TRZ301U-TURİZMDE GÜNCEL YAKLAŞIMLAR
Ünite 4: Akıllı Şehirler ve Turizm
Akıllı Şehir Kavramı ve Temel Bileşenleri
Akıllı şehir kavramı, ilk defa geniş çaplı olarak 2008 yılında dünyanın en büyük bilişim teknolojisi şirketlerinden biri olan IBM tarafından, İstanbul’da düzenlenen bir forumda dile getirilmiştir ve bu kavram gün geçtikçe yaygınlaşmaya ve evrilmeye devam etmektedir. Akıllı şehirler, Bilgi ve İletişim Teknolojilerinden (BİT) yararlanarak, merkezinde yer alan şehrin sosyal, kültürel, politik, ekonomik, teknolojik ve çevresel (ekolojik) yaşamını sürdürülebilirlik yaklaşımıyla odak noktasına alan ve şehir sakinleri ile şehre gelen insanlara daha iyi bir yaşam kalitesi sunmayı hedefleyen bir yaklaşımdır.
Akıllı şehir kavramına yönelik 2000’li yıllardan itibaren yoğun bir ilginin olduğu gözlemlenmektedir. Dünya çapında sayıları her geçen gün artarak, akıllı şehir politikalarının ortaya konulması, şekillenmesi ve şehirlerin gelişimine katkı sağlamak için uluslararası birçok organizasyon, düşünce kuruluşu ve girişim bulunmaktadır. Türkiye’de en kapsamlı ve başlıca oluşum ve web sayfası olarak www.akillisehirler.gov.tr adresi göze çarpmaktadır. Merkezi Ankara’da bulunan, yüksek teknolojilerdeki inovasyon politikalarını ve stratejilerini tasarlayan ve uygulayan, teknolojinin ilerlemesine katkıda bulunmaya çalışan, inovatif modeller üzerinde çalışan bir “Think Tank” organizasyonu olan “NOVUSENS” İnovasyon ve Girişimcilik Enstitüsü, Türkiye genelinde akıllı şehir projelerine katkıda bulunmak amacıyla etkin web sitesi bulunan Akıllı Şehirler Enstitüsü’nü kurmuştur. Akıllı şehir kavramı farklı perspektifler ve pragmatik yaklaşımlar ile ele alınabildiği için birçok kişi ve kurum tarafından farklı bileşenleri tanımlanmıştır. Akıllı şehir kavramı; akıllı insan, akıllı yaşantı, akıllı çevre, akıllı ulaşım, akıllı yönetişim ve akıllı ekonomi olmak üzere altı ana başlık altında kategorize edilmektedir.
Sürdürülebilirlik ve Akıllı Şehirlerin Önemi
Sürdürülebilir kalkınma kavramı politik ve etik bir ilkeye dayanmaktadır ve bu ilke, modern ekonomilerin sosyal ve ekonomik dinamiklerinin hem yaşam koşullarının iyileştirilmesi hem de doğal kaynakların belirsiz bir şekilde yeniden üretilmesi (yenilenmesi) ile uyumlu olduğunu göstermektedir. Sürdürülebilir kavramının üç boyutu bulunmaktadır. 3E olarak adlandırılan bu boyutlar; Environment (Çevre), Equility (Eşitlik) ve Economy (Ekonomi) sözcüklerinin baş harflerinden gelmektedir. Şehirlerde görülen hızlı nüfus artışı ve bunun getirdiği sorunlar karşısında kaynakların etkin ve verimli bir şekilde kullanımını sağlayabilmenin yollarından birini de şehirleri daha da akıllı yapmaktır.
Nüfus artışı, kentleşme oranlarının yükselmesi ve büyük bir hızla tükenen kaynaklar karşısında gelişen teknolojilerin yardımıyla kentsel çözümler ortaya konması ve her boyutta sürdürülebilir kentler oluşturulması, akıllı yaklaşımların geliştirilmesini zorunlu hâle getirerek, ‘kentlerin akıllanması’ fikrini ortaya çıkarmıştır. Akıllı
şehirler, dijital teknoloji aracılığıyla şehirlerin gelişimini hızlandırdığı gibi aynı zamanda yaşam kalitesini de geliştirmektedir.
BM Sürdürülebilir Şehir ve Yaşam Alanları Hedefi ve Amaçları
Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları kapsamında belirlenen 17 hedefin her biri, belli sayıda amacı içermektedir. Hedef 11 kapsamında belirlenen Sürdürülebilir Şehir ve Yaşam Alanları hedefi altındaki bazı amaçlar şunlardır (Küresel Amaçlar, 2020):
• 2030’a kadar herkesin yeterli, güvenli ve uygun fiyatlı konutlara ve temel hizmetlere erişiminin sağlanması ve gecekondu mahallelerinin iyileştirilmesi, • 2030’a kadar özellikle kırılgan durumda olan insanların, kadınların, çocukların, engellilerin ve yaşlıların ihtiyaçlarına özel önem gösterilerek, yol güvenliğinin geliştirilmesi, özellikle toplu taşıma sisteminin geliştirilmesiyle herkesin güvenli, uygun fiyatlı, erişilebilir ve sürdürülebilir ulaşım sistemlerine erişiminin sağlanması, • Dünyanın kültürel ve doğal mirasının korunması ve gözetilmesi çabalarının artırılması, • 2030’a kadar yoksulların ve kırılgan durumdaki insanların korunması temel alınarak suyla ilgili afetleri de kapsayan afetler nedeniyle küresel GSYİH ile ilgili doğrudan ekonomik kayıpların önemli oranda düşürülmesi ve ölümlerin ve etkilenen insan sayısının önemli ölçüde azaltılması, • 2030’a kadar hava kalitesine ve belediye atık yönetimi ve diğer atık yönetimlerine özel önem göstererek kentlerin kişi başına düşen olumsuz çevresel etkilerinin azaltılması, • En az gelişmiş ülkelerin finansal ve teknik yardım aracılığıyla yerel malzemeler kullanarak sürdürülebilir ve dayanıklı binalar inşa etmelerinin desteklenmesi.
Türkiye’nin Ulusal Akıllı Şehirler Stratejisi
Türkiye’de akıllı şehirler kapsamında bütüncül ilk üst düzey politikası 10. Kalkınma Planı’nda (2014-2018) belirlenmiştir. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından hazırlanan 2020-2023 Ulusal Akıllı Şehirler Stratejisi ve Eylem Planı, “merkezi yönetim kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler, özel sektör, sivil toplum kuruluşları ve üniversitelerin dâhil olduğu ortak akıl ve bilimsel bakış açısı ile şekillenen, ulusal katmanda hazırlanan Türkiye’nin ilk, dünyanın dördüncü Akıllı Şehir stratejisi ve eylem planıdır.”
Bu eylem planı kapsamında 2020 yılından başlanarak 2023’e kadar hayata geçirilmesi planlanan dört stratejik amaç, dokuz hedef ve 40 eylem belirlenmiştir.
Akıllı Turizm Destinasyonları ve Kullanılan Akıllı Teknolojiler
Dünya Turizm Örgütü’nün bu yeni salgın karşısında yaptığı açıklamalar durumun ciddiyetini göstermektedir. Yapılan açıklamalarda “turizm sektöründe yüzde 20-30 arasında beklenen bir düşüş, 2019 yılında elde edilen 1,5 trilyon doların neredeyse üçte biri olan 300-450 milyar dolar arasında uluslararası turizm gelirlerinde bir düşüşe dönüşebilir. Küresel ekonomik kriz nedeniyle 2009 yılında uluslararası turist sayısının yüzde 4 oranında azaldığını, SARS salgınının 2003 yılında sadece yüzde 0,4 oranında azalmaya yol açtığı” belirtilmiştir. Bu demek oluyor ki turizm olayına katılım üçte bir oranında azalacaktır. Turizm sektörünün bu durumunu, 2019 yılının verileri ile kıyasladığımızda salgının etkisi daha iyi anlaşılacaktır. 2019 yılı turizm verilerine göre 2018 yılına kıyasla dünya çapında turist sayısı yüzde 4 büyüyerek 1,5 milyar turiste ulaşmış ve yeni bir rekora imza atmıştır. 2018 yılında turizmden elde edilen gelir, bir önceki yıla kıyasla yüzde 4 oranında artarak 1,45 trilyon dolara ulaşmıştır. Türkiye’nin turizm verilerini incelediğimizde ise 2018 yılında 46 milyon turist ile dünyada en çok turist çeken ülkeler sıralamasında 6. sırada yer aldığı görülmektedir. 2019 yılında ise 51,7 milyon turist ile rekor kırmıştır. Ayrıca Türkiye turizm gelirlerinde 2019 yılında 34,5 milyar dolar gelir elde etmiştir (Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2019). Turizm ve ulaştırma sektörlerinin dünya çapında diğer tüm sektörlere oranla bu tür salgınlardan en ağır darbe alacağı göz önünde bulundurulduğunda bu sektörlerin yapısal olarak değişikliğe gitmeleri gerektiği kaçınılmazdır. Bu noktada özellikle 2000’li yılların başından itibaren dijital teknolojilerinin gelişimi ve Bilgi ve İletişim Teknolojileri (BİT) ile birlikte gerçek zamanlı (anlık) ve kişiselleştirilebilir turizm deneyimi/hizmeti sunma imkânı veren akıllı turizm uygulamaları giderek önem kazanmaktadır.
Akıllı Turizm Destinasyonu Tanımı ve Gelişimi
Bir yerin turizm destinasyonu olarak adlandırılabilmesi için birtakım etmenler bulunmaktadır. Turizm destinasyonlarının 6A’sı olarak adlandırılan bu etmenler, şu şekilde sınıflandırılarak örneklendirilmektedir:
1. Çekicilikler (Attractions): Doğal, kültürel, yapay, belli amaçlar için yapılmış, miras, özel olaylar 2. Ulaşılabilirlik (Accessibility): Belli rotaları kapsayan geniş ulaşım sistemi, terminaller ve araçlar 3. Kolaylıklar/Tesisler (Amenities): Konaklama ve yeme-içme kolaylıkları, seyahat aracıları vd. hizmetler 4. Uygun Paket Turlar (Available packages): Seyahat aracıları ve üreticilerince sunulan, önceden organize edilmiş turların varlığı 5. Faaliyetler (Activities): Turistlerin ziyaretleri sırasında katılabileceği, destinasyondaki faaliyetler 6. Destekleyici Hizmetler (Ancillaries): Bankacılık, iletişim araçları, postane, gazete bayii, hastaneler vb. turistin kullanabileceği tüm hizmetler.
Akıllı turizm kavramı ile birlikte günümüzde artık konaklama, ulaşım, yiyecek-içecek, eğlence ve sunulan diğer turistik hizmetlerin akıllı uygulamalar ve akıllı teknolojiler ile geliştiği ve farklı bir ürüne dönüştüğü görülmektedir. Bu dönüşüm hareketi ile birlikte işletmelerin maliyetleri düşmekte, çevreye verilen zararın en aza indirilmesi hedeflenmekte, farklılaştırılmış hizmet sunmak ve turistlere seyahatleri sırasındaki hizmetleri almalarını kolaylaştırmak ve rekabet etmek mümkün olabilmektedir.
Akıllı Şehirler ve Akıllı Turizm Destinasyonlarında Kullanılan Teknolojiler
Akıllı şehirlerde kullanılan teknolojiler doğal olarak bu şehirlerdeki akıllı turizm destinasyonlarında da kullanılmaktadır. Bu nedenle akıllı şehir ve akıllı turizm destinasyonlarında kullanılan teknolojileri aynı başlıkta ele almak mümkündür. Günümüz koşullarına göre mevcut olan akıllı şehir teknolojileri arasında;
• Büyük Veri, • Bulut Teknolojisi, • 3 Boyutlu (3D) Teknolojiler, • GSM Teknolojileri (4G, 5G vb.), • Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), • Merkezi Denetleme Kontrol ve Veri Toplama (SCADA), • Elektronik Trafik Denetleme ve Yönetim Sistemleri, • Yönetim Bilgi Sistemi, • Elektronik Ödeme Sistemleri, • Drone, sürücüsüz araç ve akıllı mobil cihazlar
yer almaktadır.
Dijital teknolojinin gelişmesiyle birlikte 2020 yılından itibaren gelecek yıllara dönük olarak bir dizi yenilikçi teknolojinin turizm sektörünün ve paydaşları üzerinde büyük bir etkisinin olacağı ileri sürülmektedir. Bu teknolojiler arasında, halihazırda yaygın olan Robot Teknolojisi, Artırılmış Gerçeklik (AR) ve Sanal Gerçeklik (VR) teknolojilerinin yanı sıra; Nesnelerin İnterneti, Her şeyin İnterneti (the Internet of Everything), Beşinci Nesil Mobil Ağlar (5G teknolojisi), Radyo Frekansı Tanımlama (RFID), Mobil Cihazlar, 3 boyutlu yazıcılar, Uygulama Programlama Arayüzü, Kripto para ve Blockchain, Sensör ve Beacon Ağları, Her Tarafa Yayılmış Bilgi İşlem, Yapay Zekâ ve Makine Öğrenme Teknolojisi ile desteklenmiş Oyunlaştırma (Gamification) teknolojilerinin akıllı turizm kapsamında yaygınlaşacağını vurgulamaktadır.
Akıllı Şehir ve Akıllı Turizm Destinasyon Örnekleri
Dünya çapındaki akıllı şehirler incelendiğinde büyük çoğunluğunun var olan şehirlerin akıllandırılması, ıslah edilmesi ve yaşam kalitesinin artırılması için projelendirildiği görülmektedir. Bununla birlikte Songdo (Güney Kore), Masdar (Birleşik Arap Emirlikleri), Lusail
(Katar) ve Lavasa (Hindistan) gibi şehirler ise sıfırdan akıllı olarak inşa edilen şehirlere birer örnektir. Akıllı şehirler sıralamasına yönelik olarak çeşitli kurum ve kuruluşlar tarafından farklı önceliklere göre bazı endeksler geliştirilmektedir. Bunlar arasında en yaygın olanı İsveç merkezli EasyPark isimli dijital park hizmeti sağlayıcısının hazırladığı endekstir. 2019 yılı için hazırlanan Akıllı Şehir Endeksi (Smart Cities Index); Akıllı Park ve Akıllı Hareketlilik, Geri Dönüşüm Oranı, Altyapı Yatırımı, E-Şarj Noktaları, İş ve Blockchain Ekosistemi, Siber Güvenlik ve Sürdürülebilirlik Endeksi’nin sağlanması gibi koşulları yerine getiren şehirlerin sıralamasından oluşmaktadır. Buna göre, dünya çapında ilk 10 Akıllı Şehir arasında sırasıyla Oslo (Norveç), Bergen (Norveç), Amsterdam (Hollanda), Kopenhag (Danimarka), Stokholm (İsveç), Montreal (Kanada), Viyana (Avusturya), Odense (Danimarka), Singapur (Singapur), Boston (ABD) yer almaktadır (Smart Cities Index 2019). Türkiye’de son yıllarda akıllı şehir ve akıllı turizm destinasyonu kapsamında önemli gelişmeler yaşanmaktadır. Özellikle büyükşehirlerin akıllı şehir ve dolaylı olarak da akıllı turizm destinasyonu politikalarına yöneldiği göze çarpmaktadır. Bu kapsamda akıllı şehir ve akıllı turizm destinasyonu uygulamalarının yaygın görüldüğü şehirler arasında İstanbul, Konya, Bursa, Ankara, İzmir ve Antalya yer almaktadır.