TRZ201U-GENEL TURİZM BİLGİSİ
Ünite 3: Turizmin Gelişim Tarihi ve Turizmin Gelişimine Etki Eden Faktörler
Giriş
Turizm dünyanın en büyük ve insan yaşamını en çok etkileyen endüstrilerinden birisidir. Fakat diğer endüstrilerde olduğu gibi turizm alanında da bugünü ve geleceği şekillendiren her şey aslında zaman içinde gerçekleşen olay ve uygulamaların sonuçlarıdır. O yüzden turizm tarihini öğrenmek hem bugünü anlamak hem de geleceği öngörmenin temel yaklaşımıdır. Turizm, yeni aktiviteler, destinasyonlar, teknolojiler, pazarlar ve hızlı değişimlerle büyümesini sürdürmektedir. Yıldan yıla artan sayıda turist, artan tur paketleri, gemi yolculukları, macera deneyimleri ve bağımsız seyahat programları ile dünyayı dolaşmaktadır. Bu gezilerle insanlar değişmekte ve aynı zamanda gittikleri her yeri de değiştirmektedirler.
İlk Uygulamalar
Turizm, geçen yüzyıla kadar İngilizce dilinde bilinmiyordu ve giderek daha ucuz türden grup seyahatini tanımlayan, yabancılarla ilgili biraz hoşnutsuzluk ve biraz şüpheli bir anlama sahip olarak kullanılıyordu. Fakat zamanla zengin, eğitimli veya aristokrat kesimlerle ilişkilendirilen daha kaliteli ve seviyeli bir anlamda kullanılan seyahat ve gezgin kelimeleri daha fazla kullanıldı. Bu nedenle rekreasyon için ve keyifli bir aktivite olarak seyahat nispeten yeni bir kavramdı.
Orta Çağ’da ve neredeyse on altıncı yüzyılın sonuna kadar, tarımsal topluluklarda yaşayan nüfus durağandı ve nadiren köyden veya yerel coğrafyalardan taşınıyordu. On sekizinci yüzyılda kent ve sanayi gelişimini ifade eden Sanayi Devrimi’nin başlangıcında bile, işçiler bulundukları yer civarında çalışırken daha zengin bir “elit” sınıf boş zaman ve seyahatten keyif almaktaydı. Hükûmet yetkilileri, toprak sahipleri, din adamları, üniversite öğrencileri ve öğretmenler tarafından yapılan seyahatler, savaşlar veya hac nedeniyle de artmaktaydı.
İnsanlar, içinde yaşadıkları dünyayı bilmek, görmek istiyorlardı ve bu öğrenme isteği doğuştan geliyordu. İnsan olarak başka yerleri, kültürleri, hayvanları ve bitki yaşamını, yer şekillerini ve diğer binlerce şeyi öğrenmek ve yaşamak istiyoruz. Bugün sahip olunan daha yüksek eğitim düzeyleri, televizyon, internet ve mobil cihazlar ile tüm dünyamız için çok daha büyük bir beklenti yaratılmaktadır. Yüksek yaşam standartları ile birçok gelişmiş ülkede milyonlarca insan için seyahat artık günlük yaşamın bir vazgeçilmezi durumundadır. Fakat bugüne gelinceye kadar seyahat ve turizm tarihi içinde oldukça ilginç ve önemli gelişmeler görüldü ve seyahatler sanıldığından çok önceleri başladı.
Tüm tarihin, özellikle de yakın tarihteki ekonomik gelişmelerin bu büyümede çok önemli bir katkısı vardır. Bugüne gelinceye kadar yaşadığımız evreler olarak Tarım Çağı, Sanayi Çağı, Sanayi Sonrası Çağ, Otomobil Çağı, Elektronik Çağ ve Bilgisayar Çağı birbirlerini destekleyen ve geliştiren dönemler olarak ortaya çıktılar ve yeni bir dönemin yaratılmasını sağladılar. Yaşadığımız çağ olan
“Seyahat Çağı” da diğerleri gibi kendi yaşam şekli ve mirasını bırakacaktır denilebilir.
Turizmdeki gelişmelerde tekerleğin, paranın ve yazının icadı ve bunları gerçekleştiren Sümerler’in çok önemli rolü oldu. Roma Devleti’nin çok uzun bir süre büyük bir coğrafyayı yönetmesi, hukuk, demokrasi ve yaşam koşullarında iyileşmeler sağlaması (en azından Roma vatandaşları için), ticaretin, ulaşımını ve çekiciliklerin yaratılması bu süreci hızlandırmıştır. Denizciliğin gelişmesi, coğrafi keşifler, Fransız İhtilali ve Sanayi Devrimi Orta Çağ ve sonrasında özellikle Avrupa coğrafyasında seyahat ve turizmin gelişmesi için temel koşulları hazırladı ve hızlandırdı. Yol güvenliğinin iyileşmesi, yol üzerindeki hanların gelişmesi, büyük tur uygulaması, termal kaynakların tedavi ve rekreasyon amaçlı kullanılması ve daha sonra denizin tatil amaçlı keşfedilmesi, Thomas Cook ve benzeri kişilerin profesyonel olarak seyahat işlerini organize etmeye başlamaları, buharlı trenin keşfedilmesi, gemi turları, coğrafi keşiflerin ve Marco Polo gibi gezginlerin yarattığı olağanüstü merak, yeni coğrafyaları ve kültürleri görme isteği seyahat ve turizm konusundaki talebi âdeta patlattı. Bu arada otelciliğin gelişmesi ve ulaştırma sektöründeki dev yeniliklerle 20. yüzyıla girildi. Hava ulaşımındaki yeniliklerle hız, güvenlik, konfor ve maliyetler konusundaki ilerlemeler, ücretli tatil haklarının yaygınlaşması, bilgi ve internet teknolojisindeki gelişmeler bugünkü dünyanın en büyük endüstrilerinden biri olan turizm endüstrisini yarattı.
Ulaşım ve Turizm İlişkisinde Gelişmeler
Turizm denklemindeki bir diğer unsur da ulaşımdır. İlk turistler yürüyerek, yük hayvanlarıyla, teknelerle ve tekerlekli araçlarla seyahat ediyorlardı. Fakat zamanla ortaya çıkan taşıma araçlarının kapasitesi, maliyeti, hızı, konfor ve emniyeti, ulaşımı ve dolayısıyla da seyahat ve turizm uygulamalarını güçlü bir şekilde değiştirmiştir. Bunları sırasıyla;
• Posta arabası seyahati • Su yolculuğu • Demir yolu seyahati • Otomobil ve otobüs seyahati • Hava yolculuğu
Konaklama Sektöründeki Gelişmeler
Turizm endüstrisinin en önemli bileşenlerinden biri olan konaklama sektöründe meydana gelen gelişmeler birçok farklı alandaki gelişmelerin bir kombinasyonu olarak ortaya çıkmıştır. Otellerin gelişme tarihini, uygarlık tarihiyle yakından bağlantılı ya da bu tarihin bir parçası olarak görebiliriz. Konaklama işletmelerinin ilk uygulamaları olan han benzeri yerlerin kurumlaşması ve standartların belirlenmesi, Fransa’da, on beşinci yüzyılın başında düzenlenen mevzuatla sağlanmaya çalışılmıştır. Bu düzenleme ile hanlara kayıt tutma zorunluluğu getiriliyordu. İngiliz hukuku da o dönemde hanlar için kurallar getirdi.
Gezginler için ilk rehber kitaplar bu dönemde Fransa’da yayımlandı. Bu gelişmeler aslında otelcilik endüstrisinin ilk dönemleriydi ve 1760’lı yıllarda başlayan Sanayi Devrimi, Avrupa’da, İngiltere’de ve Amerika’da otellerin inşasını kolaylaştırdı. Önce New York’ta, ardından Kopenhag’da şehir merkezlerinde oteller kuruldu. Tatil köyleri Fransız ve İtalyan nehirleri boyunca gelişmeye başladı.
Avrupa kıtasındaki ülkeler, yaptığı coğrafi ve teknolojik keşifler, şehirleşme, sermaye ve eğitimin demokratikleşmesi ve ücretli boş zaman uygulamaları ile turizm arz ve talebinde en önemli katkıyı yapan coğrafyadır. Konaklama alanında ve otelciliğin gelişmesinde de lokomotif görevi yine Avrupa tarafından yerine getirilmiştir. Bu nedenle Turizm endüstrisinin gelişmesinde dün geçmişte olduğu gibi günümüzde de Avrupa bir numara olarak kabul edilebilir.
1970’ler iş turizminin oldukça geliştiği yıllardı ve iş insanları için otellerin geliştirildiği dönemler oldu. Hava yolu şirketleri de otel alanındaki çalışmalarını genişletmeye başladılar. Sonra tüm dünyadan iş insanlarını çeken Orta Doğu ülkelerinin petrolden kaynaklanan ani refahı yaşandı ve bölgedeki Dubai, Abu Dabi, Riyad ve Cidde gibi birçok şehirde iş insanları için oteller yapmaya başladılar.
1980’de sektörde üçüncü büyüme dönemi ortaya çıktı ve daha yaratıcı pazarlama ve belirli bir müşteri türüne (segmentasyon) göre uyarlanan otellerin geliştirilmesi dönemi başladı. Otelcilik endüstrisi verimliliği arttıran, insandan kaynaklanan hataları ve gecikmeleri azaltan ve standart bir servis verilmesini sağlayan otel yönetim sistemlerini geliştirmeye devam etti.
Seyahat Sektöründe Gelişmeler
Burada iki seyahat kronolojisi bulunmaktadır: birincisi eski göçler, ilk kaşifler ve büyük gezginlerin kronolojisi; ikinci olarak da işletmeler, tedarikçiler ve seyahat düzenleyicilerinin oluşturduğu sektördeki gelişmeler kronolojisi “(kitabın 74-78 sayfalarında tablo 3.1 ve tablo 3.2 de belirtildiği gibi)”. Seçilen gezginler ve kaşifler, az bilinen (ve çoğu kez yanılgı olan) yerlere dikkat çeken uzun yolculuklar yapmakla kalmadılar, aynı zamanda bu gezileri hakkında çok etkileyici yazılar, rehberler vb. çalışmalar ortaya koydular. Hatta çoğu bu olağanüstü zorluklar ve tehlikelerle dolu geziler ve çalışmalarda hayatlarını kaybettiler. Günümüzün konforlu ve keyifli (hatta bazen ilham veren) seyahat tesisleri, modern teknoloji, tasarım ve mühendisliğin gelişimine yaptıkları katkılar gerçekten takdiri hak etmektedir.
Seyahat sektöründe coğrafi keşiflerin etkisi çok önemlidir. Kıtaların ve bazı coğrafyaların keşfi hem yeni alanlar kaynaklar hem de yeni destinasyonlar yaratmıştır. Bunların arasında dünya üzerindeki mekânlar olduğu kadar Ay ve Mars gibi dünya dışındaki ve uzaydaki mekânlar da sayılabilir. Ulaşım tür ve araçlarında yapılan yenilikler daha ucuza büyük kitlelerin standart bir konfor
ve hızla seyahat edebilmesini sağlamıştır. Demir yollarının icadı ve bir Şiline yolcu taşımasından, bugün saatte 500 kilometreye ulaşan hızlı trenlere ve Jumbo jetlerin yüzlerce yolcuyu kıtalar arası mesafelere aktarmasız olarak taşımasına kadar gelmiş bulunmaktadır. Bugün uzay yolculuğunda Mars’a seyahat konuşulmakta ve yakın bir gelecekte başlayacağı ifade edilmektedir. Birçok sivil insan ücretini ödeyerek uzay yolculuğunu gerçekleştirmektedir. Bu alanda bilgi edinme, rezervasyon, biletleme ve değerlendirme alanlarında da teknoloji sürekli gelişmekte, seyahat konusunda uzmanlaşma ve çok çeşitli segmentlerde ürün ve hizmet geliştirme hızla devam etmektedir. Bu alanda çevreci yaklaşımlar, maliyet, kalite ve rekabet önemli kavramlar olarak önemini sürdürmektedir.
Turizm Talebinin Ekonomik Belirleyicileri
Ekonomik koşullar turizm talebini belirlemede oldukça etkili faktörler olarak kabul edilir. Bunlar arasında gelir dağılımı, yatırımlar, istihdam, seyahatin maliyeti gibi birçok değişken sayılabilir. Bunlar zaman içinde oldukça değişmiş ve buna göre de turizm talebini etkilemiştir.
Pazar Bölümleme (Segmentasyon) Çalışmaları
Kotler (1994), “modern stratejik pazarlamanın özü olarak, bölümleme (segmentasyon), hedefleme ve konumlandırma” şeklinde tanımlanabileceğini ve bölümlemenin “hedef pazarlama yaklaşımı” doğrultusunda temel ilk adım olduğunu belirtmiştir. Segmentasyon kavramı, Smith (1956) tarafından, “tüketici gruplarının, satın alma davranışlarının nispeten homojen olacağı şekilde tanımlanabileceği” argümanına dayanarak ortaya atılmıştır.
Özellikle 1980’lerden sonra gelişen farklı pazar bölümlerine göre ürünler üretme yaklaşımı turizm endüstrisinde daha etkili pazarlama çalışmaları, ürün çeşitlendirmesi, maliyet koşullarında iyileşme, müşteri tatmininde artış, belirli ürün türlerinde uzmanlaşma vb. konularında oldukça önemli gelişmeler sağladı. Böylece birçok turizm türü ve ürünü ortaya çıktı ve bunlara göre konaklama, ulaşım, insan kaynakları, teknoloji ve alt yapı gibi destek alanları da oldukça gelişti. Böylece toplumun farklı ilgi ve ihtiyaçlara sahip gruplarında seyahat talebi artmaya başladı.
Yatırımların Etkileri
Özellikle 1960’lardan sonra ortaya çıkan “yeni büyüme ölçeği,” büyük sermaye yatırımları gerektirmekteydi ve büyük ölçüde Avrupa’da Akdeniz bölgesinde, Karayipler’de ve dünya çapında gelişmekte olan bir dizi sıcak iklim ülkesinde, hızla yeni tatil alanları inşa edildi. Fakat bu yeni kapasite artışında, yan hizmetler, çevre koruma ve düzenleme konusundaki yatırımlar büyümeyle paralel koordine edilmedi. Zamanla ziyaretçinin düşük maliyet talebi pazarın bir kısmında devam etmesine rağmen yerini kalite ve çevre arayışına bırakınca ve eğilimler yeşil hareket ve çevresel kalite konusundaki güçlü ve hâlâ büyüyen ilgi daha önceki yatırım anlayışı ile
çatışmaya girdi. Bugün hâlâ bu çatışmanın devam ettiği dönem içerisindeyiz.
Gelirin Rolü
Daha yüksek gelir seviyeleri, fiyat seviyeleri ve döviz kurları gibi ekonomik faktörler seyahat talebini belirleyen önemli değişkenlerdir. Ek olarak, gelir ve motivasyon arasında bir bağlantı vardır. Çünkü herhangi bir yüksek gelir, yaşamın bazı belirsizliklerini ortadan kaldırır ve böylece insanları sürekli olarak barınma, sıcaklık ve yiyecek ihtiyacı ile ilgilenme ihtiyacından kurtarır. Gelirler arttıkça turizme olan talebin de artacağı varsayılabilir. Ancak araştırmalar, gelişmiş dünya için turizm talebinin ulusal gelir artışından daha hızlı arttığını göstermektedir. Öte yandan, gelir azalırsa, turizm talebi aynı derecede azalmayabilir. Aynı şekilde, fiyatlar artsa bile turizme olan talebin artmaya devam ettiği iddia edilebilir.
Seyahat Maliyeti
Talebi belirleyen önemli bir faktör tatilin toplam maliyetidir. Turistin tatil için ödediği fiyatın üç bileşeni kapsadığı söylenebilir:
• Seyahat maliyeti • Konaklama maliyeti • Destinasyonda turist tarafından üstlenilen faaliyetlerin maliyeti
Konaklama Maliyeti
Herhangi bir tatilde önemli bir husus, konaklama, standardı ve fiyatıdır. Konaklama maliyetiyle ilgili olarak döviz kurları yine önemli bir rol oynayabilir. Fiyat / döviz hareketlerinin olası aşırılıkları hem uzun vadede hem de kısa vadede görülebilir.
Faaliyetlerin Maliyeti
Turist, destinasyona geldikten ve oteline yerleştikten sonra, bölgeyi dolaşmak ve ‘turistik yerleri görmek’ isteyecektir. Bu, kendi adına daha fazla harcama yapılmasını gerektirir ve yapılan gezilerin ve yapılan faaliyetlerin sayısı yine turistin geliri ve uygulanan fiyatların dengesine bağlı olacaktır.
Sosyal Gelişmeler ve Turizm Talebi
İnsanların sosyal yaşamı ve olanakları zaman içinde önemli değişiklikler gösterdi. Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçişte yaşam koşulları ve buna bağlı olarak turizme olan talebi etkileyen birçok faktör radikal biçimde değişime uğradı. Haklar, olanaklar ve boş zaman kavramı olumlu anlamda önemli ölçüde değişti. Bu gelişmeler turizm endüstrisini nasıl etkiledi ve etkilemeye devam edecek bunu anlamak oldukça önemlidir.
• Boş zaman kavramı ve ücretli tatil hakkı • Değişen demografik özellikler ve turizme etkileri • Talebin psikolojik belirleyicileri • Sosyal güvenlik ve seyahat özgürlüğü • 21. Yüzyılda turizm ve teknolojik faktörler
Boş zaman ve ücretli izin kavramı 20. yüzyılda ancak ortaya çıkmış bir gelişme sayılır fakat bu konuda bütün ülkelerde standart uygulamalar henüz gerçekleşmemiştir. Boş zaman; çalışma, yeme-içme ve yaşamak için zorunlu olan faaliyetler dışında kalan zaman olarak ifade edilir ve turizm talebinin en önemli kaynaklarından birisidir. Bu boş zamanın turizm talebine dönüşmesi için yeterli harcanabilir gelir ve seyahat etme motivasyonu ile desteklenmesi gerekir.
Demografik özelliklerde zaman içinde önemli değişmeler olmuştur. Gelir, evlilik ve çocuk sayısı ve yaşam süresi ve emeklilik, sosyal güvenlik hakları, seyahat özgürlüğü konularında ülkelere göre oldukça anlamlı gelişmeler olmaktadır ve bu gelişmeler turizm talebini etkilemektedir. Arz tarafı bu gelişmelere göre pazarlama stratejilerini belirlemektedirler.
Tatillerin ortaya çıkışında birçok motivasyon etkili olur ve bunları anlamak hem seyahat eden hem de onları ağırlayanlar için oldukça önemlidir. Kesinlikle tatilin bir dizi derin psikolojik ihtiyacı karşıladığı iddia edilebilir. Kaçış motivasyonu, Rahatlama, Oyun, Aile bağlarının güçlendirilmesi, Prestij, Sosyal etkileşim, Eğitim fırsatı, Kendini gerçekleştirme, Alışveriş yapmak seçilen tatil türünü başlatabilecek psikolojik motivasyonlardan bazılarıdır.
Teknolojik gelişmeler baş döndürücü bir şekilde gelişmekte ve bütün alanlarda olduğu gibi turizm endüstrisinin bütün bileşenlerinde de radikal etkiler yapmaktadır. Bu gelişmeler çalışma hayatı, gelir ve boş zaman uygulamalarını etkilediği gibi turizmle ile ilgili her türlü bilgiye ulaşma, karar verme, destinasyon seçimi, ulaşım ve tatil deneyimlerini değerlendirme konularında da önemli bir rol oynamaktadır. Müşterilerin ürün ve işletmeler hakkındaki görüş ve değerlendirmelerini birbirlerine aktarmalarını sağlayan Web 2.0 teknolojisinin müşteriyi getirdiği devrimsel konum gibi ilerlemeler, seyahat ve turizm alanındaki arz ve talep yönlü gelişmeleri hazırladı. Bundan sonra, gelir seviyesinin, artması nüfus yapısındaki demografik değişimler, çevrecilik, ulaştırma, bilgi işlem, yapay zekâ ve robotik yapılar gibi ileri teknolojilerin gelişmesi ve turizm endüstrisine uygulanmasıyla oldukça farklı bir geleceğe doğru turizm endüstrisi ilerlemektedir.