TRZ116U-DİJİTAL TURİZM
Ünite 6: Dijital Turizmde Sanal ve Artırılmış Gerçeklik Uygulamaları
Sanal Gerçeklik ve Artırılmış Gerçeklik Kavramları
Artırılmış gerçeklik (augmented reality) ve sanal gerçeklik (virtual reality) 21. yüzyılın çığır açan teknolojileri olarak kabul edilmektedir. Her iki kavramın da pek çok farklı tanımları olsa da artırılmış gerçeklik (AR) ve sanal gerçeklik (VR) kabaca bilgisayar tabanlı üretilen görüntülerle duyularımızı uyararak, zihnimizin sanal ya da artırılmış gerçeklik deneyimlerini geçici olarak gerçekmiş gibi kabul ettirmesini sağlayan uygulamalardır.
• Sanal Gerçeklik: Bireyin gerçek hayattan koparak içerisinde var olma hissini yaşadığı ve beş duyusundan biri ya da birden fazlası ile etkileşimde bulunabildiği gerçek zamanlı ve bilgisayar kaynaklı 3 boyutlu ortamlardır. • Artırılmış Gerçeklik: Gerçek dünyada algıladığımız fiziksel unsurların, bilgisayar kaynaklı grafik, video, ses, GPS vb. veriler ile birleştirilmesi sonucunda oluşturulan, gerçek zamanlı ve etkileşimli bir deneyim türüdür.
Sanal ve Artırılmış Gerçekliğin Tarihsel Gelişimi
• Gelecekte sanal ve artırılmış gerçeklik teknolojisinin kask veya gözlük tipi başa takılan ekranlardan ve oyun kontrolörlerinden çok daha fazlası olacağı öngörülmektedir. • Nanoteknoloji alanındaki gelişmeler turistlerin sanal veya artırılmış gerçeklik ortamlarında kendi vücutlarıyla var olabilmelerine olanak tanıyacaktır. • Sanal ve artırılmış gerçeklik ortamlarında kullanıcılara sensörlerle donatılmış kıyafetler giydirilerek insanların algı ve duyularının uyarılması ve sanki gerçekten o ortamın içindeymiş hissinin sağlanması da mümkündür. • Beyin-bilgisayar arayüzleri sanal veya artırılmış gerçeklik içerisinde gerçekten var olma hissi yaratmanın yanı sıra zaman yolculuğu yapma hissi de yaratabilir. • Olumlu bir sanal veya artırılmış gerçeklik deneyimi yaşamak, insanlarda bir fiil destinasyonu ziyaret eden turistlerle kıyaslanabilecek ve hatta geçebilecek olumlu duygular, mutluluk ve iyi hisler uyandırabilir. • Yapay zekâlı sanal kişisel asistanların kullanımıyla birlikte turizmde eş-üretim sistemlerinin gelişmesi de mümkün olacaktır.
Sanal Gerçeklik Kavramı Bileşenleri ve Özellikleri
Sanallık kavramı Latince “virtualis” kelimesinden türetilmiş olan; “gerçekte var olmayan ancak gerçekmiş gibi algılanan kavramlar, olaylar ya da mekanları” ifade eden bir kavramdır.
Sanal gerçeklik, içinde bulunduğu sanal ortamını gerçekmiş gibi algılayan bir organizmanın yapay duyusal dürtüler ile uyarılmasıyla hedeflenen bir davranışı
gerçekleştirmesini sağlar. Yani sanal gerçekliğin dört bileşeni vardır (Nayyar, Mahapatra, Le ve Suseendran, 2018). Bunlar: kullanıcı, yapay duyusal dürtüler, farkındalık ve hedeflenen davranışlardır.
1. Kullanıcı: Sanal dünya ile etkileşimde bulunan organizmadır, insanların yanı sıra hayvanlar ya da yapay zekâlı botlar da olabilir. 2. Yapay duyusal dürtüler: Kullanıcıların duyuları, modern mühendislik teknikleri ile uyarılarak hisleri taklit edilebilir ve gerçek duyusal girdiler yapay dürtüler ile yer değiştirir. 3. Farkındalık: Etkili bir sanal gerçeklik deneyiminde, kullanıcı sanal ortama başarılı şekilde uyum sağlar ve simülasyonda olduğu yer ile gerçek dünya arasındaki farkı anlayamaz. Böylece, sanal dünyanın içinde var olduğunu hissettiğinden kolayca yanıltılabilir. 4. Hedeflenen davranış: Sanal gerçeklik geliştiricileri sanal gerçeklik kullanıcıları için yaşaması gereken bir deneyim tasarlar. Örneğin bir kumsalda yürüme, uçma, uzayın keşfi, laboratuvar deneyleri yapma ve başka organizmalarla etkileşim gibi.
Sanal Gerçekliğin oluşabilmesi için gereken üç adım vardır; bunlar:
1. Görselleştirme: Kullanıcının sanal dünyanın içerisinde çevreye bakabilme yeteneği olmalıdır. 2. Sürükleyicilik: Kullanıcının sanal dünyanın içine çekilmesi ve gerçek dünyadaki varlığının unutturularak yeni bir gerçeklik içinde olma hissinin yaratılması gerekir. 3. Etkileşim: Kullanıcı yaşadığı sanal gerçeklikte harekete edebilmeli, nesneleri kontrol edebilmeli yani kısacası yaptığı eylemler sanal dünyada da karşılık bulabilmelidir.
Sanal Gerçeklik bileşenleri şunlardır:
• En bilinen sanal gerçeklik donanımı gözlüktür. Yaygın olarak kullanılan gözlükler akıllı cep telefonlarıyla uyumlu olarak çalışır. • Bir diğer sanal gerçeklik ekipmanı ise veri eldivenleridir (data gloves). Sanal gerçeklik veri eldivenleri el ve parmak hareketlerinin sanal dünyaya aktarılmasını sağlar • Kullanıcının sanal dünyaya karşı verdiği tepkilerin yorumlanmasında giyilebilir teknolojiler de kullanılmaktadır. Örneğin kalp atış hızını ölçen bileklikler bunlardan biridir. • Akıllı telefonunuzu çevirdiğinizde, bu hareketinizi algılaması için jiroskop adı verilen sensör kullanılmaktadır. • Eğilme, zıplama, yürüme, göz hareketleri gibi kullanıcının yaptığı eylemler görüntü işleme teknolojisi ile kameralar ve çeşitli sensörler (örneğin GPS ya da kızılötesi gibi) vasıtasıyla sanal gerçeklik ortamına aktarılabilir
• Sesleri aktarmak için kullanılan kulaklık, donanım, mikrofon gibi aygıtlar da sanal gerçeklik donanımı olabilmektedir. • Görüntü araçları, sensörler ve diğer donanımlardan aktarılan bilgileri yorumlamak ve görüntüleri yaratarak etkileşimi sağlamak, kısaca sanal dünyayı simule etmek için bilgisayarlar, oyun konsolları, akıllı telefonlar gibi cihazlara ihtiyaç duyulmaktadır.
Sağladığı sürükleyicilik seviyesine göre sanal gerçeklik üç farklı kategoride değerlendirilir:
• Sürükleyici Olmayan Ortam: Görüntülerin monitör benzeri bir pencere ile yansıtıldığı sanal gerçeklik çeşididir. • Yarı Sürükleyici Ortam: Uçak, gemi ya da araç simülatörleri bu tekniğin örnekleridir. • Tam Sürükleyici Ortam: Kullanıcının görüşü başa takılan ekran ile tamamen kapatılmıştır. Bu teknikte, kullanıcı kendini tamamen sanal gerçekliğin içinde bulur.
Artırılmış Gerçeklik Kavramı, Bileşenleri ve Özellikleri
Artırılmış gerçekliğin temel özellikleri şunlardır:
• Gerçek ve sanal nesneleri gerçek bir ortamda birleştirir. • Etkileşimli ve gerçek zamanlı olarak çalışır. • Gerçek ve sanal nesneleri birbirleriyle senkronize eder.
Artırılmış gerçeklik görüntüleme sistemleri temelde ikiye ayrılır:
• Video Tabanlı Sistemler: Artırılmış gerçeklik görüntüleri bir monitörde görüntülenir. Monitör de yapısına göre uzamsal sistemler ve taşınabilir sistemler olarak ikiye ayrılır. Uzamsal sistemler bir bilgisayara bağlı çalışan yapılardır. • Optik Tabanlı Sistemler: Başa monte edilen görüntüleme sistemleridir. İlk akla gelen akıllı gözlüklerdir. Sanal gerçeklik gözlükleri kullanıcının dış dünya ile ilişkisini keserken, artırılmış gerçeklik uygulaması için geliştirilmiş gözlüğü takan kişi hâlen dış dünyayı görebilmektedir.
Kullanım amaçlarına göre ise artırılmış gerçeklik türleri beş ana grup altında incelenebilmektedir. Bunlar:
• Yansıtma tabanlı (projection based) artırılmış gerçeklik: Bir projektör yardımıyla farklı dijital içeriklerin nesnelerin üzerine yansıtılması sonucu ortaya çıkan artırılmış gerçeklik türüdür. • Tanılama tabanlı (recognition based) artırılmış gerçeklik: Temelde çeşitli nesnelere odaklanılıp, nesnelerin ne olduğunun tanımlanması, iki veya üç boyutlu görsellerinin oluşturulması ve nesneler hakkında bilgiler
sunulması söz konusudur. Genellikle eğitim alanında kullanılmaktadır. • Konum tabanlı (location based) artırılmış gerçeklik: Küresel konumlandırma sistemleri (GPS), radyo frekansları, pusulalar gibi modülleri kullanarak konum belirleyerek gerçek nesneler üzerinde sanal veriler ekleyen sistemlerdir. • Ana hat tabanlı (Outlining) artırılmış gerçeklik: Bazı dış etkenlerden veya insan gözünün algılayamamasından dolayı göremediği açıları görmesini sağlayan artırılmış gerçeklik türüdür. • Çoklu ortam tabanlı tam konumlandırılmış artırılmış gerçeklik: Nesnelerin üç boyutlu olarak ve tam konumlandırılmış biçimde yansıtılması ve çoklu ortam nesneleri ile desteklenmesi söz konusudur.
Dijital Turizmde Sanal ve Artırılmış Gerçeklik
Turizm gibi ürünlerin soyut nitelikte olduğu ve önceden müşteriler tarafından deneyimlenmesinin mümkün olmadığı bir sektörde artırılmış ve yapay gerçeklik uygulamalarının sayısız faydaları bulunmaktadır.
• Turistik ürün ve hizmetler ve turizm deneyimlerine ilişkin tanıtım çalışmalarında ön deneyim yaratmak: Pek çok konaklama işletmesi, seyahat acentaları gerek tanıtım gerekse turizm faaliyetleri aşamalarında sanal turları kullanmaktadır • Turistik faaliyet esnasında deneyimi arttırmak: Yiyecek-içecek işletmelerinde sanal gerçeklik veya artırılmış gerçeklik kullanılarak konukların menülerde yer alan yiyecek ve içecekleri üç boyutlu olarak görebilmesi, içindeki besin ögeleri (alerjen maddeleri, gıdaları, kalori vb.) hakkında bilgi alabilmesi ve yemeğin hazırlanışını izleyebilmesi sağlanabilir • Bir turistik faaliyet olarak sanal turlar: Artırılmış gerçeklikle gezinme ve navigasyon uygulamalarına sanal veya artırılmış gerçeklik eklenerek sanal rehberlik hizmeti sağlanabilir.
Turizmde Sanal ve Artırılmış Gerçeklik Uygulamalarının Kullanım Alanları
• Planlama ve Yönetim: Sanal ve artırılmış gerçeklik sayesinde mekânların ve turizm destinasyonlarının sadece kuşbakışı değil, sayısız perspektiften görülebilmesi mümkündür. • Pazarlama: Sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik, potansiyel turistlere yaşattığı deneyimler ile çekicilik sağlar. • Eğlence: Sanal gerçeklik ya da artırılmış gerçeklik ürünü, başka bir hizmeti pazarlamak yerine, direkt olarak kendisi bir eğlenceli aktivite sunmak için kullanılabilir. • Eğitim: Simülasyon ortamları eğitimin çeşitli alanlarında sıklıkla kullanılmaktadır. Sanal
gerçeklik ve artırılmış gerçeklik ile eğitim sırasında görsel ve işitsel deneyimler oluşturularak daha etkin öğrenme süreçleri tasarlanır. • Ulaşılabilirlik: Sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik ile ulaşım imkânı olmayan veya ulaşımı tehlikeli, pahalı vb. olan turistik noktalar sanal olarak ziyaret edilebilmektedir. • Kültürel Mirasın Korunması: Pek çok tarihî nokta ve kültürel eser insanlardan, çevresel vb. etmenlerden dolayı zarar görebilir.
Turizm Endüstrisinde Artırılmış ve Sanal Gerçeklik Uygulamaları Örnekleri
Günümüzde akıllı telefonların kullanımının artmasıyla sanal gerçeklik ve artırılmış gerçekliğin kullanımı da artmaktadır. Ayrıca giyilebilir teknolojileri, VR gözlükleri gibi donanımların yaygınlaşması bu teknolojilerin kullanımını ve uygulamaların çeşitliğini daha da arttıracaktır. Sanal gerçeklik henüz tam potansiyeline ulaşmamıştır. VR gözlükler ile görme duyusu ve hareketli platformlarla sanal dünyanın içinde hareket ve var olma hissi manipüle edilebilse de beş duyu organının tamamen kontrol edilmesi karmaşık yapılar gerektirmektedir. Örneğin hâlen koku ve duyu alma alanında çalışmalar devam etmektedir.
Gerçek sanal gerçeklik deneyimi sunmayan uygulamalar VR-tipi uygulamalar olarak adlandırılmaktadır.
Turizmde Artırılmış Gerçeklik Uygulamaları Örnekleri
Tuscany+: İtalya’daki Toskana bölgesi için geliştirilen bu uygulama, turizm amaçlı geliştirilmiş ilk AR uygulamasıdır. Akıllı telefondan konum ve kamera bilgisiyle, çevredeki fiziksel lokasyonlar hakkında bilgiler sunar. Böylelikle kullanıcısı interaktif ve gerçek zamanlı olarak sembolik noktalar, restoranlar, oteller, eğlence mekânları ve müzeler hakkında detaylara erişebilir. Tuscany+ alanının öncüsü olduğu için öne çıksa da bugün pek çok şehir ve bölge için benzer uygulamalara erişmek mümkündür.
Kabaq: Türk girişimciler tarafından geliştirilen uygulama, yemeklerin 3D olarak tarayarak yiyecek seçme işlemlerinde restoran müşterilerine hizmet etmeyi amaçlamaktadır. AR ile görsellerin yanı sıra yemeklerin detaylı bilgilerini de paylaşan uygulama, yiyeceklerin boyutlarından, içindeki malzemelere kadar pek çok bilgi sunuyor.
Inamo Restaurant: Londra’da açılan Uzak Doğu restoranı, siparişlerini masalarında mevcut olan artırılmış gerçeklik uygulaması ile almaktadır. Bunun yanında misafirlere nasıl bir masada oturmak istediklerinden (masa tasarımı, rengi, tematik masalar vb.) sipariş verdikleri yemeklerin mutfakta nasıl hazırlandığına kadar çeşitli alternatifler de artırılmış gerçeklik teknolojisi kullanılarak sunulmaktadır.
Google Translate: Oldukça yaygın kullanılan bu uygulama, akıllı telefonlarda kamera yardımı ile bir AR deneyimi gerçekleştirip, görüntülerdeki yazıları canlı olarak çevirebilir. Çeviri kalitesi tartışmalı olsa da yurt dışı seyahatlerinde kullanıcılarına yardımcı olma potansiyeli vardır.
WallaMe: Gizli mesaj bırakmak için kullanılan bir uygulamadır. Tarihî veya turistik önemi olan bir nokta, yapı gibi yerlerin uygulama ile resmi çekilir. Resme uygulama ile gizli bir mesaj eklenerek uygulama vasıtasıyla paylaşılır. Gizli mesajı okuyacak kişilerin mesajı okuyabilmesi için aynı yere giderek sizin gönderdiğiniz panoramayı kendi telefonlarının kameralarını göstermeleri gerekmektedir. Pek çok turist, bu yöntemle o noktayı daha sonra ziyaret edecek kişilere mesaj bırakabilir.
HoloMaps/Apple Maps (Flyover Mode): Artırılmış gerçeklik teknolojisi ile donatılmış bu harita uygulamalarında, gerçek-zaman etkileşimli 3 boyutlu hologram haritalar kullanmak mümkündür. Dolayısıyla 3 boyutlu modeller daha önceden haritalara eklenmiş noktalar olmalıdır.
Turizmde Sanal Gerçeklik Uygulamaları Örnekleri
Try Before You Fly: Köklü İngiliz tur operatörü Thomas Cook, 2014 yılında potansiyel turistlerin sanal gerçeklik cihazları ile turistik destinasyonları keşfetmelerine imkân sağlayarak bu teknolojisini ilk kullanan seyahat acentesi olmuştur. Deneme sürümünün başarılı olmasının ardından, uygulama Ocak 2015’te İngiltere, Belçika ve Almanya’da açılan mağazalar ile sanal gerçeklik deneyimlerine devam etmiştir. Dünyanın farklı yerlerinde 360° videolar ile dünyanın ilk sanal gerçeklik turizm videolarına da sahip olarak sektörde çığır açan bir konumda yer almıştır. İçerikler videoları hazırlayan ajans olan Visualise’ın Youtube kanalında yer almaktadır.
First Airlines: Japon bir şirket olan firma, dünyanın ilk sanal havayolu tesisini açmıştır. 2016 yılından bu yana, Ikebukuro Havalimanı içerisinde yer alan bir mekânda, gerçek uçak konseptinde dizayn edilen bir ortamda, zamanı veya maddi durumu olmayan müşterilerine sanal gerçeklik teknolojisi ile uçak yolculuğu deneyimi yaşatıyor. Sanal gözlükler ile uçuş manzaralarının görülebilmesinin yanı sıra, bir uçakta duyulabilecek motor sesi, anonslar gibi sesler de uçuş deneyimine katkıda bulunmakta. Ayrıca, sanal yolculuklara gerçek görevliler de eşlik etmekte, bu sayede check-in işlemleri yapılmakta, sanal yolculuk süresince destinasyonlara özgü yerel yemekler de sunulmaktadır.
FlyingLab: Alman Lufthansa Havayolları 2016 yılında kullanmaya başladığı platformu ile uçuşlarında yaptıkları inovasyonların uzmanlar ve paydaşlar tarafından sanal gerçeklik teknolojisi ile denenmesini amaçlamıştır. Böylece alınan geri bildirimle hizmetlerinde iyileştirmeyi hedeflemektedirler. Ayrıca havayolunun yolcularına da sanal tur imkânı vermektedir.
VR Moving Map: Yine Lufthansa Havayollarının bir sanal gerçeklik uygulaması olan bu uçak içi hizmette, yolcular üzerinden geçtikleri destinasyonlarda sanal gerçeklik turu yapabilmektedir. Örneğin uçak Viyana üzerinden geçerken yolcular kentin tarihî yerlerini gezebilmekte, klasik müzik konseri dinleyebilmekte sanal gerçeklik ile Prater Dönme Dolabına binebilmektedirler.
Jolly Tur: Ülkemizde hizmet veren tur operatörlü, satış acentelerinde bulundurduğu VR gözlüklerle potansiyeli müşterilerine gidecekleri destinasyon ve otelleri 360° videolar ile deneyimlemelerini sağlayan sanal turlar hazırlamıştır.
VR Mersin: Mersin Büyükşehir Belediyesi, Mersin ve Çevresi Turizm Alanı Altyapı Hizmet Birliği (METAB) ve Kültür ve Turizm Bakanlığı iş birliği ile hazırlanan “VR Mersin” projesi, Mersin ve ilçelerinin tarihî ve doğal güzellikleri ile önemli turizm merkezlerinden oluşan pek çok farklı noktasını sanal tur ile tanıtmaktadır. Platform Türkiye’deki sanal gerçeklik teknolojisi ile destinasyon tanıtımı uygulamalarının öncüsü olmuştur.
Marriott Teleporter: Amerika merkezli küresel otel ve tesis zinciri Marriott International, sokaklara koyduğu telefon kulübesine benzeyen ortamlarla dört boyutlu sanal gerçeklik ile sunduğu seyahat deneyimlerini tanıtmaktadır. New York’ta kurulan platform, Londra ve Hawaii destinasyonlarına yönelik sanal bir balayı içeriği sunmuştur. Dört boyutlu duyusal dürtü (ısı, rüzgâr, koku, geri bildirimli zemin) ile tam sürükleyici sanal gerçeklik ortamı sunan Teleporter, kullanıcıyı sanal seyahat deneyiminin içine tamamen çekmektedir.
VRoom Service: Marriott otellerinin başka bir sanal gerçeklik uygulaması olan bu hizmet, otel misafirlerine odalarından çıkmadan Pekin’den Şili’ye kadar pek çok farklı destinasyonlarda sanal seyahat imkânı sağlamaktadır.
BWVRE (Best Western Virtual Reality Experience): Google ve Arizona merkezli Best Western Hotels & Resorts ortaklığı ile geliştirilen uygulama ile şirketin tüm Kuzey Amerika’daki otelleri video ve özel anlatış eşliğinde sanal turlar ile gezilebilmekte, potansiyel müşterileri otellerin havuzlarını, lobileri, spor merkezleri ve oda tiplerini etkileşimli olarak görebilmektedir. Best Western, bu teknolojiyi çalışanları ve müşterileri arasındaki iletişimi dönüştürmek ve geliştirmek için çalışan eğitimlerinde de kullanmakta olduğunu ifade etmiştir. Bu bölümde örnek olarak BWVRE’nin verilme sebebi, ilgili uygulamanın, 2018 yılında Fast Company adındaki saygın Amerikan İş dünyası dergisinin “10 En Yenilikçi Şirket” araştırmasında, AR/VR kategorisinde en iyi konaklama işletmesi seçilmiş olmasından kaynaklıdır. Benzerlerinde göre öne çıkma sebebi olarak daha fazla bilgi ve etkileşim sunması gösterilebilir. Konaklama sektöründe Hilton Hotels & Resort, Hong Kong merkezli Shangri-La Hotel ve Holiday Inn Intercontinental’in de çeşitli uygulamaları vardır. Ülkemizde de Antalya
merkezli Crystal Oteller zinciri, 2016 yılında Emitt Fuarı’nda sunulan projede, katılımcıların VR gözlükleri ile Crystal ve Amara World otelleri içinde sanal tur yapmaları sağlanmıştır.
Food Ink: 3D baskı teknolojisi ile yemek yapılan ve üç günlüğüne Londra’da açılan restoranın çok beğenilmesi ile restoranla dünya turuna çıkmışlar ve farklı şehirlerde yaptıkları ziyaretlerle turlarına devam etmektedirler. Uğradıkları şehirlerde yine 3 gün boyunca girişim ve etkinliklerini, SpheresVR isimli stüdyo ile birlikte çalışarak 360° video şeklinde paylaşmaktadırlar.
Orbulus: Akıllı telefonlara yüklenebilen ve kullanmak için VR gözlüklerinin yeterli olduğu bir uygulamadır. Kullanıcısına dünyanın ve uzayın farklı noktalarından görüntüler sunar. Kullanıcı oturduğu yerden Paris’te Eyfel kulesini ziyaret edebilir, San Francisco sokaklarında yürüyüş yapabilir, Kuzey Işıkları’nı yerinde görebilir, Los Angeles’ta sokak sanatlarını inceleyebilir veya tamamen sanal bir dünyanın içine de ışınlanabilir.
Flickr VR: Akıllı telefonlarla ve VR gözlükleriyle çalışan başka bir uygulamadır. Dünyanın birçok farklı noktasından enstantaneler, müzeler, tarihî veya turistik değeri olan yapılar ve bunları iç kısımları, çeşitli doğa fotoğrafları uygulamanın içerisinde yer almaktadır.