TRZ114U-KIRSAL TURİZM VE KALKINMA
Ünite 4: Kırsal Turizmin Etkileri
Kırsal Turizmin Ekonomik Etkileri
Kırsal turizmin kırsal yörelere olan etkileri arasında ekonomik etkiler ilk sırada yer almaktadır. Kırsal turizme bağlı olarak oluşan bu etki; yörede oluşturduğu gelir, kırsal kalkınmaya etki, yatırımlara etki, istihdama etki, kırsal yoksulluğa etki ve altyapıya etki olarak 6 başlıkta incelenebilir.
Gelire Etkisi
Kırsal yörelerde elde edilen kırsal turizm gelirleri, yörede bulunan diğer sektörlerdeki üretim faktörü sahipleri (inşaat, tarım, sanayi ve diğer hizmet sağlayıcılar) tarafından harcanarak ve ekonomi içinde çeşitli şekillerde el değiştirerek diğer üretim faktörü sahiplerine gelir açısından katkı sağlamaktadır (Bahar ve Kozak, 2006: 136). Günümüzde mevcut ekonomik şartları ve yörenin sahip olduğu özellikleri dikkate alındığında kır ile kent arasında ciddi farklar vardır. Bunların başında gelir dağılımındaki dengesizlikler gelmektedir. Bunu gidermenin bir yolu da kırsal turizm ve buna bağlı oluşan gelirdir.
Kırsal turizme bağlı olarak oluşan ek talep yörede yetişen tarımsal ürünlerin de fiyatlarını yükseltmektedir. Dolayısıyla da yöre halkının gelirinin artmasını sağlamaktadır. Kırsal alanlarda tarım ve turizm, rakip sektörler değil birbirlerinin tamamlayıcısıdır. Böylelikle hem yöreye hem de ulusal ekonomiye olumlu katkı sağlanmaktadır. Kırsal turizm, yörede tarımı teşvik etmektedir. Böylece tarım sektörü geliştirmekte ve halkın gelir düzeyini de arttırmaktadır.
Kırsal turizmin yarattığı olumlu gelişmeler tamamıyla kırsal turistik arz potansiyelinin yüksek olduğu yörelerde sürdürülebilir bir turizm politikasının gelişmesine bağlıdır.
Kırsal Kalkınmaya Etkisi
Kalkınma; genel olarak bir ülkenin millî gelir düzeyinde sürekli artışa bağlı olarak ekonomik, sosyal ve siyasal bazda meydana gelen değişimleri içeren bir süreç olarak tanımlanmaktadır (Clark, 1996: 34). Genel olarak kalkınmanın bir alt dalı olarak mikro bazda kırsal kalkınma kavramı karşımıza çıkmaktadır. Kırsal kalkınma, küçük toplumların içinde bulundukları ekonomik, toplumsal ve kültürel koşulları iyileştirme amacıyla giriştikleri çabaların devletin bu konudaki çabalarıyla birleştirilmesi, bu toplulukların ulusun bütünüyle bütünleştirilmesi ve ulusal kalkınma çabalarına tam biçimde katkıda bulunmalarının sağlanması sürecidir (Geray, 1974: 13).
Kırsal turizm kırsal kalkınmanın öncü sektörü olarak ortaya çıkmaktadır. Kırsal turizm kırsal kalkınmanın öncü sektörü olarak ortaya çıkmaktadır.
Kırsal yörelerde kırsal turizm her zaman ikincil bir ek gelir yaratan sektör olmuştur.
Gelişme imkanı bulamayan kırsal yörelerde yaşayanlar, bulundukları yöreye yönelik gerçekleşen kırsal turizm
talebine bağlı olarak bu yörelerdeki ulaşım, haberleşme, elektrik, su, kanalizasyon, yol yapımı ve diğer altyapı hizmetlerinden turistlere göre daha çok faydalanmaktadır.
Kırsal kalkınmada kırsal turizme ihtiyaç duyulmasının nedenleri ise şöyledir (Soykan 2006: 73):
• Kırsal alanlarda geleneksel işlerin korunması son derece önemlidir. Çünkü bunların bazıları oraya özgü olup yok olma aşamasına gelmişlerdir. • Kırsal turizm sırasında pek çok yeni iş yaratılabilir. • Kırlarda turizmin gelişmesi çeşitlendirmeyi desteklemekte, çoklu bütünleşmiş aktiviteler doğmaktadır. • Kırsal alanlarda hizmetlerin korunması esastır. Kırsal turizm; bilgilendirme, ulaştırma ve benzeri hizmetlerin gelişmesine katkı sağlamaktadır. • Çiftçilere destek, devlet organları tarafından her zaman tarım içeriğinde verilmemekte, başka destek unsurları da aranmaktadır. • Kırsal el sanatları, ülkelerin ve bölgelerin kültürel mirasında öncelikli ve önemli bir yer işgal etmektedir. • Kültürel hizmetler kırsal bölgelerde her zaman geri kalmıştır. • Kırsal turizmde tarihsel yapılardan (eski kiliseler, şatolar, çiftlik binaları, evler) çeşitli şekillerde (müze, el sanatları merkezi, konaklama evi, vb.) yararlanmak mümkündür. • Kırsal toplumlarda eskiden kadının rolü oldukça sınırlıyken, günümüzde kadın önemli roller almaya hazırdır. • Kırsal turizm sürdürülebilir yerel kalkınma sağlarken doğal ekosistemlerin korunmasını da sağlamaktadır. • Kırsal alanda kamu kesimi, özel kesim ve sivil toplum kuruluşları arasındaki işbirliğinin geliştirilerek kırsal kalkınma girişimlerinin harekete geçirilmesidir. • Yerel girişimlerin kurumsallaşmasıdır. • Çok düzeyli yönetişim kavramı kapsamında mahalli idareler ve birliklerinin kapasitelerinin geliştirilmesi ve örgütlenme düzeyinin artırılmasıdır. • Yerel aktörlerin kırsal kalkınma programı hazırlanması, uygulanması, izlenmesi ve değerlendirme konusunda kapasitelerinin geliştirilmesidir. • Yerelin, yerel kültürün, yerel ürün ve hizmetlerin tanıtımı, yerel kaynakların faydaya dönüştürülmesidir. • Üretici örgütlenmeleri ve sivil toplum kuruluşlarının yerel ihtiyaçların giderilmesine ve kalkınmaya yönelik işbirliği girişimleridir. • Şehirlerde veya metropol kentlerde yerel halk tarafından kurulan köy kalkındırma dernekleri, kültür-tanıtma vakıfları ve benzeri sivil toplum
kuruluşlarının yerelde kırsal kalkınmaya katkılarının artırılmasıdır. • Bölgesel, ulusal ve uluslararası düzeyde bilgi ve deneyim paylaşımının sağlanmasıdır.
Yatırımlara Etkisi
Sektörel olarak değerlendirildiğinde herhangi bir bölgede veya yöreye yönelik turizm talebindeki artış yatırımların artmasına da neden olmaktadır.
Başarılı yatırımların, yatırımı gerçekleştiren bireylerin ihtiyacını karşılaması ve yöredeki kırsal toplumun beklentileriyle uyumlu olması gerekmektedir. Kırsal turizm yatırımları yöre halkının sosyo-ekonomik ihtiyaçları doğrultusunda gerçekleştirilmelidir. Ayrıca bölgenin makro düzeyde etkinliklere sahip olması için gerekli plan ve projelerin de dâhil edilmesi büyük önem arz etmektedir.
Kırsal turizm ile kırsal yatırımlar arasında doğru yönlü bir ilişki söz konusudur. Kırsal turizm arz potansiyeline sahip yörelere yönelik turizm talebinin artması, turistik yatırımların da artmasına yol açmaktadır. Yerli ve yabancı turistlerin kırsal alanlara gelmeye başlaması ve buralarda önemli harcamalarda bulunmaları ile birlikte ekonomik ve sosyal sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Bu da kamu ve özel girişimcileri buralarda yeni veya ilave turistik yatırımlar yapmaya sevk etmektedir. Turizm sektörünün özelliği dikkate alındığında, genellikle getirisi uzun vadeli olan ve büyük sermaye gerektiren altyapı yatırımları kamu tarafından; kısa vadeli ve daha az sermaye gerektiren üst yapı yatırımları ise özel girişimciler tarafından gerçekleştirilmektedir.
Kırsal turistik arz değerleri doğaya dayalı bir turizm çeşidi olduğu için yatırımların sürdürülebilir bir turizm politikası dâhilinde gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
İstihdama Etkisi
Turizm sektörünün gelişmesine paralel olarak turistik tesis sayılarının ve yatırımlarının artması işgücü talebini artırmaktadır. Ayrıca turizm sektörünün mevsimsellik özelliğinden dolayı talebin yoğunlaştığı dönemde yani yüksek sezonda turistik işletmelerde işgücüne olan talep de artmaktadır. Sezon bitiminde yani mevsim dışında ise işgücüne olan talep azalsa da bir devamlılık söz konusudur.
Turizm sektörünün, emek-yoğun bir sektör olması ve otomasyona diğer sektörlerden daha az imkân sağlanması, insan gücüne olan ihtiyacını daha da artırmaktadır. Turizm sektöründe istihdamın yüksek olmasının başlıca dört nedeni vardır (Bull, 1995: 156-158):
• Emek Yoğunluğu • Düşük Ücretli İşler • Yarı Zamanlı veya Geçici İstihdam • Mevsimsellik (Sezonluk)
Turizmin ülke ekonomilerine doğrudan, dolaylı ve uyarılmış olmak üzere üç tip istihdam meydana getirdiği
kabul edilmektedir (Barutçugil 1986; Çeken ve Erdem, 2003). Birincisi turizm sektörünün kendisinden kaynaklanan ve ona bağımlı olan işlerle sağlanan doğrudan istihdamdır. İkincisi ise turizm sektörü beslemeleri sonucu ortaya çıkan dolaylı istihdamdır. Üçüncü olarak doğrudan ve dolaylı istihdamdan sağlanan gelir harcandıkça etkisiyle ekonomide yaratılan uyarılmış istihdamdır.
Turizmin istihdama etkisi turistik arz verilerinin çeşitli ve zengin olduğu bölgelerde veya yörelerde turizmin gelişmesine ve turizm talebinin yoğunluğuna bağlı olarak artmaktadır.
Kırsal turizm, uluslararası turizmi etkilediği gibi aynı zamanda iç turizmi de olumlu yönde etkilemektedir.
Yörede turizm sektörünün gelişmesi; başta gençlerin, kadınların, eğitim seviyesi düşük ve yarı kalifiye olanlar ile engellilerin istihdamına imkân vererek işsizlik oranının düşmesini sağlamaktadır. Ayrıca yöredeki mevcut turizm işletmeleri yoksul yöre halkı için yarı zamanlı iş imkânı sunabilmektedir. Kırsal yörede egemen olan tarım sektörü ile karşılaştırıldığında emek yoğun olma özelliğinden dolayı daha fazla istihdam yaratan kırsal turizm, yörede kırsal iş çeşitliliği yaratarak anında istihdam sağlama özelliğiyle işsizlik sorununa daha etkin bir çözüm getirmektedir. Kırsal turizmin gelişmesi aynı zamanda tarımdaki gizli işsizliği de ortadan kaldırmaktadır.
Tarımı terk edenler de tekrar tarımla uğraşmaya başlamakta ve başka yörelere göç etme fikri de ortadan kalkmaktadır. Kırsal yörelerdeki turizm işletmelerinin sayısının artması için de benzer durum söz konusudur. Çünkü yatırım ile istihdam arasında bulunan doğru yönlü ilişki, kırsal yörelerdeki turizm yatırımlarının ve işletmelerin artmasına bağlı olarak çok sayıda kişi için iş imkânı da yaratmaktadır. Kırsal yörede kırsal turizmin gelişmesine bağlı olarak kadınlar günlük ev işlerinin yanı sıra tarımsal ürünler (konserve, meyve, peynir, süt ürünleri, köy ekmeği ve salça gibi) ve değişik el sanatları üretip turiste satarak gelir elde etmekte, aynı zamanda da bu tür işlerle uğraşarak iş güç sahibi olmaktadırlar.
Bütün bunlardan hareketle kırsal yörelerde kırsal turizmin gelişmesi sayesinde yöre halkı kente göç etmeden mevcut imkânları değerlendirerek yeni iş sahalarını yaratabilmektedir. Böylelikle hem kırsal alanlardan kente göç önlenmiş olacak hem de kırsal alanlarda turizm sayesinde sürekli istihdam alanları yaratılmış olacaktır.
Kırsal Yoksulluğa Etkisi
Kırsal yoksulluk, tarım sektörünün diğer sektörlere göre daha düşük katma değer üretmesine ve tarım ürünlerinin fiyatlarının daha az artmasına bağlı olarak bu sektörün milli gelirden aldığı payın zaman içerisinde gerilemesine denir (Özensel, 2015: 182).
Kırsal yoksulluk, dünya genelinde birçok az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerde ve ekonomisi büyük ölçüde tarıma dayalı ülkelerde daha belirgin bir şekilde görülmektedir.
Genel olarak kırsal alanlarda veya yörelerde yoksulluğu besleyen ve yoksulluğu derinleştiren faktörler;
• Toprak mülkiyetinden ve dağılımdan kaynaklanan eşitsiz gelir dağılımı, • Kamusal hizmetlerin eksikliği, • Girişimcilik kültürünün yeterince gelişmemiş olması, • Gizli işsizliğin yüksek oluşu, • Mesleki bilgi ve becerilerin yeterince gelişmemiş olması, • Eğitim seviyesinin düşüklüğü, • Hem kamu hem de yerel yönetimlere bağlı altyapı ve üstyapı yatırımının eksikliği, • Tarım sektöründe teknoloji kullanımının yetersizliği ve tarımın tamamıyla doğa koşullarına göre yapılması, • Coğrafi konumuna ve yapıya bağlı fiziksel engellerin oluşu, • Çalışma karşıtı ahlaki tutum ve değerler, • Bütçe sorunları ve sahip olunan kaynakların etkin kullanılamaması, • Sınırlı iş olanaklarına sahip alanlarda ikamet edilmesi, • Kalabalık aile yapıları, • Sağlık imkânlarının yeterince gelişmemiş olması, • İş ve meslek değişiminin çok yavaş olması, • Teknoloji kullanımının yavaş olması, yöredeki daha düşük gelirli işlerle uğraşmaları, • Eksik istihdam koşulları, • Yöredeki mevcut kaynakların etkin bir şekilde kullanılamaması • Yoksulluğun coğrafi nedenlerden dolayı kabul edilmiş edilmesi olarak sayılabilir.
Kırsal yörelerde tarımın egemen oluşu ve turizme en çok girdi sağlayan sektörün de tarım sektörü oluşu, turizm sektörünün gelişmesine bağlı olarak bu sektörü gerçek değerine ulaştırabilmektedir. Turizm sektörü katalizör bir rol üstlendiği için aynı anda birçok sektörün gelişmesini ve buna bağlı olarak gelirde çarpan etkisini mümkün kılmaktadır.
Altyapıya Etkisi
Potansiyel turizm arzına sahip kırsal yörenin turizme açılabilmesi; öncelikle altyapı, ulaştırma ve yerel hizmetlerin tamamlanmış olması ile gerçekleştirilebilir. Özellikle yöredeki potansiyel arzın etkili arza dönüşmesi turizm altyapısının yeterli olmasına bağlıdır. Kırsal yörelerde turizmin gelişmesi ve yaygınlaşması yöreye götürülecek altyapı, sağlık ve eğitim gibi hizmetlerin kalite ve sayısında önemli miktarlarda artış sağlamaktadır.
Kırsal Turizmin Sosyo-Kültürel Etkileri
Kırsal turizmin etkileri sosyal yapıya ve kültüre etkisi olmak üzere ikiye ayrılmıştır.
Sosyal Yapıya Etkisi
Turistler yeme-içme, eğlence, merak ve dinleme gibi ihtiyaçlarını gidermek amacıyla yerli halkla temasa geçip, çeşitli ilişkiler kurar. Bu ilişkilerin yapısı yöredeki toplumsal yapının değişiminde rol oynamaktadır.
Kırsal turizmin yöredeki toplumsal değişime etkileri; bireysel davranış, aile ilişkileri, toplu yaşam, ahlaki tutumlar, değer sistemleri, örf ve adetler, geleneksel törenler, toplumun örgütlenmesindeki değişikliklere katkıları ve sosyal etkiler şeklinde olmaktadır (Avcıkurt, 2009).
Kırsal yörelerin sosyal yönden geliştirilmesinde kırsal turizmin olası etkileri ders kitabınızın 100. sayfasında sıralanmıştır.
Kültüre Etkisi
Kırsal turizm, kültürel ve tarihî mirasların korunmasına katkıda bulunması ve uluslararası platformda ülke tanıtımı açısından önemli rol oynaması açısından önemlidir.
Kırsal turizmin, yöredeki toplumsal değişime etkileri, bireysel davranış, aile ilişkileri, toplu yaşam, ahlaki tutumlar, değer sistemleri, örf ve adetler, geleneksel törenler, toplumun örgütlenmesindeki değişikliklere katkıları ve sosyal etkiler şeklinde olmaktadır (Avcıkurt, 2009: 53).
Kırsal yörelerin sosyal yönden geliştirilmesinde kırsal turizmin olası etkileri ders kitabınızın 101-102. sayfalarında sıralanmıştır.
Turizm, kültür yayma aracıdır. Turizm sayesinde farklı kültürlere sahip bireyler, turistik arz çekiciliklerine sahip bölgelere veya yörelere giderek kendi kültürleriyle birlikte yerel kültürleri de hem öğrenmekte hem de eve döndüğünde gördüklerini paylaşabilmektedirler. Aynı durum turist kabul eden yöre için de geçerlidir. Böylelikle yörenin kültürü de turizm sayesinde gittikçe zenginleşmektedir.
Kırsal turizm, Sanat, folklor, festival, tiyatro gibi aktivitelerin kalitesinin yükselmesine olanak sağlar. Faaliyetleri destekler ve bunların sürdürülmesi için kaynak yaratır.
Kırsal turizmin gelişmesiyle kırsal alanlardaki turizm arzını oluşturan tarihî ve kültürel değerlerin ortaya çıkarılması ve korunması sonucunda kültürel bütünlük sağlanacak ve kent insanı ile kırsal halk arasındaki bilgi akışının sağlanmasıyla kent ile kırsal alan arasındaki ilişki artmış ve farklılıklar da azalmış olmaktadır.
Kırsal turizmin yöre kültürüne yapmış olduğu diğer etkileri aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür:
• Kırsal yörelerde turizmin gelişmesi sonucunda elde edilen gelir sayesinde, yöredeki kültürel varlıklar koruma altına alınmakta, yerel halk ve turistler yörenin tarihi ve kültürü hakkında bilgi sahibi olmaktadırlar. Elde edilen gelirler,
yöredeki eski yapıların da yenilemesinde etkin rol oynamaktadır. Bu aynı zamanda yörede sürdürülebilir turizm anlayışını da beraberinde getirmektedir (Avcıkurt, 2009: 55). • Kırsal turizm sayesinde yörede aile pansiyonculuğunun gelişmesi ile birlikte yöre halkının ve turistlerin kültür yapısında ve yaşam tarzında çift yönlü bir etkileşim olmakta iki taraf arasında oluşan dostluğa bağlı olarak giyim, kuşam, yemek kültürü, gelenek ve görenekler gibi kültürel bileşenlerin alışverişi sonucunda kültürlerin zenginleşmesi sonucu doğmaktadır. • Kırsal turizm, yörede hem kültürel mirası hem de geleneksel mimari tarzının korunmasını olumlu yönde etkilemektedir. • Yörede turizmin gelişmesiyle birlikte yöre halkı turistlerle daha yoğun bir iletişim kurabilmek için yabancı dil öğrenme gereği hissetmektedir. Bu dil sayesinde yerli halk da farklı kültürleri öğrenmeye çalışacaktır. • Yerel halk kendi kültürleri ile birlikte değişik sanatları karşılaştırarak kendi kültürünü tanıma bununla birlikte diğer kültürlerdeki farklılıkları da göz önünde bulundurarak ayrı yaşam biçimlerini görme fırsatı bulabilmektedir.
Kırsal turizmin en önemli işlevlerinden birisi kırsal göçü önlemek ve kırsal alanlar için kurtarıcı görevini üstlenmiş olmasıdır.
Kırsal turizmin olumlu kültürel etkileri şöyle sıralanabilir (Özdemir Yılmaz ve Kafa Gürol, 2012: 25):
• Kırsal turizm nüfus kaybına uğrama riskleri ile karşı karşıya bulunan yöreleri canlandırmak suretiyle, yöre halkının başka bölgelere göç etmesini önleyebilmektedir. • Şehir ve kırsal yöreler arasındaki ilişkilerin gelişmesi, zamanla şehir ve kırsal yöre arasındaki yaşam ve davranış farklılıklarını yumuşatmaktadır. • Turistlerin her türlü hizmette belirli bir kalite aramaları yerli halkın da hayat standartlarının yükselmesine yol açmaktadır. • Turizm, altyapı, konut ve çalışma şartlarının iyileştirilmesine neden olduğundan bu olumlu gelişmeler halkın yararına olmaktadır.
Kırsal Turizmin Çevresel Etkileri
Çevre Üzerindeki Etkisi
Doğa temelli olan ve içinde bulunduğu doğal çevrenin sunduğu değerler üzerinde şekillenen kırsal turizm, aynı zamanda içinde bulunduğu çevreyi koruma duyarlılığı gösteren bir aktivitedir. Kırsal turizm, kırsal kalkınmanın öncü sektörlerinden birisi olarak çevreye duyarlı bir şekilde gelişmekte, yöre halkının çevre bilincinin geliştirilmesini ve çevrenin korunmasını da teşvik etmektedir. Turizm türleri arasında çevre korumacılığına en fazla özen gösterenlerden biri olan kırsal turizm, içinde
bulunduğu çevreyi mevcut otantik ve doğal halleriyle bir turistik arz değeri olarak kullanmak zorundadır.
Kırsal turizm, yöreye gelen turistlere ve yörede yaşayan insanlara koruma bilinci aşılayan bir turizm çeşididir. Kendi köyünde çevresindeki doğayı ve kültürünü korumayı öğrenen köylü, dünya çapındaki korumacılığa da uyum sağlamaktadır. Bunun yanında ülkesinin dışına çıkan turist, gittiği yerlerdeki korumacılıktan etkilenerek, belki kendi ülkesinde sahip çıkılmayan değerlerin farkına varacak ve bilinçlenecektir.
Kırsal turizm, çevreyi ve doğal ortamı yok etmeden mevcut imkânları değerlendirerek gelişen bir turizm çeşididir. Bundan ötürü, çevreye en uyumlu ve duyarlı turizm türlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Kırsal turizmin önemi burada bir daha ortaya çıkmaktadır.
Turizm, içinde bulunduğu çevrenin sunmuş olduğu jeo- ekonomik, doğal ve sosyo-kültürel değerler üzerinde şekillenen ekonomik bir sektördür. Bundan dolayı turizm ve çevre birbirinden ayrı düşmeyen yaşamsal ilişki içindedir.
Kırsal Turizmin Olumsuz Etkileri
Yörede kırsal turizmin gelişmesi ve yayılması zaman içerisinde çeşitli olumsuz, ekonomik ve sosyo-kültürel değişimlere sebep olmaktadır.
Kırsal turizm, turizmin mevsimsellik özelliği ortadan kaldırabilen bir yapıya sahip olmakla birlikte yerele saygı duymak üzerine programlanmıştır. Yanı sıra, kırsal turizmin olumlu etkilerinin yanında olumsuz etkilerini de görebilmek mümkündür.