TRZ104U-ÖZEL İLGİ TURİZMİ
Ünite 7: Sağlık Temelli Özel İlgi Turizmi
Sağlık ve Sağlıklı Yaşam
1948 yılında kurulan Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) sağlığı “yalnızca hastalık veya sakatlığın olmaması durumu değil, bedensel, sosyal ve ruhsal refah durumu” şeklinde tanımlamıştır. Korunması ve geliştirilmesi bağlamında ise sağlık; insanların bireysel, sosyal ve ekonomik olarak verimli bir yaşam sürmesini sağlayan bir kaynaktır. DSÖ sağlığın, temel insan haklarından biri olduğunu vurgulamaktadır.
Sağlıklı yaşam, genel anlamıyla aşağıdaki boyutlarda ele alınmaktadır:
• Düzenli hareket etme • Temiz hava ve ışık • Dinlenme • Yeterli ve düzenli uyku • Sağlığın, kişinin temel sermayesi ve kaynak olarak görülmesi • Sağlıklı olma durumunda kişinin iş yaşamında kalabilme şansının artması
Sağlık Turizmi ve Sağlık Turizminin Çeşitleri
Turizm faaliyetinin doğası gereği sağlık turizmi kapsamında gerçekleştirilen seyahatlerde amaç; turistlerin günlük hayatlarından uzaklaşması, ruh ve beden sağlığı için gerekli uygun ortamda tedavi olmaları ya da sağlıklarının daha iyi hâle gelmesi için destekleyici sağlık hizmetlerinden faydalanmalarıdır. Kısaca amaç, sağlığa yeniden kavuşmak ya da sağlıklı olma durumunu korumaktır.
Sağlık amaçlı seyahatlerin, son yıllardaki gelişimine etki eden faktörleri şu şekilde sıralamak mümkündür:
• Sağlık bilincinin artması • Demografik yapının değişmesi • Tıp alanındaki gelişmeler • Yaşam süresinin uzaması • Modern çağın hastalıklarının artması • Bireylerin sağlık harcamalarına katılmak zorunda olması
Sağlık turizmi faaliyetleri, 1990’lı yıllardan günümüze kadar uluslararası alanda gerçekleştirilen uygulamalarda ülkeler arası rekabetçilik ve küreselleşme ile tercih edilen özel ilgi turizmi faaliyeti olarak kullanılmıştır.
Sağlık turizminde pek çok farklı medikal tedavinin yanı sıra, termal tedavi uygulamaları, ileri yaş bakımı, ileri yaşa yönelik tedavi hizmetleri ve engelli bireylerin tedavisi gibi uygulamalar da gerçekleştirilmektedir. Sağlık Bakanlığı, sağlık turizmi çeşitlerini üç grupta ele almaktadır:
• İleri yaş ve engelli turizmi • Termal sağlık turizmi ve SPA-wellness • Medikal turizm (Tıp turizmi)
İleri Yaş ve Engelli Turizmi
İleri Yaş Turizmi
Gelişmiş ülkeler, yaşlı nüfusun daha mutlu yaşaması için çaba göstermekte ve onların ürettikleri dönemlerinin karşılığı olarak hak ettiklerini vermeye çalışmaktadır. Bu amaç doğrultusunda uygun koşullar ve kabul edilebilir maliyetlerle, daha iyi bakım olanağı sunan ülkelere doğru yaşlı hareketliliğine izin verilmiştir. Bu durum da yaşlı bakım turizmini ortaya çıkarmıştır. Birçok ülke bu alanda çözüm üretmiştir. Türkiye’de de 2014-2018 dönemi için geliştirilmiş 10. Kalkınma Planı’nda yaşlı bakımı, İleri Yaş Turizmi başlığı altında hedefler arasında yer almıştır.
İleri yaş turistler yaşam standartlarını yükseltmek için çeşitli aktivitelere katılmaktadır. Bu aktivitelerden biri de Romanya, İngiltere, ABD, Avustralya, Singapur, Kosta Rika ve Tayland’da örnekleri bulunan “Sağlıklı Uzun Yaşam ve Yaşlanma Karşıtı Köyler”dir.
Türkiye, Macaristan, Hırvatistan, Tayland ve Çekya gibi diğerlerine göre genç nüfus oranı yüksek ülkeler, ileri yaş sağlık turistleri tarafından talep edilen destinasyonlar olarak sıralanabilir.
Engelli Turizmi
Engelli bireylerin turizm motivasyonlarına bakıldığında, seyahatlerinde farklı kişisel talepleri ve gereksinimleri olduğu görülmektedir. Engelli turizmi kavramı da turizm faaliyetine katılan engelli bireylerin farklı istek ve ihtiyaçlarına cevap verme açısından kavram kargaşası yaratmamak adına ilgili alanyazında “erişilebilir turizm” şeklinde kullanılmaktadır. Erişilebilir turizm; ulaşım, işitme, görme ve algılamanın yer aldığı turizm uygulamalarının bulunduğu, erişim ihtiyaçları olan bireylerin, engelli, yaşlı ve çocukların yer aldığı bir turizm çeşididir.
Dünya Turizm Örgütü engelli turizm konusunda bazı önerilerde bulunmaktadır. Bu önerileri şu şekilde sıralamak mümkündür:
• Küresel Tasarım • Yedi Prensip Önerisi • Altyapı ve Hizmetler • Personel Eğitimi
Termal Turizm ve SPA-Wellness
Termal Turizm
Termal turizm, tarih boyunca bilinen en eski sağlık turizmi çeşidi olarak kabul edilmektedir. İnsanlar, sağlıklı olmak ve şifa bulmak amacıyla termal su kaynaklarının yer aldığı yerlere seyahat ederek tedavi olmuşlardır.
Termal turizme katılanlar, amaçları bakımından iki grupta ele alınmaktadır:
1) Tedavi Amaçlı Termal Turizm 2) Tedavi Amaçlı Olmayan Termal Turizm
Termal turizmin katma değerleri şu şekilde özetlenebilir:
• Turizmin mevsimsellik özelliğini ortadan kaldırmak için termal turizme yönelme • Konaklama ve yeme içme işletmelerindeki doluluk oranlarını artırma • Turizmin ekonomik kalkınmaya etkisi kapsamında gelir getirici etkisi ve istihdam yaratma • Kendisiyle ilişkili olan diğer özel ilgi turizmi çeşitleri ile uyum sağlama • Termal turizm tesislerinde sağlıklı olmayı destekleyecek hizmet ve uygulamaların yanı sıra iyileştirici aktiviteler sunma • Tedavi imkânına sahip termal işletmelerin kârlılık oranının yüksek olmasının yanı sıra rekabet gücüne sahip olma.
SPA ve Wellness
Termal ve SPA kullanımları arasında benzerlik olduğu söylense de temelinde pek çok farklılık bulunmaktadır. İkisinin ortak özelliği sağlığı koruma amaçlı olmalarıdır. Termal turizmin SPA’dan ayrıldığı nokta, sağlığı arttırmak için yapılan kür ve fizik tedavilerinin olmasıdır. Wellness ise bireyin bedensel, ruhsal ve zihinsel olarak kendini sürekli iyi hissetmesi ve yaşam kalitesinin artması için bilinçli yaşamasıdır. Bu bakımdan wellness, termal ve SPA’dan daha kapsamlıdır.
Medikal Turizm
Tıp turizmi olarak da bilinen medikal turizm, tamamen tıbbi bir tanımlama olup tedavi amacı ile yapılan seyahatlerdir. Bir başka deyişle, bireyin bozulan sağlığını geri kazanmak amacıyla sunulan hizmetler bütünüdür. Sağlık Bakanlığı, medikal turizm kapsamındaki hizmetleri; ileri tedaviler (kardiyovasküler cerrahi, radyoterapi, cyberknife vb.), transplantasyon, infertilite (tüp bebek İVF uygulamaları), estetik cerrahi, göz, diş, diyaliz tedavileri vb. şeklinde belirtmiştir. Medikal turizmin gelişmesinde en önemli faktörler; seyahat edilen destinasyonda tedavi giderlerinin düşük, bekleme sürelerinin kısa olmasıdır.
Medikal turizm aşağıda verilen dört ana başlıkta incelenmektedir:
• Medikal turizm kapsamındaki hastalar: Tıbbi tedavi almak amacıyla gelenlerdir. • Turistin sağlığı kapsamındaki hastalar: Turistik amaçla gelip de acil ve plansız olarak sağlık hizmeti almak zorunda kalanlardır. • Sağlık alanında ikili anlaşma yapılan ülkelerden gelen hastalar: Sudan, Afganistan, Yemen, Arnavutluk, KKTC, Kosova ve Azerbaycan’dan ikili anlaşma kapsamında Türkiye’ye tedavi amaçlı gelenlerdir. • Sosyal Güvenlik Kurumu kapsamında gelen hastalar: Sosyal güvenlik kuruluşları arasındaki anlaşmalar kapsamında tedavi amaçlı gelenlerdir.
Türkiye’nin medikal turizmde tercih edilmesinin nedenleri; tedavilerin Avrupa ülkelerinden daha ucuz olması, uygulanan tedavilerde başarı oranlarının ve sunulan hizmetin kalitesinin yüksek olmasıdır.
Dünyada ve Türkiye’de Sağlık Turizmi
Sağlık turizminde en çok tercih edilen ülkeler; ABD, Almanya, Güney Kore, Hindistan, Kolombiya, Kosta Rika, Küba, Malezya, Meksika, Singapur, Tayland ve Türkiye’dir.
Dünyada Sağlık Turizmi
Termal turizmin küresel olarak Güney, Doğu ve Orta Avrupa, Asya, Güney Amerika ve Kuzey Afrika ülkelerinde yaygın bir şekilde yer aldığı bilinmektedir.
Küresel anlamda termal turizmde öne çıkan ülkeler Çin (17,5 milyar dolar), Japonya (12,8 milyar dolar) ve Almanya (7,2 milyar dolar); SPA turizminde ise ABD (20,8 milyar dolar), Çin (8.2 milyar dolar), Almanya (6,7 milyar dolar), Japonya (5.7 milyar dolar) ve Fransa’dır (3.6 milyar dolar)
Çin
Üç milyon yıllık bir geçmişe sahip Huaqing Hot Spring in Xi’an, Çin’de bulunan ilk termal olarak bilinmektedir. Yellow Mountain (Mt. Huangshan) ise yıl boyunca 42 derecede sabit sıcaklıkta kalmasıyla diğerlerinden ayrılmaktadır. Trumpet Shell Valley (Hailuogou) buzullarla bir arada olması sebebiyle özel bir yere sahiptir
Amerika Birleşik Devletleri
Wellness kavramı bu çabalar sonucunda 1970’li yıllarda ilk kez ABD’de ortaya çıkmıştır. Wellness anlayışının ABD’den Kıta Avrupası’na şekil ve içerik değiştirerek yayılması 1980’li yılları bulmuştur. Bu bağlamda ABD öncü bir devlet olmuştur. ABD’de wellness, bütüncül ve toplum sağlığına yönelik tedbir ve çalışmaları içerirken Kıta Avrupası’nda daha çok şımartılma ve haz alma ön plandadır.
Japonya
Topraklarında hâlen aktif volkanların yer aldığı Japonya, en zengin termal kaynaklara sahip ülkelerden biridir. Onsen olarak adlandırılan açık ve kapalı doğal termal kaynaklar, ülkenin pek çok yerinde bulunmaktadır.
Japonların en iyi bilinen termal merkezleri; Ehime’de bulunan Dogo Onsen, Kanagawa’da yer alan Hakone Seventeen SPA, Oita’da bulunan Yufuin, Akita Eyaletinde bulunan Nyuto Onsen, Kagoshima’da yer alan Ibusuki ve Nagano Joshinetsu’daki Jigokudani olarak sıralanabilir.
Almanya
Almanya, doğa temelli turizm çeşitleri yanında sağlık, şehir, kongre, fuar, alışveriş vb. turizm çeşitleri ile Avrupa’da öne çıkan bir turizm destinasyonu hâline gelmiştir. Bunda Almanya’nın ulaşım ağlarının gelişmiş olması etkilidir. Sağlık turizminde önemli bir destinasyon
olan Almanya’da sağlık turizmi beş alt sınıfa ayrılmaktadır:
• Wellness turizmi • Sağlığa yönelik tatil • Medikal wellness turizmi • Kür ve rehabilitasyon turizmi • Medikal turizm
Almanya’nın en önemli termal merkezleri ise Bad Füssing, Bad Griesbach, Baden Baden ve Wiesbaden’dır.
Fransa
Fransa sahip olduğu termal merkezlerle yaklaşık olarak 500 bin turist tarafından ziyaret edilmektedir. Fransız termal turizm sektörü hem doğrudan ve dolaylı olarak 100 bin kişiye istihdam hem de ülkeye ekonomik katkı sağlamaktadır.
Fransa’da termal merkezler beş bölgede yoğunlaşmıştır. Bu bölgeler Aquitaine, Avuvergne, Languedoc-Raussillon, Midi-Pyrenees ve RhoneAlpes’dir.
Türkiye’de Sağlık Turizmi
Anadolu, tarih boyunca pek çok medeniyet tarafından sağlık ve şifa kaynağı olarak bilinmiştir. Başta Hipokrat olmak üzere çoğu hekim çeşitli hastalıklara deva bulmak, insanları iyileştirmek için uğraşmıştır.
Türkiye Alp-Himalaya kıvrım dağ kuşağında yer alması nedeniyle termal açıdan çok yüksek potansiyele sahip bir ülkedir. Kuzey Anadolu fay hattı, Doğu Anadolu fay hattı ve Batı Anadolu fay hattı üzerinde mineral bakımından zengin yaklaşık bin beş yüze yakın termal kaynak bulunmaktadır.
Türkiye’yi genel anlamda sağlık turizminde tercih edilen bir destinasyon hâline getiren özellikleri şöyle sıralamak mümkündür:
• Zengin termal kaynakları • Termal kaynaklarla rehabilitasyon olanağı • Organik ve ekolojik tarım olanaklarının yer aldığı zengin doğal ürün pazarı • Geri endüstrileşmenin bir kazanımı olarak çevresel kirlenmenin azaltılması çalışmaları • Endüstrileşmemiş bölgelerde yetiştirilen tarım ürünleri • Tıp turizmi hizmetlerinde Avrupa ve Orta Doğu’da lider ülke durumunda olması • Yaşlı bakımı için gerekli genç iş gücü • Akademik kürsüler ve bilim insanları • Ekonomik yaşam olanakları • Güneşli gün süresinin uzun olması • Denizlerin mineral açıdan zenginliği • Sağlıklı yaşam için kullanılabilecek nitelikli konaklama tesisleri • Tüm bölgelerinde aynı anda dört mevsimin yaşanabilme imkânı
• Klimaterapi ve hipoterapi gibi alternatif tedavi imkânları • Hobi terapileri ile ilgili gelişmiş akademik çalışmalar • Dünyanın her yerinden ulaşım kolaylığı • Ekonomik ve sosyal açıdan elverişli gezi imkânları • Yaşlılar için son derecefaydalı iklim özellikleri • Sağlıkla ilgili erişilebilirliğin yüksek olması • Hastanelerde bekleme sırasının olmaması • Özellikle Avrupa ülkeleri ile pek çok devletler arası anlaşmaları tamamlaması
Bir Özel İlgi Turizm Çeşidi Olarak Sağlık Turizmi
Sağlık turizmi bireyleri, genel anlamda bedensel, ruhsal, entelektüel, zihinsel ve mesleki olarak iyileştirmeyi ve geliştirmeyi kapsayan bir turizm çeşidi olarak adlandırılabilir. Kültür ve Turizm Bakanlığının sağlık turizmi tanımlamasında ise “tedavi amaçlı yapılan seyahatler” olarak yer almaktadır. Başka bir ifadeye göre, ulusal ve uluslararası hasta potansiyelinden faydalanmak suretiyle sağlık işletmelerinin kurulmasına ve sağlık hizmetlerinden yararlanılmasına fırsat yaratan bir turizm çeşididir.
Sağlık turizmi temelde iki alana odaklanmıştır:
(1) Kendini iyi hissetme (2) sağlıklı olma ve sağlığı geri kazanma.
Dünyada ve Türkiye’de turizm harcamaları içerisinde büyük bir paya sahip olan sağlık turizmi, özel ilgi turizmi kapsamında değerlendirilse de çeşitleri arasında yer alan medikal (tıp) turizm, bireylerin tedavi amacıyla gerçekleştirdiği bir turizm çeşididir. Bu nedenle özel ilgi turizmi kapsamında değerlendirilmemektedir. Sağlık turizmi, beraberinde diğer özel ilgi turizmi çeşitlerini de geliştirerek, turistik ürünün sahip olduğu mevsimsellik özelliğini azaltmakta ve turizmin tüm yıla ve ülke geneline yayılmasını sağlamaktadır.