TRZ114U-KIRSAL TURİZM VE KALKINMA
Ünite 7: Kırsal Turizm Planlaması
Kırsal Turizmde Planlama
Dünya geneline baktığımızda kırsal alanların nüfuslarında azalma ve ekonomik ve toplumsal değişim gibi konularla karşı karşıya olduğu görülmektedir. Yüzyıldan daha uzun bir süreden beri sanayileşme ve kentleşme kırsal toplumun ekonomik ve sosyal durumunu değiştirmektedir. Kırsal kalkınmanın ana amacı kırsal nüfusun gelir düzeyini arttırarak yaşam standartlarını yükseltmektir. Bu bağlamda kırsal alanda istihdam artırılması, insan kaynaklarının geliştirilmesi, kırsal nüfusun gelirini artırıcı ekonomik etkinliklerin desteklenmesi, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi, etkili örgütlenme ve her düzeyde katılımcılık önem taşımaktadır.
Turizmin gelir ve istihdam olanakları oluşturmada diğer sektörlere göre daha avantajlı olması, kırsal yaşamın değerini artırmak ve imkânı sınırlı olan bu bölgelerdeki gelir dağılımında olumlu değişiklikler meydana getirebilmek için önemli bir seçenek hâline gelmiştir.
Herhangi bir bölgede turizm planlamasının başlıca nedenleri:
• Bölgede turizmin kontrolsüz gelişmesini önlemek • Arazi kullanımını olumlu olarak geliştirmek • Çevrede pozitif değişim yaratmak • Toplumsal kültürde olumlu değişme yaratmak • Bölgede taşıma kapasitesinin zorlanmasının önüne geçmek • Aşırı turist sayısını sınırlandırmak • Hizmet kalitesinde düşmeyi önlemek,
olarak sıralanmaktadır.
Turizm politikaları içinde kırsal turizm, gelişmede öncelikli ve az gelişmiş yörelerin kalkındırılması amacıyla kullanılmakta, kırsal turizmin gelişimi için araştırmalar ve projeler yapılmaktadır. Kırsal turizm, diğer turizm türlerinde olduğu gibi, planlama ve koordinasyon gerektirir. Özellikle de çok yönlü bir koordinasyon zorunludur.
Kırsal Turizmde Planlamanın Önemi
Kırsal turizm faaliyetleri ve gelişmeleri; ölçeğe, doğaya ve içinde yer aldıkları alanın karakter özelliklerine uyum gösterecek şekilde düzenlenmelidir. Herhangi bir turistik alan içinde ziyaretçilerin ihtiyaçları ile o yörede yaşayan halkın ihtiyaç öncelikleri arasında uyum sağlanmasına çalışılmalıdır.
Turizm planlamasının sağladığı başlıca yararlar:
• Turizmin amaçları ve bu amaçların nasıl gerçekleştirileceği ortaya konularak turizm gelişiminin amaçları ve politikalarının be- lirlenmesi • Doğal ve kültürel kaynakların günümüz kullanımı için olduğu kadar gelecek kuşaklar içinde korunmasını sağlayacak şekilde bir turizm gelişiminin gerçekleştirilmesi
• Ülkenin ya da bölgenin genel gelişim politikalarına turizmi entegre ederek, turizm ve diğer ekonomik sektörler arasında bağlantı kurulmasını sağlaması • Kamu ve özel sektörün turizm gelişimi üzerinde karar vermeleri için akılcı bir zemin oluşturulması • Turizm sektörünün birçok unsurunun eşgüdümlü bir şekilde gelişimine olanak sağlaması, turizm çekiciliklerini, faaliyetlerini, tesislerini, hizmetlerini ve artan oranda bölümlenen ve çeşitlenen turizm pazarlarının birbiriyle bütünleşmesi • Olası turizm sorunlarını en aza indirirken faydaların topluma eşit dağılımıyla turizmin ekonomik, çevresel ve sosyal faydalarını dengelemesi ve optimize etmesi • Çekiciliklerin, tesislerin, hizmetlerin ve altyapının turizm gelişiminin boyutları, türü ve yeri konusunda rehberlik edecek fiziksel bir yapı sağlaması • Uygun turistik tesis tasarımları ve birbiri ile uyumlu ve birbirini destekleyen belirli turizm alanları için hazırlanacak ayrıntılı planlar için standartlar oluşturarak yol göstermesi • Gerekli örgütsel ve kurumsal çalışma ortamını sağlayarak, turizm gelişimi politikasının etkin uygulanması ve turizm sektörünün sürekli yönetimi için temel yaratması • Turizm gelişiminde kamu ve özel sektör çabalarının ve yatırımlarının etkin eş güdümüne ortam sağlaması • Turizm gelişimi sürecinin sürekli olarak kontrolü ve yapılacak işlerin istenilen şekilde gitmesini sağlayacak zemini oluşturması,
olarak sıralanmaktadır.
Bir bölgede kırsal turizm gelişimi planlı ve yöreye uygun yapılmalıdır. Bu nedenle master planlar oluşturulmalıdır. Kırsal turizmi geliştirmek amacıyla yapılan master planlarda bulunması gereken aşamalar;
• Plan öncesi durum (background), amaç, kapsam ve yöntemlerin belirlenmesi, • Master planı etkileyebilecek sürdürülebilir turizm plan ve politikaların belirlenmesi, • Doğal, fiziksel, insan ve kurumsal kaynak boyutunu içine alan kırsal turizm kaynak envanterinin oluşturulması, • Kırsal turizm performansının (yerel ekonomiye katkısı, üretim ve verimlilik, bölgesel ve ulusal ekonomiye katkısı) incelenmesi, • Kırsal turizmin gelişimiyle ilgili problemlerin, sınırlılıkların belirlenmesi, • Sürdürülebilir kırsal turizmin geliştirilmesi ile ilgili amaçlar ve stratejilerin belirlenmesi,
olarak sıralanabilir.
Kırsal turizm ürünü rastgele bir ürün olarak geliştirilmemelidir. Kırsal turizm ürünü pazar ve arz yapısına uygun olarak geliştirilmelidir. Kırsal turizm ürün planlaması;
• Pazar araştırmaları • Pazar bölümleme • Kalite geliştirme • Ürün çeşitlendirmesi,
gibi aşamaları içermelidir.
Kırsal Turizm Politikaları
Yaşanan sanayileşme ve hızlı şehirleşmenin de etkileriyle çevre kirliliği, trafik ve stres gibi sorunlar her geçen gün artmaktadır. Bu durum neticesinde bireyler doğal ortamlara yapacakları seyahatlere daha fazla önem vermeye başlamıştır. Bu da ‘’kırsal turizm’’ olgusunun ortaya çıkmasına neden olmuştur. Kırsal turizmin ortaya çıkması ile birlikte, bu turizm türünün gelişebilmesi için kırsal turizm politikalarına ihtiyaç duyulmaya başlanmıştır.
Kırsal bölgelerdeki yaşam kalitesi özellikle ekonomik anlamda şehirlerde yaşayanlara oranla çok daha düşüktür. Ayrıca kırsal alanda yaşayan bireylerin istihdam olanaklarının yetersiz olduğu ve nüfusun büyük bir çoğunluğunun tarım sektöründe çalıştığı görülmektedir. Bu sorunların bir sonucu olarak özellikle çalışma çağındaki genç nüfusun büyük bir kısmı şehirlere göç etmektedir.
Devletin kırsal turizmi geliştirmeye yönelik politikaları gerçekleştirmesi sonucunda kırsal turizm faaliyetleri gerçekleşebilir ve bu sayede kırsal kalkınma hedeflerine daha kolay ulaşılabilir. Ayrıca kırsal turizm her mevsime uygun aktivitelere sahip olması nedeniyle mevsimsel özelliğe sahip değildir. Kırsal turizmde yaşanacak gelişmeler yalnızca bölge halkına yardımcı olmakla kalmayıp, turizmin daha uzun bir döneme yayılmasını sağlayarak tüm ülkenin ekonomisine de katkıda bulunacaktır.
Avrupa Birliği’nde Kırsal Turizm Politikaları
Kırsal alanların büyük çoğunluğu doğal güzelliklerine, ekonomik aktivitelerine, nüfuslarına ve yönetim biçimlerine göre farklılık ve çeşitlilik gösterirler. OECD’nin nüfus yoğunluğunu esas alan tanımına göre kırsal bölgeler Avrupa Birliği toplam alanının %92’sini oluşturur. Nüfusun %50’sinden fazlası kırsal alanlarda ikâmet etmektedir. Bu bölgeler Avrupa Birliği içinde istihdamın %53’ünü oluşturur. Bu kırsal yoğunluk ve çeşitlilik, bu alanlara yönelik temel ve ortak sorunları beraberinde getirmektedir.
Avrupa Birliği içinde kırsal alanların karakterine yönelik önemli değişimler özellikle yeni üye ülkelerin birliğe katılmasıyla yaşanmıştır. 15 üyeli Avrupa’da tarım sektörünün GSYH içindeki payı %2 iken, 2004’te birliğe dâhil olan on yeni üye ülkede bu oran %3’tür; Bulgaristan
ve Romanya’da ise %10’dan fazladır. Yeni üye ülkelerde tarım sektöründe istihdam edilenlerin oranı (%12) AB ülkelerinden (%4) ortalama üç kat fazladır. Bulgaristan ve Romanya’da ise bu oran diğer ülkelere oranla oldukça yüksektir.
Avrupa Birliği genişlemenin beraberinde getirdiği zorluklarla yüz yüzedir. Bu zorlukların başında büyüme- gelişme, istihdam ve sürdürülebilirlik gelmektedir. Diğer yandan kırsal alanlar yeni sektörlere yönelik gelişme fırsatları, turizm olanakları, yaşama ve çalışma alanı bakımından cazibe merkezi hâline gelebilme, doğal kaynaklara yönelik çeşitlilik gibi birçok fırsatı da beraberinde sunmaktadır.
AB’de kırsal kalkınma politikalarının esasını iki temel politikanın sonucu oluşturmaktadır: Bunlardan biri Roma Antlaşması, diğeri ise 1970’lerin ortalarında Avrupa Bölgesel Kalkınma Fonu ile oluşturulan AB’nin Bölgesel Politikasıdır. Bu iki temel politika, kırsal alanları belirli bir ekonomik düzeye getirmek için stratejiler içermektedir.
Türkiye’deki Kırsal Turizm Politikaları
Ülkemiz kıyı turizmi yanı sıra alternatif turizm (sağlık ve termal turizm, kış sporları dağ ve doğa turizmi, yayla turizmi, kırsal ve eko turizm, kongre ve fuar turizmi, kruvaziyer ve yat turizmi, golf turizmi, vb.) gibi turizm türleri açısından da eşsiz imkânlara sahip bulunmaktadır Bununla birlikte, bu potansiyel rasyonel anlamda kullanılamamaktadır. Türkiye Turizm Stratejisi 2023, ülkemizin doğal, kültürel, tarihî ve coğrafi değerlerini koruma-kullanma dengesi içinde kullanmayı ve turizm alternatiflerini geliştirerek ülkemizin turizmden alacağı payı arttırmayı hedef almaktadır.
Kırsal turizmin geliştirilmesine yönelik turizm politikaları:
• Kırsal turizmin bölgeler için önemli olduğunun farkına varmak, • Kırsal turizmin kırsal alanlarda istihdam yaratma gibi sosyal ve kültürel gelişmede anahtar bir faktör olduğunu ortaya koymak, • Kırsal alanlarda çalışanları turizm hakkında eğitmek, • Kırsal turizm pazarında özel grupları hedeflemek, • Kırsal turizme katılan turistlerin memnuniyetini sağlamak, • Turizm planlarının uzmanlarca yapılmasını sağlamak, • Kırsal alanlarda sürdürülebilir turizm ilkelerini uygulamak,
olarak sıralanmaktadır.
2023 Turizm Stratejisinde yer alan ilkelerden kırsal turizmi hedef alan ilkeler aşağıdaki şekilde sıralanabilir:
• Bölge ekonomisinde üretim çeşitliliğinin artırılarak ekonomik istikrarın sağlanması, • Bölgede nitelikli, niteliksiz iş gücüne önemli çalışma fırsatlarının oluşturulması,
• Bölgede yer alan küçük ve orta ölçekli işletmelerin geliştirilmesi, • Yerel düzeyde sanayii ve ticareti uyarıcı altyapı yatırımlarının geliştirilmesi, • Gençlerin ve toplumun eğitimi ile yerel düzeyde modernizasyon sürecinin sağlanması, • Sosyo-ekonomik gelişme konusunda başka seçeneği olmayan bir yörede yerel halk ve turistler tarafından kullanılabilecek rekreasyonel ve turistik olanakların sağlanması, • Yerel düzeyde kişisel gelirlerin ve vergi vb. kamu gelirlerinin artırılması, • Yerel düzeyde imajın geliştirilmesi ve yerel halkın çevre koruma ve geliştirme bilincinin artmasına yönelik çalışmaların yapılmasıdır.
Ayrıca 2023 turizm hedefleri içerisinde kırsal kesimde tarım dışı istihdam alanları oluşturulması, böylece bölgeler arasındaki dengesizliklerin azaltılması, ekonomik anlamda gelişme ile birlikte nüfus göçlerinin önüne geçilmesi, kırsal bölgelerde üretim çeşitliliğinin artırılması, kırsal turizm tesislerinin kurulmasının desteklenmesi gibi politikalara da yer verilmiştir.
Türkiye’de Kırsal Turizm Uygulamaları
Türkiye’de Kırsal Turizm Uygulamaları Türkiye’de kırsal turizmi geliştirmek amacıyla birçok proje uygulanmaktadır. Bunların bazıları;
• Ekolojik Çiftliklerde Tarım Turizmi, Gönüllü Bilgi ve Tecrübe Takası (TATUTA) • Doğu Anadolu Turizm Geliştirme Projesi • Manisa İli Tekelioğlu Köyü Kırsal Turizm Gelişim Projesi • Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP) • Kırsal Kalkınma Programı
olarak sıralanmaktadır.
Kırsal kalkınma politikaları; kırsal toplulukların ekonomik, toplumsal ve kültürel olanaklarını geliştirmeyi amaçlayan politikalardır. Bu politikalarının ana amacı, kırsal toplulukların tarımsal, ekonomik ve sosyo-kültürel alanlarda kalkınmalarını sağlamaktır. Türkiye, dünyada sosyal ve ekonomik kalkınmasını belirli bir plan ve izlence içinde yürütme gereğini duyan ve planlı bir kalkın- mayı daha 1930’lu yıllarda uygulamaya koyan çok az ülkeden biridir.
Ülkemiz turizm politikalarında özellikle kırsal turizm kavramı için geliştirilen uygulamalar bulunmamaktadır. Anayasal ve yasal düzenlemelerde, siyasal parti izlencelerinde ve hükûmet izlencelerinde kırsal turizm kavramı yer almamıştır. Ancak her ne kadar kavrama ilişkin politikalar üretilmemiş olsa da Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı’ndan itibaren kalkınma planlarında doğal, tarihî, arkeolojik, kültürel varlıkların korunması ve turizmin mevsimlik ve coğrafi dağılımını iyileştirilmesi ve dış pazarlarda değişen tüketici tercihleri dikkate alınarak kıs, av ve su sporları, festival, sağlık, termal ve gençlik
turizmi gibi alternatif turizm gizil gücünün değerlendirilmesi gibi kırsal turizmle ilişkilendirilebilecek politikalara rastlamak olanaklıdır.
Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi belgesinde de kırsal turizm isteminin artışı fırsat olarak görülmüş ve kırsal ekonominin çeşitlendirilmesinde kırsal turizm gizilgücünün değerlendirilmesinin önemli açılımlar sağlayacağı belirtilmiştir. Ancak uygulama araçları hakkında herhangi bir öneri getirilmemiştir. Mevzuat açısından değerlendirildiğinde de “kırsal turizm” kavramına yalnızca “Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelik’te yer verildiği görülmektedir.
Türkiye, dünyada sosyal ve ekonomik kalkınmasını belirli bir plan ve program içinde yürütme gereğini duyan ve planlı kalkınmayı daha 1930’lu yıllarda uygulamaya koyan nadir ülkelerdendir. Cumhuriyetin kuruluşu ile başlayan çağdaşlaşma çabaları ve buna paralel olarak kırsal kalkınma çalışmalarının tüm zorluk ve engellere karşın zamanın olanakları içerisinde başarıyla yürütüldüğü söylenebilir. Özellikle 1929 ekonomik buhranı ile başlayan kriz genç Türkiye ekonomisini de etkilemiş ve tarım ürünlerine dayalı olan ihracat olanaklarını sekteye uğratmıştır. Dış dünyada meydana gelen bu olumsuz gelişmeler karşısında Türkiye’nin tek yapacağı tarımda ve kırsal kesimde kalkınmanın sağlanarak kaynak yaratılması olduğuna karar verilmiştir. Buradan hareketle, cumhuriyetin kuruluş yıllarında dönemin hükûmetleri bunun kırsal kalkınma ile olabileceğini düşünerek köylüye yönelik önemli adımlardan biri olan 18 Mart 1924’ teki 442 sayılı Köy Kanunu’nu çıkarmışlardır.