğunun anlaşılabilmesi için bu turizm türleri de açıklanmalıdır.
Ekoturizm (Ecotourism)
2002 yılında Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü- UNWTO tarafından düzenlenen Dünya Ekoturizm Zirvesine göre ekoturizm, turizmin doğa temelli bütün formlarını tanımlamaktadır.
Dünya Turizm Örgütü’nün yaptığı tanım ve verdiği özelliklere Sorumlu Seyahat El Kitabı’nda (Responsible Travel Handbook, 2006) bulunan ekoturizm kriterleri eklenebilir. Bu kriterlere göre ekoturizm:
• Çevrenin korunmasını sağlamalıdır. • Toplum katılımı içermelidir, • Gelir elde edebilir ve sürdürülebilir olmalıdır.
Gelir seviyesi yüksek ve orta sınıf turist grubuna yönelik olan ekoturizm faaliyetinin yerel halk için bir kalkınma aracı olarak kullanımı ve bölgenin doğal ve kültürel alanlarının korunmasına katkıları, ekoturizmin sorumlu turizm kavramı içerisinde yer aldığını göstermektedir.
Adil Ticaret Turizmi (Fair-Trade Tourism)
Adil ticaret turizmi özellikle gelişmekte olan ülkelerde üreticilerin daha iyi ticaret koşulları yapmalarına ve sürdürülebilirliği desteklemelerine yardımcı olmayı amaçlayan adil ticareti oluşturan değerlerden ilham alır ve bunları turizme uygular. Fransızcada tourisme equitable olarak geçen adil ticaret turizmi, turist operatörleri tarafından sorumlu gezginlere önerilen ve tamamen ya da kısmen yerel topluluklar tarafından geliştirilen turistik hizmet faaliyetlerinden oluşmaktadır.
Toplum Temelli Turizm
Toplum temelli turizm kavramı, alternatif gelişim yaklaşımlarıyla ilişkilendirilen bir kavram olup sürdürülebilirlik, katılımcılık, güçlendirme ve özgüveni birleştiren bir olgu olarak ortaya çıkmıştır. Çevrenin
korunması ile yerel toplulukların ihtiyaçları ve gelişimi arasındaki çatışmaları engelleyecek sürdürülebilir bir çözüm yolu olarak kabul edilen toplum temelli turizm uygulamaları, yerel ekonomik faydaları dengede tutarken doğal çevre ile kültürü korumayı, topluluğun yaşam kalitesini artırmayı ve turistler için yüksek kaliteli bir deneyim sağlamayı amaçlamaktadır.
Kırsal Turizm
Kırsal turizm, kırsal toplulukların ve çevrenin temel bir parçası olan etkinliklere, olaylara veya cazibe merkezlerine katılıp bunları gözlemleyen, şehir dışı destinasyonlarda yapılan seyahatlerdir. Doğal yaşam, kırsal kültür ve yerel etkinliklere duyulan ilgi nedeniyle geliştirilen kırsal turizm, Avrupa Birliği tarafından yapılan çalışmaya göre; “Tarımsal ya da yerel değerlerle iç içe bulunarak hoşça zaman geçirmek amacında olan turistlere, beklentileri doğrultusunda konaklama, yiyecek, içecek ve diğer hizmetleri veren küçük ölçekli işletmelerin de yer aldığı küçük yerleşimlerde gerçekleştirilen faaliyetler bütünü” olarak tanımlanmaktadır.
Kentsel alanlara göre daha az gelir düzeyine sahip bu kırsal alanların kırsal turizmden elde ettikleri gelirler sayesinde kır ile kent arasındaki gelişmişlik farkı zamanla azalmaktadır. Bu sebeple kırsal alanlardaki turistik arz kaynaklarına verilen önem de gittikçe artmaktadır.
Kırsal turizmin yukarıdaki özelliklerine göz atıldığında sorumlu turizmin şu özellikleriyle paralellik gösterdiği anlaşılmaktadır:
• Ziyaret edilen kültürü anlamak, • Ev sahipliği yapan insanlara saygı duymak, • Hassasiyet göstermek, • Çevresel, ekonomik ve sosyal etkileri en aza indirgemek, • Yerel halk için fayda yaratmak.
Dayanışma Turizmi (Solidarity Tourism)
Sorumlu turizm içerisinde ele alınan bir başka turizm çeşidi dayanışma turizmidir. Dayanışma turizmi yerel toplumla olan ilişkileri merkezine alır ve bulunduğu bölgeyi geliştirmeyi amaçlar. Yerel nüfusun bu turizm çeşidinin farklı adımlarına katılımı, insana, kültüre ve doğaya saygı ve dayanışmayla yaratılan kaynakların eşit dağılımı, bu turizmin temel dayanaklarıdır.
Yoksul Odaklı Turizm (Pro-Poor Tourism)
Yoksul odaklı turizmin temel ilkesi turizmden faydalanabilecek durumda olan yoksul insanlara fırsatlar sunmaktır. Genel olarak yoksul odaklı turizm, yoksullar için net faydalar sağlayan turizm olarak tanımlanmaktadır. Net fayda ile ifade edilen, turizmden sağlanan yararın maliyetinden daha fazla olmasıdır.
Yoksul odaklı turizmde, devletin, özel sektörün, sivil toplum kuruluşlarının ve yoksul yerel halkın oldukça önemli rolleri bulunmaktadır. Bunlar yoksul odaklı turizmin ortakları veya paydaşları kabul edilir.
Tarım Turizmi (Agro Tourism)
Tarım turizmi, tarımsal üretimin yoğun olduğu yerlerde gerçekleştirilmektedir. Ziyaretçileri bir gün veya daha uzun sürelerle tarımsal yaşamı deneyimlemeye ve öğrenmeye teşvik eder. Tarım turizmi, çeşitli ulusal kalkınma programlarıyla kırsal kalkınmayı sağlamak için şimdiye kadar olan tarımsal ürüne odaklı yapısından, tarımsal kültür pazarlamasını temel alan bir yapıya dönüştürülmektedir. Böylece ulusal ekonominin kalkınmasında yeterince önem gösterilmeyen kırsal bölgelerdeki kaynakların daha verimli kullanılması mümkün olmaktadır.
Kültürel Miras Turizmi (Heritage Tourism)
Kültür mirası, soyut ve somut unsurları ile birlikte ulusal miras olarak önceki nesillerden alınır. Bir kültürün, geleneksel üretim metotları, yaşam tarzı, gelenekler veya ibadet biçimleri gibi soyut veya mimari, arkeolojik alanlar, el sanatları, giysiler ve yemekler gibi somut unsurları, yaratıcıları hakkında bilgi verir. Hepsi bir bütün olarak, ait olduğu toplumun geçmiş ve şu an yaşayan nesillerinin özelliklerini anlatır. Kültürel miras turizmine şunlar örnek gösterilebilir:
• Tarihi binaların ziyaret edilmesi, • Sit alanlarının ziyaret edilmesi • Müzelerin ziyaret edilmesi, • Festival veya özel etkinliklere katılma, • Yerel halkın davranış biçimlerinin gözlemlenmesi veya deneyimlenmesi.
Sorumlu Turizm Bileşenleri
Bir önceki bölümde görüldüğü üzere sorumlu turizm kavramını diğer turizm türlerinden ayrıştırmak zordur. Bunun nedeni turizm türlerinde birbiriyle ilişkili ve örtüşen birçok terimin, ilkenin, etik sonuçların, paydaşlar tarafından uygulanan eylemlerin ve davranışların çoğalması sebebiyledir. Bu sebeple sorumlu turizmin ve sorumlu turizmin ilişkili olduğu diğer turizm türlerinin anahtar bileşenlerinin karşılaştırılması bu turizm türlerinin karıştırılmasının önüne geçecektir. Bu anahtar özellikler şöyle sıralanabilir:
• Toplum Katılımı: Turizm faaliyetinin gerçekleştirildiği yerde bulunan yerel topluluğun, karar verme sürecine ve turizm gelişimi planlamasına katılımı sağlanmalıdır, • Yerel Kalkınma: Turizm faaliyeti, ev sahibi toplum için bir gelir kaynağı ve iş kaynağı olmalı, bu da destinasyonun ekonomik büyümesine ve insanların refahına katkıda bulunmalıdır, • Adalet: Turizmden elde edilen faydalar ve gelirler yerel paydaşlar içerisinde adil bir şekilde dağılmalıdır, • Çevre Koruma: Doğaya, çevreye ve kültüre saygı gösterilmeli ve korunmalıdır,
• Diğer Kültürlere Saygı ve Yerel Halkla Etkileşim: Seyahatler anlamlı etkileşimleri, kültürel alışverişi ve yerel halkın anlayışını desteklemelidir.
Sorumlu turizm ve sorumlu turizmle ilişkili bazı turizm türlerinin anahtar özellikleri üzerinden kıyaslaması Tablo 6.1’de gösterilmiştir. Tablo 6.1’de görülen ve bölümün önceki kısımlarında bahsedilen turizm çeşitlerinin hepsi belirtilen anahtar özelliklere sahiptir. Bu sebeple bu turizm türlerinin hepsi için seyahat etmenin ‘sorumlu’ bir çeşidi olduğu söylenebilir ve sorumlu turizmin geniş tanımlamasının içerisinde yer bulabilirler. Temelde hepsi aynı özellikleri taşımakla birlikte, bu özelliklere verdikleri ağırlıkları fark yaratmaktadır.
Sorumlu Turist Özellikleri ve Davranışları
Sorumlu turistlerin üç temel karakteristiği bulunmaktadır. Bunlar; tecrübeye dayalı olmak, interaktif olmak ve sosyal ve doğal çevre bilinci sahibi olmak. Sorumlu turistler deneyimli gezginler olma eğilimindedir ve daha önce bir sahil beldesine veya gemi yolculuğuna gitmiş olsalar da sonradan farklı ve aydınlatıcı tatiller ararlar. Seyahatlerini planlayan, diğer kültürleri ve çevreleri merak eden, yeni insanlarla bağ kuran, arkadaş edinen ve tatildeyken kişisel ilişkiler geliştirmek isteyen interaktif gezginlerdir. Diğer kültürlere saygılıdırlar ve seyahat ederken uygun davranışları uygulamaya istekli olduklarını gösterirler. Yerel gelenekler, politikalar ve dini inançların yanı sıra çevre, doğal tarih ve yaban hayatı hakkında bilgi edinmeye çalışırlar. Sorumlu turistler konaklama (pansiyon, oda&kahvaltı, butik otel), kültürel uygulamalar (yemek, dokuma, el işçiliği), kültürel performanslar (müzik, dans, hikâyeler), ulaşım (otobüs, tren, bisiklet), yerel rehberler gibi ev sahibi topluluklara yarar sağlayan hizmetleri kullanmaya çalışırlar. Sorumlu turistlerin genel özellikleri Tablo 6.2’de detaylı bir şekilde sunulmaktadır.
Katıldıkları Turizm Çeşidine Göre Sorumlu Turistler
Sorumlu turistler yukarıda bahsedilen ortak temel özelliklere sahip olmakla birlikte farklı turizm çeşitlerine katılabilmektedir. Katıldıkları turizm türüne göre ise motivasyonları, demografik özellikleri, katıldıkları aktiviteler ve ilgi alanları değişiklik gösterebilmektedir. Sorumlu turistlerin katıldıkları turizm çeşidine göre sergiledikleri özelliklerini altı farklı sınıfta incelemek mümkündür.
• Doğa temelli turizm segmentini, “çekicilikleri veya ortamı doğal çevreye dayanan her türlü turizm” olarak tanımlamak mümkündür. Yürüyüş, kamp, rehberli doğa yürüyüşleri, kuş gözlemciliği, vahşi yaşam izleme, dalış, kano ve fotoğraf safarileri gibi aktiviteleri barındırmaktadır. Ekoturizm de doğa temelli turizmin içerisinde olmakla birlikte daha sert kuralları bulunmaktadır. Tablo 6.3’te doğa temelli turistlerin özellikleri sunulmaktadır.
• Kültür turizmi ve toplum temelli turizm, farklı turizm türleri olmakla birlikte birbirleriyle ilişkilidir. Kültür turizmi geniş bir kavram olmakla birlikte birçok aktiviteyi barındırmaktadır. Müzeler, mimari eserler, tiyatrolar gibi yerlere yapılan sanat turları, yemek turları, festival turları, tarihi alanlara ve eserlere yapılan turlar, yerli insanlar ve etnik grupların kültürlerini temel alan turlar ve hac turları kültür turizminin kapsamındadır. Tablo 6.4’te kültür turistleri ve toplum temelli turistlerin özellikleri verilmektedir. • En basit tanımıyla gönüllü turizm, destinasyona gönüllü hizmet içeren her türlü tatil olarak açıklanabilir. Çevreyi ve hedef toplumun yaşam şartlarını geliştirme gönüllü turizminin odaklandığı iki alandır. Gönüllü turizm faaliyetlerinin yerel halka ekonomik fayda sağlarken yerel halkın kültürünü koruyacak nitelikte olması gerekmektedir. Eğitim turizmi ise yurtdışı eğitim deneyimlerine katılmak için yapılan seyahatler olarak tanımlanabilir. Fakat üniversite eğitimi gibi yurt dışı eğitim programları eğitim turizmi kapsamında değildir. Tablo 6.5’te gönüllü ve eğitim turistlerinin özellikleri verilmektedir. • Gençlik turizmi, uluslararası turizm varışlarının yaklaşık %20’sini oluşturan küresel turizm endüstrisinin en büyük ve en hızlı büyüyen segmentlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Sırt çantasıyla gezme ise gençlik seyahat pazarının niş bir kesimi olarak kabul edilmektedir. Dünya çapındaki gençlik gezginlerinin sadece dörtte biri kendilerini sırt çantalı gezgin olarak görmektedir. Genellikle ucuz seyahat ile eş anlamlı olarak düşünülse de sırt çantalılar aslında çeşitli motivasyonlara sahip heterojen bir gezgin grubudur. • Macera turizmi, risk unsuru barındıran, yüksek fiziksel efor seviyeleri ve çoğu zaman özel beceri ihtiyacı içeren doğa temelli bir turizm biçimidir. Bir başka tanıma göre ise macera turizmi fiziksel aktivite, kültürel etkileşim ve doğa ile mücadele unsurlarının en az iki tanesini içermelidir. Tablo 6.6’da macera turistlerinin motivasyonları yer almaktadır. • Üst düzey turizm, fiyat ve kişisel hizmet ile ayırt edilen lüks turizm sektörünü ifade eder. Üst düzey veya lüks turizm, yüksek kalitede hizmetler, oteller, etkinlikler ve olanaklardan oluşur. Üst düzey turistler, uzak ve nispeten yoksul yerlerde bile kaliteli yemekler, günlük spalar, masajlar ve küçük gruplar hâlinde geziler (örneğin sıcak hava balonu ve yatçılık) talep etmektedirler. Üst düzey sorumlu turizm, lüks hizmet ve konforu ifade eder, ancak sorumlu seyahat unsurlarını barındırır. Tablo 6.7’de üst düzey turistlerin özellikleri yer almaktadır.