TRZ201U-GENEL TURİZM BİLGİSİ
Ünite 1: Turizmde Temel Kavramlar
Giriş
Turizm ile ilgili temel kavramların sağlıklı olarak tanımlanabilmesi, bu alanda çalışanların ortak bir dil kullanabilmeleri açısından önem taşımaktadır.
Boş Zaman, Rekreasyon, Turizm ve Seyahat Kavramları
Kişilerin bu zorunlu olarak yaptığı faaliyetlerden arındırılmış zamana, en basit hâliyle boş zaman denilebilir. Bu zaman diliminde yapılan ve bireyin psikolojik iyi oluşuna olumlu olarak etki eden en önemli faaliyetlerden biri de turizmdir.
Boş Zaman
Boş zaman, bireylerin çalışma saatlerinden, işe gitme sürelerinden, uykuda geçirdikleri sürelerden, zorunlu ve rutin işlerini yapmak için geçirdikleri sürelerden sonra geriye kalan, özgürce ve gönüllü bir şekilde seçim yaparak etkinlikte bulundukları ve değerlendirdikleri zaman dilimidir.
Serbest zaman ve boş zamanın anlamı arasında farklılık bulunmaktadır. Çalıştığınız işte verilen bir mola, serbest zaman olarak nitelendirilebilir ancak bu bir boş zaman değildir. Serbest zaman olarak verilen molalar, çalışanların rahatlamalarına ve daha verimli çalışmalarına yardımcı olur. Ancak işte çalışma zorunluluklarının olması, bu zaman dilimini boş zamandan farklılaştırır.
Rekreasyon
Rekreasyon kavramı bireylerin iş-çalışma yaşamında ve günlük hayatlarında zorunlu olarak yapmak durumunda kaldıkları tüm eylemlerinden dolayı yıpranan, yorulan bedenlerine tekrar enerji depolamaları ve yeniden canlanmaları için yaptıkları faaliyetler olarak değerlendirilebilir. Genel anlamda rekreasyon faaliyetleri, insanların boş zamanlarında, bazen eğlence ve tatmin (hedonic) bazen ise erdemsel (eudaimonic) amaçlar ile yaptıkları ve gönüllü olarak katıldıkları faaliyetler biçiminde tanımlanabilir. Diğer bir ifade ile rekreasyonun içeriğini bireyin yaşam kalitesini artırmak için yaptığı faaliyetler oluşturmaktadır. Rekreasyonun Türkçe karşılığı “dinlence” olarak ele alınabilir. Turizm veya amatör olarak yapılan spor faaliyetleri, bireyin boş zamanında gerçekleştirdiği rekreatif faaliyetler olarak değerlendirilebilir.
Rekreasyonun temel özellikleri şu şekilde sıralanabilir (Karaküçük, 2008):
• Boş zamanda gerçekleştirilir. • İyi oluş hâline katkıda bulunur. • Katılım gerektirir ve gönüllülük esasına dayanır. • Bireylerde özgürlük hissi yaratır. • Evrenseldir. • Bireylerin ufkunu geliştirir. • Birey istediği zaman faaliyetten ayrılabilir.
• Bireyin kendisini açıklayabilmesine ve yaratıcılığına katkıda bulunur. • Ayrımcılık yoktur (Yaş, cinsiyet vd.). • Bireyin kendi yetkisindedir. • Alan kısıtlaması yoktur (Açık veya kapalı alanlar). • Aktif veya pasif bir eyleme dayanır. • Farklı faaliyetler ve amaçlar içerebilir. • Ortak değerlerle çelişmez. • Rekreasyon uzmanlarınca yürütülmesinde fayda vardır.
Turizm
Turizm, bireylerin kendi ikamet ettikleri yerlerin dışında ve boş zamanlarında gerçekleştirdikleri, konaklama, seyahat, yeme-içme, eğlenme gibi gereksinimlerini karşılamak amacıyla en az 24 saat ve en fazla bir yıl konaklayarak yaptıkları bir faaliyettir.
Turizmin temel özelliklerinden hareketle boş zaman, rekreasyon ve turizm arasındaki ilişki ve farklılıkların saptanması kolaylaşmaktadır. Tatil amaçlı yapılan turizm, insanların boş zamanlarında kendi özgür iradeleriyle gönüllü olarak gerçekleştirdikleri bir rekreatif faaliyettir. Bununla birlikte turizm olayını herhangi bir rekreatif faaliyetten ayıran iki önemli özellik bulunmaktadır. Bunlardan birincisi turizm faaliyeti insanların iş ve yaşamlarını sürdürdükleri yerin dışında gerçekleştirilmektedir.
Turizm olayını rekreatif faaliyetten ayıran ikinci temel özellik ise turizm faaliyetinde her zaman bir seyahatin söz konusu olmasıdır. Rekreatif faaliyetlerde seyahat her zaman zorunlu değilken turizm faaliyetinde seyahat her zaman zorunludur. Türkçemizde seyahat yolculuk, sefer ve geziyle eş anlamlı kullanılmaktadır.
Turist, Ziyaretçi, Günübirlikçi ve Seyahat Tipleri
Turizm faaliyetine katılan ve seyahat eden kişiler, farklı tanımlamalar altında ele alınmaktadır. Turizmin öznesi olan bireylerin katıldıkları turizm faaliyetinin veya yaptıkları seyahatin türüne göre farklı açılardan sınıflandırılıp, tanımlanır.
Turist
Turist yaşadığı ve çalıştığı yerin dışında ve boş zamanında konaklama, seyahat, yeme-içme ve eğlenme gibi gereksinimleri karşılamak amacıyla gittiği yerde en az 24 saat ve en fazla bir yıl konaklayan kişidir.
Seyahatin şekline göre turizm faaliyeti farklılaşabilmektedir. Örneğin çalıştığı ve yaşadığı yerden iş amaçlı farklı bir şehre giden ve orada iki gün konaklayan bir şirket çalışanı, turist sayılmamakla birlikte, iş turizmine katılmış ve o şehre gelmiş bir ziyaretçi olmaktadır. Aynı şekilde bir kişi yoğun bir yılın ardından, senelik izninde çalıştığı ve yaşadığı yerden ayrılarak, ailesinin veya akrabalarının yanına gitmesi ve onları ziyaret etmesi durumunda ise ziyaretçi olarak değerlendirilir.
Turist genel olarak bir tur operatöründen veya seyahat acentesinden paket ürün olarak bir tatili satın alan kişi olarak tanımlanabilirken, gezgin ise kişisel bir tatil için kendi bağımsız düzenlemelerini yapan kişidir. Öte yandan gezgin kavramı genellikle sınırlı bir bütçeyle ve sırt çantasıyla uzun bir süre özgür bir biçimde, macera ve bireysellik ruhuyla seyahat eden kişiyi ifade etmektedir.
Ziyaretçi
Ziyaretçi; gittiği ülkede ikamet eden bir tüzel kişi tarafından istihdam edilmek dışında herhangi bir ana amaç (iş, eğlence veya diğer kişisel amaçlarla) için bir yıldan daha kısa bir süreliğine, olağan yaşadığı yerin dışında bir varış noktasına (yere) seyahat eden yolcudur.
Ziyaretçinin tanımında üç önemli özellik bulunmaktadır:
• Ziyaret kişinin işini veya öğrenimini yürüttüğü yer ile bulunduğu yer arasında düzenli gezileri dışarıda bırakacak şekilde, olağan ortamdan farklı bir yere yapılmalıdır. • Ziyaret art arda 12 aydan fazla sürmemelidir. • Ziyaret iş, göç (mülteci ve sığınmacı hareketleri) ve gelir elde etmek gibi amaçlarla yapılmamalıdır.
Günübirlikçi
Bir ziyaretçinin (yurtiçi, gelen veya giden) gezisi bir gecelik konaklamayı (gecelemeyi) içeriyorsa, o kişi turist, aksi takdirde günübirlikçi olarak sınıflandırılır.
Günübirlikçi gidilen ülkede 24 saatten az kalan ziyaretçilerdir. Örneğin tatil için uçakla Almanya aktarmalı İngiltere’ye giden bir ailenin üç saat Frankfurt havaalanında kalıp, transit olarak İngiltere’ye geçmesi, onları Almanya için bir turist değil, günübirlikçi yapmaktadır.
Yolcu farklı coğrafi yerler arasında herhangi bir amaçla herhangi bir zamanda seyahat eden kişidir. Seyahat yolcunun yapmış olduğu aktivitedir. Gezi bir kişinin normalde ikamet ettiği yerden ayrıldığı andan geri dönene kadar yaptığı yolculuğu tanımlar; dolayısıyla bir gidiş- dönüş yolculuğunu ifade eder. Bir gezi, farklı yerlere yapılan ziyaretlerden oluşur. Yabancı yolcu ikamet ettiği ülkenin dışında bir geziye çıkan herhangi bir kişi olarak tanımlanmaktadır. Yabancı yolcunun seyahat amacına ve kullanıldığı ulaşım aracının tipine bakılmamakla birlikte, yaya olarak dahi seyahat edebilirler. Bu tanım yerli yolcu için ikamet ettiği ülke sınırları içinde bir geziye çıkan herhangi bir kişi olarak yapılabilir. Yerli yolcunun seyahat amacına ve kullanıldığı ulaşım aracının tipine bakılmaz ve onlar da yaya olarak seyahat edebilirler.
Seyahat Tipleri
Turizm istatistiklerinin temel amaçlarından biri gelen ziyaretçileri daha sağlıklı analiz edebilmek için farklı alt ziyaretçi gruplarında sınıflandırmaktır. Bu amaçla yerleşik olmayan ziyaretçiler ülkelere giriş yaparken farklı kategoriler altında ele alınırlar. Bu kategoriler şu başlıklar altında gruplandırılmaktadır:
• Yurt dışında ikamet eden vatandaşlar • Transit yolcular • Mürettebat • Sınır çalışanları • Öğrenciler • Hastalar • İş insanları ve profesyonel ziyaretçiler
Turist Tipolojisi ve Turizm ile Turist Kavramının Tarihsel Perspektiften Değerlendirilmesi
Turist tipolojisi, turistlerin gittikleri yer ile bağlantılı olarak farklı zevk ve tercihlerine göre sınıflandırılmasıdır.
Özellikle pazarlama açısından belirli bir turist tipini çekmek isteyen bir destinasyona (seyahate değer turistik yer) yönelik daha sağlıklı analizlerin yapılabilmesi için tipolojiler ayrı bir önem arz etmektedir. Tipoloji alanında çalışma yapan araştırmacılar, merkezi sosyoloji ve psikoloji olan faktörlerle turist sınıflandırmasını ve imajını oluşturmaya katkıda bulunmuştur.
Turist Tipolojileri
Turist deneyimleri, özgünlük ve aşinalık sürekliliği boyunca farklılık göstermektedir. Bir uçta benzerlik ve aşinalık isteyenler, diğer uçta ise özgünlüğü en önemli güdüleyici unsur olarak görenler bulunmaktadır. Cohen buradan hareketle, dört turist tipi olduğunu ve bunların örgütlü kitle turisti, bağımsız kitle turisti, gezgin ve başıboş (isteğine göre gezen-drifter) turist olarak sınıflandırılabileceğini ortaya koymuştur.
Plog (1974) Cohen’in bu iki uçlu yaklaşımdan etkilenerek turist tipolojisine psikolojik açıdan süreklilik kapsamında bir yaklaşımda bulunmuştur. Turistlerin dışadönük (allocentric) gezginler, içedönük (psychocentric) kitle turizmi turistleri ve orta merkezci her iki tipin özelliklerini kapsayan turistler olarak sınıflandırıldığı bir model ortaya koymuştur.
Smith (1977) turistlerin ziyaret ettikleri yerler üzerindeki etkilerinden hareketle, başka bir sınıflandırma geliştirmiştir. Smith bu sınıflamada yedi farklı turist tipini tanımlamaktadır. Bunlar kaşifler, seçkin-elit turistler, sıra dışı turistler, farklılık arayan turistler, başlangıç aşamasındaki kitle turistleri, kitle turistleri ve çartır-son dakika (charter) turistleridir. Bu kategoriler aktiften pasife doğru, yerel kültürlerle etkileşime girme isteğine bağlı olarak belirlenmiştir.
Cohen (1979) turist sınıflandırmalarındaki gelişmelerden hareketle yeni tipolojiyi oluştururken gözlemlenen davranışa değil, daha çok arzu edilen farklı turist deneyimlerine odaklanmıştır. Cohen, bu tipolojide turistler aradıkları deneyim türüne göre şu şekilde sınıflandırmıştır:
• Eğlenceye odaklanan rekreasyonel turistler • Evdeki günlük sıradan yaşamlarını unutmanın ve enerji toplamanın yollarını arayan, dinlenme odaklı (diversionary) turistler • Özgün deneyimler arayan deneyimsel turistler
• Temel amacı yerel halk ve topluluklarla iletişim hâlinde olmak olan deneysel turistler • Kendilerini tatil yerlerinin kültürüne ve yaşam tarzına tamamen kaptırmak isteyen varoluşsal turistler
Plog (1987) yapılan tüm tipolojilerin tipolojisini ortaya koymak adına, hepsini gözden geçiren yeni bir psikolojik temelli belirlemede bulunmuştur. Bu kapsamda turistler kişilik tipleri ve davranışları çerçevesinde sekiz grupta ele alınmaktadır:
• Cesur olmayan turistler • Zevk ve keyif arayan turistler • Sakin turistler • Kendine güvenen turistler • Oyuncu turistler • Eril-maço turistler • Entelektüel turistler • İnsan odaklı turistler
Turizm ve Turist Kavramlarının Tarihsel Perspektiften Değerlendirilmesi
Bilim insanları tarihsel açıdan turist ve turizm kavramını endüstri devrimine bağlı olarak ve kitle üretimiyle ilişkilendirerek değerlendirmektedir. İnsanların turizme katılma şekilleri değişmiştir. Kitlesel üretim kitlesel tüketimi ve kitle turizminin gelişimini beraberinde getirmiştir. Bu dönemdeki turizmin yapısı şu şekilde değerlendirilebilir (Shaw ve Williams, 2004):
• Farklılaşmamış turistik ürünlere yönelik kitlesel tüketim • Turistlerin bakışları doğrultusunda mevsimsel yoğunlaşma • Turistlerin aşinalık talebi • Farklılaştırılmamış ürün-tesisler ve deneyimlerin benzerliği • Üretimde katılık, yüksek düzeyde standartlaştırılmış, büyük ölçekli, ölçek ekonomilerine bağlı tesisler • Düşük fiyatlar ve indirimler • Bir destinasyona çok sayıda turist seyahati
Urry (1990) turizmi bir deneyim olarak ve günlük rutinle çelişen bir boş zaman faaliyeti olarak değerlendirmektedir. Urry (1995) ile Shaw ve Williams’ın (2004) saptamalarından hareketle; günümüzde turistik tüketiciler turistik ürünün belirlenmesinde daha baskındır ve kendilerine sunulan paket turlar gibi kitle turizmi ürünlerini tercih etmeyip farklı ürünlere yönelebilmektedir. Turistler artık medya sayesinde -ki günümüzde sosyal medya çok daha etkin durumdadır- gidilecek alternatif yerler hakkında daha detaylı bilgiye sahiptir. Bu etki tüketicilerin farklı destinasyonlara yönelik hareketliliğini artırmaktadır. Hem eğitim hem yaşanılan çevre hem de medyadan ötürü turistik tüketiciler daha bilinçlidir.
Turizmin Diğer Bilim Dalları ile İlişkileri
Sosyal bir canlı olan insan sürekli hareket ve seyahat hâlindedir. İnsanın bu hareketliliği ve boş zamanını daha iyi değerlendirme talebi hem bilim insanlarının araştırma açısından dikkatini cezbetmekte hem de girişimciler için önemli ekonomik fırsatlar doğurmaktadır. Buna bağlı olarak turizmden elde edilen döviz girdilerinin ve turizmin yarattığı istihdamın ülke refahındaki rolü, turizmin öneminin artmasına neden olmaktadır. Bu faktörlere bağlı olarak turizm alanındaki önemli uluslararası ve ulusal dergiler incelendiğinde, yapılan çalışmaların işletme, ekonomi, istatistik, sosyoloji, psikoloji, antropoloji, eğitim, hukuk, siyaset ve coğrafya ile ilişkilendirildiklerini ve bunların turizme etkileri ile ilgili olduğu görülmektedir.
Turizm ve İşletme
İşletmelerin kâr amacı güden kuruluşlar olması, işletmecilik alanının tüm fonksiyonlarından turizm işletmelerinin de yararlanmasını beraberinde getirmektedir. İşletmecilik alanın içinde yer alan yönetim, organizasyon, finans, pazarlama ve insan kaynakları gibi alt alanlarla ilgili olarak turizm alanında çok önemli çalışmalar yapılmaktadır.
Turizm ve Ekonomi
Turistler seçtikleri destinasyondaki tatili tur operatörlerinden satın almakta ve bu durum daha sonra ülkeye döviz girdisi olarak yansımaktadır. Turizm ekonomisi kapsamında bu girdi ödemeler dengesi bilançosunda görünmeyen ihracat kalemlerinde yer almaktadır. Buna ek olarak turizm sektörü emek yoğun olduğundan, istihdamın artmasına yardımcı olmakta ve buna bağlı olarak ekonomik refah artmaktadır.
Turizmin ekonomiye sağladığı doğrudan etkilerin yanında dolaylı ekonomik etkileri de bulunmaktadır. Ekonomide çarpan etkisi ile ele alınan bu unsur yarattığı doğrudan katma değer kadar dolaylı olarak diğer sektörleri canlandırmasından kaynaklanmaktadır.
Turizm ve İstatistik
Turizm istatistikleri Birleşmiş Milletlere üye ülkelerce benzer sınıflandırmalar ve kurallar çerçevesinde toplanmaktadır. Verilerin toplanması istatistiksel çalışmaların sadece bir kısmını oluşturmaktadır. Daha sonra bu veriler çeşitli yöntemler çerçevesinde istatistiksel olarak analiz edilebilmektedir.
Turizm ve Sosyoloji
Turizm sosyolojisi ile ilgilenen araştırmacılar, turistlerin yerel halk ve çalışanlar ile etkileşimini; ilişki ortamı, ilişki tipleri, ilişkileri etkileyen etmenler, ilişkilerin gelişme evreleri gibi farklı açılardan ele alırlar. Turistin seyahat ettiği yerdeki motivasyonu, tutum ve davranışları ile turizmin yerel halk üzerinde yarattığı sosyoekonomik ve sosyokültürel etkileri, turizm sosyolojisi kapsamında değerlendirilmektedir.
Turizm ve Antropoloji
Turizmin yerel halk üzerinde yarattığı etkiler ve değişimler, özellikle yurt dışındaki antropologlar tarafından inceleme konusu olmuştur. Turizm yerel halk ile turistler arasındaki etkileşimi artırırken hem yerel halk hem de turistler üzerinde sosyal, kültürel, ekonomik ve politik etkiler yaratmakta, antropologlar da bu süreçleri açıklamaya çalışmaktadır.
Turizm ve Psikoloji
Turistlerin bir tatil yöresini seçmelerinin ardındaki motivasyon, o tatil yöresindeki davranışları, deneyimlerinden elde ettikleri haz turizm psikolojisi içinde ele alınan konulardan sadece birkaçıdır. İnsanın öznel yapısı, tutum ve davranışlarını etkilemektedir. Turizm alanında tüketici davranışı özellikle turizm pazarlamacıları tarafından ayrıntılı bir şekilde analiz edilmeye çalışılmaktadır. Yeni turistik ürünlerin başarısı, tüketicilerin psikolojisini anlamaktan geçmektedir. Öte yandan turistler kadar, turizm sektöründe çalışanların da turizme yönelik algı ve düşüncelerinin ölçülmesinde psikoloji biliminin rolü büyüktür.
Turizm ve Sağlık Bilimleri
Hem sağlık turizmi hem de medikal turizm kapsamında, sağlık sektöründen girdiler alan turizmin, yapılan sağlık ve medikal hizmete bağlı olarak farklı sağlık bilimleriyle ilişkili olduğu saptanabilir.
Turizm ve Coğrafya
Turizm olgusunun temelinde turistlerin yaşadıkları coğrafyada olmayan farklı yerleri görme ve farklı coğrafi alanları keşfetme gibi insani gereksinimler bulunmaktadır.
Beşerî ve ekonomik coğrafya, insan ve çevre ilişkisi kapsamında coğrafi özelliklerin, gelenek ve göreneklerin, misafirperverliğin, nüfus yapısının, yöresel çekiciliğinin, politik, dinî, dil ve diğer kültürel farklılıkların turizm açısından ne kadar önemli olduğunun tek başına bir göstergesidir.
Turizm ve Siyaset Bilimleri
Ülkelerin turizmden aldığı payın geliştirilmesinde ve artırılmasında, siyaseten alınan teşvik kararlarının etkisi büyüktür.
Bununla birlikte siyasetin turizm üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkileri olabilmektedir. Ülkelerin kendi aralarındaki karşılıklı ilişkilerinde bir kriz çıkması durumunda, bir ülkeden diğer ülkeye turistlerin gönderimine yönelik kısıtlamalar getirilebilmektedir. Turizm bu gibi siyasal kararlar konusunda çok hassas bir sektör olduğundan, talepte hızlı daralmalar görülebilmektedir. Öte yandan turizme açılacak bölgelerin seçiminde ve bölgelere verilecek teşviklerin kararlarında, siyasetin ön plana çıktığı görülebilir.
Turizm ve Hukuk
Ülkelerin kendi iç düzenlemeleri kadar uluslararası hukukun ve/veya yapılan ikili anlaşmaların, turizm
üzerindeki etkileri de önemli olmaktadır. Turizm alanında yatırım yapacak girişimciler, bu nedenle turizm hukuku konusunda tecrübeli meslek erbabıyla çalışmaktadır. Turizm alanındaki yatırım teşvikleri ve ardından tanınan özel muafiyetler ayrı bir çalışma konusu olarak hukukçuların ilgisini çekmekte ve turizm hukuku alanının ilerlemesini sağlamaktadır.
Turizm ve Tarih
Turistik faaliyetin içinde, gidilen yerin tarihini öğrenmek önemli bir yer tutmaktadır. Hatta turistler gidilecek yerin seçiminde, o yerin ve kültürün tarihteki konumuna bakabilmektedir.
Turizm ve Arkeoloji
İnsanların tarihe ve geçmişe yönelik merakları, ortaya çıkarılmış arkeolojik bölgelere yönelik turistik talebi artırmaktadır.
Turizm ve Eğitim
Turizm aynı zamanda emek-yoğun bir sektördür ve yetişmiş iş gücüne gereksinim duyar. Bu kapsamda turizm sektöründe çalışan her kademedeki elemanın eğitime ihtiyacı söz konusudur. Buna bağlı olarak farklı öğrenim düzeylerine yönelik farklı turizm eğitim modellerinin geliştirilmesi doğaldır.
Ayrıca turizm eğitimi sadece bu alanda çalışmayı düşünenlere değil, turizme açılacak yörenin halkına da turizm konusunda bilinçlendirilmeleri amacıyla verilebilmektedir. Özellikle uluslararası fonlarla teşvik edilen projelerde, yöre halkının da turizm konusunda bilinçlendirilmesine dikkat edilmekte, sorumlu ve sürdürülebilir turizm ilkeleri konusunda eğitimlerin verilmesi istenmektedir.