TRZ110U-TURİZM TARİHİ
Ünite 8: Cumhuriyet Döneminde Turizm
Giriş
Cumhuriyet 1923 yılının 29 Ekim’inde ilan edildiği zaman Türkiye devleti geçmişten kopuk, her yönüyle yeni olan bir devlet değildi. Devlet teşkilatında, bürokratik uygulama ve geleneklerde, orduda, ticari, sosyal ve ekonomik yaşam dâhil her alanda Osmanlı’dan kalma uygulamalar devam etmekteydi. Dolayısıyla devletin rejimi değişmiş, Cumhuriyet sistemine geçilmiş; yeni ve modern bir devletin temelleri atılmış olmasına karşılık toplumun sosyal, ekonomik ve kültürel durumunda kısa sürede değişimler olmadı, olamazdı da. Bu yönüyle bakıldığında, Türkiye Cumhuriyeti’ndeki turizmle ilgili gelişmeleri ve uygulamaları Osmanlı dönemindekilerden bağımsız ele almak, en azından 1923 yılını izleyen on yıl için çok doğru bir yaklaşım olamaz.
1923’teki Durum
Cumhuriyet 1923 yılında ilan edilmiş ve yeni kurulan devlet, siyasi olarak dünya devletlerinin gözünde bağımsızlığını hakkıyla kazanmış bir ülke idi. Türkiye dünyanın sayılı ulusal kurtuluş savaşlarından birinden başarıyla çıkmış, emperyalist devletlere kafa tutmuş ve kazanmıştır. Siyasi bağımsızlık kazanılmıştır ama ekonomik bağımsızlığın da kazanılması gerekiyordu. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu topraklarda Osmanlı’dan miras kalan pek olumlu bir ekonomik durum yoktu. Duyun-i Umumiye’den ve Osmanlı’nın yabancı ülkelere tanıdığı imtiyazlardan kurtulunmuştu. Ancak demir yollarının tamamına yakını hâlâ yabancı şirketlerin elinde idi. Diğer ekonomik faaliyetler için de durum aynıydı.
1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti ilan edildiğinde turizm ve seyahat bağlamında ortada hemen hiçbir şey yoktu. 1923 yılında İstanbul’da Pera Palas ve Tokatlıyan, Londra ve Bristol otellerinin yanı sıra çok sayıda han bulunmakta idi. İzmir’de ise Pension Suisse, Eskişehir’de Madam Tadia, Ankara’da Taşhan gibi tesisler bulundukları kentlerde konaklama hizmeti vermekte idiler. Anadolu’da ise en önemli konaklama tesisi, hanlardı. Ulaşım olarak nitelikli karayolu yok denecek kadar azdı. Demiryolları ise Osmanlı Devleti tarafından yabancı şirketlere verilen imtiyazlar karşılığında yapılmış ve çoğunluğu da onlar tarafından işletilen güzergâhlardan oluşmakta idi.
Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde turizm alanında yapılan çalışmalar arasında şunlar vardır: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumunun ve 1923 yılında Tercümanlar ve Rehberler Cemiyetinin kurulması ile bu alanda tanıtıcı yayınların hazırlanması, rehberlik kurslarının düzenlenmesine ek olarak; Türk Seyahat Yazıhanesi Ziya ve Şürekâsı ile Türk Seyahat Acenteliği adıyla kurulan iki şirket sayılabilir.
Kamu Yönetiminde Turizm
Türkiye Cumhuriyeti’nde kamuda turizmi de içine alan ilk idare 1934 yılında kuruldu. Bu yıla kadar turizm, seyahat gibi alanlarda herhangi bir kamu idaresi yoktu. Kurulun bu
kamu idaresinin adı, Türk Ofis’tir. Bu ofis tarihi süreç içerisinde farklı şekillerde yapılandırılmış ve genişletilmiştir.
Turizm Masası Şubesi ise, İktisat Vekâletine bağlı olarak kuruldu ve 1938-1939 yılları arasında turizmin de içinde olduğu görevleri yürüttü. İktisat Vekâletine bağlı olarak 1938 yılına kadar Türk Ofis’in “Neşriyat ve Propaganda” servisi içinde yer alan turizm, aynı yıl kurulan “Turizm Masası Şubesi” ile ilk kez kamu yönetiminde temsil edilmeye başlandı. Turizm Masası Şubesi, 31 Mayıs 1939 ve 4220 sayısı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 3614 sayılı “Ticaret Vekâleti Teşkilât ve Vazifelerine Dair Kanun” ile “Turizm Müdürlüğü” adını aldı.
Turizm Müdürlüğü, Türkiye’de turizmi kamu yönetiminde ilk kez müdürlük düzeyinde temsil eden idari birimdir. Turizm Müdürlüğü, 1939 yılında 3614 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Ticaret Vekâleti Teşkilât ve Vazifelerine Dair Kanun” ile “Turizm Masası”nın yerine kuruldu.
Kültür ve Turizm Bakanlığı, ilk kez 01. 12 1981 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanan bir kararla Kültür Bakanlığının kapatılarak Turizm ve Tanıtma Bakanlığı adının Kültür ve Turizm Bakanlığı olarak değiştirilmesi ile kuruldu.
Kamunun Turizm Yatırım ve İşletmeleri
Türkiye Cumhuriyeti 1950’li yıllara gelindiğinde, daha önce sözünü ettiğimiz üzere, turizm sektörüne yönelik yatırım ve işletmecilik faaliyetlerinin ortaya çıkmasına yol açacak siyasal ve ekonomik gelişmeleri yaşamaya başladı. Bunlardan ilki, Türkiye tarihinde ilk kez 1946 yılında çok partili siyasal yaşama geçmiş ve 1950 yılında Demokrat Parti iktidara gelmişti. Türkiye’nin 1946 yılında yoğunlaşmaya başlayan özellikle Amerika Birleşik Devletler ile yakın ilişkileri, ülkenin bir anlamda ray değiştirmesine yol açtı. NATO’ya girildi, Kore’ye asker gönderildi, Batılı pek çok kurumla askerî ve ekonomik bağlantılar kuruldu. Bütün bu gelişmeler turizm sektörünün gelişmesine yol açan uygun ortamlar doğurdu.
Türkiye’de Turizm Eğitimi
Türkiye’de turizm eğitimi 1923 yılından itibaren turist rehberliği eğitimi ile başlarken, 1950’lerde açılan mesleki otelcilik kursları devam etti. Bu alandaki ilk örgün okul, 1961 yılında Ankara Otelcilik Okulu adı altında açıldı. İlk yükseköğrenim düzeyindeki okul ise 1965 yılında açılan Ticaret ve Turizm Yüksek Öğretmen Okuludur.
Türkiye’de turist rehberi yetiştirme çalışmaları 1923 yılında kurulan Türk Seyyahin Cemiyeti ile başladı. Daha sonra adı Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu olarak değiştirilen TURİNG, 1923 yılından itibaren turist rehberi yetiştirmek üzere 1950 yılına kadar çeşitli kurslar açtı.
Turizm alanında eksikliği görülen iş gücünün yetiştirilmesi için 1950’lerin başından itibaren birtakım çalışmalar yürütüldü. Ankara ve İzmir ticaret liselerinde
turizm meslek kurslarının açılması, Türk Millî Gençlik Teşkilatı ve Türkiye Millî Talebe Federasyonunca açılan rehberlik kursları bu alandaki ilk girişimler arasında yer almaktadır.
1961 yılında Ankara Otelcilik Okulu adıyla bir lise açıldı. Aradan birkaç yıl geçtikten sonra 1967 yılında İstanbul’da ikinci Otelcilik Meslek Lisesi açıldı. Bu okulların adı 1973 yılından itibaren Otelcilik ve Turizm Meslek Lisesi adını aldılar.
Türkiye’de lisans düzeyinde eğitim-öğretim yapmak amacıyla kurulan ilk kurum, Ankara Ticaret ve Turizm Yüksek Öğretmen Okuludur (1965). Bu okul, 1955 yılında “Sekreterlik Öğretmeni Yetiştirme Merkezi” adıyla kuruldu. Bu okulun adı aynı yıl “Ticaret Öğretmen Okulu” olarak, daha sonra da “Ticaret Yüksek Öğretmen Okulu” olarak değiştirildi. 1965 yılında bu okula “Turizm” şubesi de eklenerek Ankara Ticaret ve Turizm Yüksek Öğretmen Okulu olarak adı değişti ve dört yıllık bir eğitim kurumu hâline geldi. 1969’da ise Ege Üniversitesi İktisadi ve Ticari Bilimler Fakültesine bağlı “Turizm Kürsüsü” kuruldu. Daha sonra Ege Üniversitesine bağlı olarak turizm meslek elemanı yetiştirmek elemanı yetiştirmek üzere, 1974 yılında Aydın Ön lisans Yüksek Okulu adıyla, 1977 yılında dört yıllık yüksekokula çevrilen Ege Üniversitesi Aydın Turizm ve Otel İşletmeciliği Yüksekokulu kuruldu.
Turizm sektörüne yönelik meslek insanı yetiştirmek üzere açılan lisans düzeyindeki ilk akademik kurum, 21 Ekim 1975 tarih ve 15390 sayılı Resmî Gazete ile kurulan Bursa İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Balıkesir İşletmecilik ve Turizm Yüksek Okuludur. Bu okul 1976-1977 eğitim- öğretim yılından itibaren öğrenci almaya başladı.
Türkiye’de Turizm Sektörünün Gelişimi
Türkiye’de modern turizm alanındaki çalışmalar ilki 1949 yılında toplanan Turizm Danışma Kurulu Toplantıları ile başladı. O döneme kadar münferit olarak yürütülen çalışmalar, 1950 yılından sonra devlet politikaları arasında yer almaya başladı. Batılı ülkeler ile başlayan yakınlaşmalar turizm ve seyahat alanına da yansıdı ve konaklama, seyahat, yeme-içme alanlarında kayda değer ilerlemeler ortaya çıkmaya başladı.
Seyahat Acentaları İstanbul’da Cumhuriyet’ten önce bugünkü anlamıyla seyahat acentası olarak kurulmuş bir işletme yoktu. Bu görev çoğunluğu yabancı acentaların temsilciliklerinden oluşan “Vapur Acentaları” tarafından yerine getiriliyordu (Akçura, 1993). Türkiye Cumhuriyeti’nde ilk seyahat acentaları 1920’li yıllarda faaliyete başlayan TUTTA (Turkish Travelling and Tourism Agency), Millî Türk Seyahat Acenteliği (NATTA), Türk Seyahat Yazıhanesi Ziya ve Şürekâsı, Türk Seyahat Acenteliği, Tutta, le Globe, Blukes, Nihat ve Şevki Seyahat Acentesi sayılabilir. neyin yapılıp neyin yapılmayacağını, böylelikle projenin sınırlarını belirleyen çerçevedir.
Konaklama İşletmeleri Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu yıllarda ülkede sınırlı sayıda konaklama tesisi vardı. Konaklamalar daha çok şehirlerde hanlarda, kırsal kesimde ise kervansaraylarda yapılıyordu. İstanbul, Ankara, İzmir gibi kentlerde ise birkaç nitelikli tesis bulunuyordu. türde incelenmelidir. Ülkede mevcut tesislere yenileri ilk kez 1950 yılından sonra eklenmeye başlandı. İstanbul’da Pera Palas, Tokatlıyan ve Park oteli gibi tesislere 1950’lerden itibaren İstanbul Hilton Oteli ve Divan Oteli eklendi. 1970’lerden itibaren ise nitelikli tesis sayısı hızlı bir şekilde artmaya başladı.
Hava Yolu İşletmeleri Türkiye’de hava yolu yolcu işletmeciliği alanında kurulan ilk işletme, Türk Hava Yollarıdır. Millî Savunma Bakanlığına bağlı olarak 1933 yılında Hava Yolları Devlet İşletmesi adıyla kurulan THY, 1935 yılında Bayındırlık Bakanlığına, 1938 yılında da Devlet Hava Yolları Umum Müdürlüğü adıyla Ulaştırma Bakanlığına bağlandı. Bir sonraki işletme olan Anadolu Jet, 23 Nisan 2008 tarihinde THY’ye bağlı olarak kurulan düşük maliyetli bir hava yolu işletmesidir.
Sun Express hava yolu şirketi ise, Lufthansa ve THY’nin eşit ortaklıkları ile 1989 yılında Antalya’da kuruldu. Bir başka işletme olan Onur Air, düşük maliyetli taşımacılık görevini sağlayan Türk şirketidir. Onur Air, 14 Nisan 1992 tarihinde kuruldu ve ilk seferini 14 Mayıs 1992 tarihinde K.K.T.C. Ercan Havalimanına yaptı.
Türk Turizm Talebi ve Geliri Türkiye’ye yönelik turizm talebi, bir başka anlatımla ülkeye gelen turist sayısı ile ilgili rakamlar 1930’lardan beri derlenmektedir. 1980’lere kadar 100 binler ile bir milyon arasında değişen gelen yabancı sayısı 1980’lerden sonra ilk kez milyon sayılarını aştı, 2019 yılında 45 milyon kişiye ulaşarak, dünyada ilk 10 ülkenin arasında girdi. Aynı şekilde, turist gelirinde de önemli artışlar gerçekleşti kullanılacak personel, ekipman, fiziksel mekanlar gibi tüm unsurları kapsamaktadır. Bu kaynakların bir kısmı projenin yapılacağı işletmede bulunamayabilir. Bu durumda ihtiyaç duyulan kaynaklar, bir dış kaynaktan kiralama yoluyla sağlanıp projede kullanılabilir.
Türkiye’de Turizm Alanındaki Sivil Toplum Kuruluşları
Türkiye’de turizm ve otelcilik alanındaki ilk sivil toplum kuruluşu, 1922 yılında kurulan Müstakbilîn Cemiyeti’dir. “İstanbul’a gelen ziyaretçi ve turistlere memleket ve Türk medeniyeti hakkında doğru ve bilimsel bilgi vermek” amacıyla kurulan (Bakar, 2020) bu cemiyeti 1923 yılında kurulan Türk Seyyahin Cemiyeti izledi. Bu dernek daha sonra Seyyahin Cemiyeti (1923-1926), Türkiye Turing Kulübü (1926-1930) adlarını aldı ve son olarak Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu (1930-) adıyla önemli işlere imza attı. Türk Tayyare Cemiyeti ise 1924-1935 yılları arasında faaliyet gösterdi (Yaşar, 2020). Bu alandaki ikinci sivil toplum kuruluşu 1933 yılında kurulan Otelciler ve Hancılar Cemiyetidir.