TRZ104U-ÖZEL İLGİ TURİZMİ
Ünite 4: Doğa Temelli Özel İlgi Turizmi
Doğa Temelli Turizm Kavramı
Küresel ekonomik etkisi göz önüne alındığında, sağladığı ekonomik katkı, teknolojiden sonra ikinci sırada olan turizm dünyanın en hızlı gelişen sektörlerinden biridir. Bu hızlı gelişmeyle birlikte, çeşitli turizm çeşitleri ortaya çıkmıştır. Bunların önemli bir eğilimini temsil eden turizm çeşitlerinden biri, dünyadaki ‘bozulmamış’ bir doğaya sahip olduğu düşünülen bölgelere yönelik seyahatlerden oluşan turizm çeşitleridir. Aslında doğa turizmi olarak da adlandırılan şeyin bir bütün olarak turizmden daha hızlı büyüdüğü düşünülmektedir. Bu nedenle, turizm pazarlamacılarının ve planlamacılarının doğa turistleri hakkında sistematik bilgi edinmeleri gerektiği konusunda genel bir fikir birliği vardır.
Doğa temelli turizm faaliyetleri açısından düşünüldüğünde bu alandaki turizm faaliyetlerinin gelişme hızı, sektörün kendisine çok yönlü faydalar sağlamaktadır. Bu faydalar toplum açısından özellikle sosyal ve ekonomik fayda boyutlarıyla değerlendirilebilir. Ancak ekonomik faydaların sosyal faydalara nazaran daha kolay ve somut bir şekilde ölçülmesi, doğa temelli turizmin ekonomik faydalarının ön plana çıkmasına neden olmaktadır. Bu nedenle; turistler, yerel halk, işletmeciler, merkezî ve yerel yönetimdeki karar alıcılar için doğa temelli turizm için önemli çekicilikler olan korunan alanlar ve yaban hayatı alanlarının değeri anlaşılmalıdır.
Doğa temelli turizmin boyutları aşağıdaki gibi sıralanabilir;
• Deneyim: Doğaya bağımlılık (bağımlı, gelişmiş), etkileşim yoğunluğu (özel, gündelik), sosyal duyarlılık (grup içi dinamikler), • Gidilecek yerler: Erişilebilirlik (uzaklık), kalkınmaya katkısı (şehir, köy), mülkiyet (özel, hükûmet) ve kırılganlık (sürdürülebilir, kapasite), • Seyahat tarzları: Altyapı desteği düzeyi (saha, taban), grup büyüklüğü ve türü, kültürel etkileşim faktörü, ödeme istekliliği, ziyaret süresidir.
Doğa temelli turizm geliştirilirken uygulanacak temel ilkeler aşağıdaki gibi sıralanabilir:
• Turizme açılan bölge hakkında eğitim, • Kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve bozucu etkilerden kaçınma, • Yerel halkın güçlenmesi ve gelişimde desteklenmesi, • Yerel halkın kültürel/sosyal/politik özelliklerine saygı, • Turizm endüstrisinde fayda sağlamadır.
Doğa Turisti Kimdir?
Doğa temelli turistler, doğa temelli turizm kavramı kadar geniş bir şekilde tanımlanmaktadır. Doğa temelli turistler, homojen bir özellik göstermezler. Bununla ilgili olarak doğaya dayalı deneyimlerin, etkinliklerin ve turistlerin farklı türlerini ifade eden çeşitli tipolojiler
oluşturulmuştur. Örneğin; sert ve yumuşak doğa turistleri arasındaki ayrım, ilgi ve fiziksel zorluk düzeyine bağlı olarak yapılmıştır. Bunlardan ilki bu tür etkinlikler hakkında detaylı bilgileri olanları temsil ederken ikincisi, genel düzeyde bilgi sahibi olanları temsil etmektedir. Linberg (1991), doğa temelli turistleri dörtlü bir sınıflandırmayla kategorize etmiştir:
1. Etkin/Kararlı doğa turistleri: Bilimsel araştırmalar, eğitim, doğadaki çöpleri toplama ya da benzer amaçlar için özel olarak düzenlenmiş turların üyeleridir. 2. Adanmış doğa turistleri: Korunan bölgeleri görmek için özel geziler düzenleyen, yerel, doğal ve kültürel tarihi anlamak isteyen kişilerdir. 3. Ana akım doğa turistleri: Amazon ormanlarına gitmek veya bir goril parkını ziyaret etmek gibi alışılagelmedik seyahatler gerçekleştiren kişilerdir. 4. Günlük doğa turistleri: Daha geniş bir yolculuğun parçası olup tesadüfen doğaya katılan kişilerdir.
Doğa Turistinin Motivasyonları
Yapılan bir araştırma doğa temelli turistlerin; doğal olanı deneyimlemek, fiziksel olarak aktif olmak, doğa hakkında bilgi edinmek, öğrenmek, benzer ilgilere sahip insanlarla sosyal temas kurmak ve yeni açık alan becerileri edinmek için seyahat ettiğini ortaya koymuştur. Doğa turistleri, doğayı ve dış dünyayı öğrenmeye ve deneyimlemeye, eğitim deneyimlerine sahip olmaya yönelik itici güçler tarafından motive olmaktadırlar. Pearce, Morrison ve Rutledge’in (1998) araştırmasında ise doğa temelli turistlerin; doğayı deneyimlemek, özel ilgilere yönelmek, sakin bir atmosferde rahatlamak ve yetenekleriyle ilgili faaliyetlere katılmak gibi güdülerle de seyahat ettiğini belirlemiştir.
Doğa temelli turizmle ilgili olarak çok sayıda güdüleyici faktör olmakla birlikte aşağıdaki şekilde özetlenebilir;
• Bilimsel ve eğitimsel ilgi, • Macera, risk ve meydan okuma (örneğin, yaban hayatının algılanan tehlikesinin ve öngörülemezliğinin veya doğal ortamların zorluklarının üstesinden gelmek; yaban hayatı, sert koşullar vb. ile kahramanca karşılaşma hikâyelerine sahip olmak), • Farklı tür ve ortamları aktif olarak deneyimleme ve onlarla empati kurma fırsatları (örneğin vahşi yaşam alanlarında yunuslarla veya tropik balıklarla yüzerek), • Eğlence, büyülenme, keşif veya ayrıcalık duyguları yaratan ilginç flora, faunaların pasif gözlemi, • Doğal özellikleri, manzaraları, flora ve faunayı estetik olarak takdir etmek - onları fotoğraf veya sanat yoluyla yakalama fırsatı bulmak
• Doğa, değişen mevsimler vb. ile tatmin edici bir psikolojik/ruhsal karşılaşma veya yeniden bağlanma, • Yeşil alan, temiz hava, barış ve sessizliğin, doğa ve/veya açık hava egzersiziyle bağlantı kurma, yaşam tarzı ve kendine güvenme zorluklarının sağlık, iyileşme ve stres yönetiminde faydaları, • Nadir destinasyonlar, flora ve fauna içeren eşsiz deneyimler yoluyla statü elde etme arzusudur.
Doğa Temelli Turizm Çeşitleri
Doğa temelli turizmin balık avlama, avcılık, kayak, snowboard, kar motosikleti, kızak, kano, su sporları, yürüyüş, bisiklet, dağ bisikleti, kuş gözlemciliği, bitki gözlemciliği, yaban hayatı izleme, golf, fotoğrafçılık ve bunun gibi pek çok rekreasyonel faaliyeti içeren bir turizm çeşidi olduğu söylenebilir. Diğer bir tanıma göre doğa temelli turizm, bir alanın doğal kaynaklarını kullanmak kapsamında basit serbest zaman gezisidir. Doğa temelli turizm çeşitleri, kaynak olarak doğayı kullanan birçok turizm çeşidiyle ilgilidir ve doğa temelli turizm çeşitleri başka kategorilerin altına da girebilir.
Yaban Hayatı: Doğal yaşam ortamlarında serbest olarak yaşayan ve evcil olmayan bütün hayvan topluluklarını ve bu canlıların yaşadığı çevreyi de içine kavramdır.
Yaban Hayatı Gözlemleme Turizmi: Yaban hayatı izlemek veya yaban hayatındaki canlılarla karşılaşmak için yapılan turizmdir. Yaban hayatı gözlemleme turizmi, hayvanların esir, yarı esir ya da vahşi doğada olduğu çeşitli ortamlarda gerçekleşebilir. Bu faaliyet; pasif gözlemden, gözlemlenen türlerin beslenmesine veya onlara dokunulmasına kadar çeşitli etkileşimleri kapsar.
Yaban hayatı turizminin yaban hayatı üzerinde üç temel olumsuz etkisi olabilir:
• Kuşların ve hayvanların davranışlarında değişikliklere neden olarak (Örneğin, yuvaları ve yumurtaları terk etmek, kısıtlı hareket örüntüleri nedeniyle yemlemeyi durdurmak, kamp alanlarına ve yiyecek bulmak için yollara yaklaşmak vb.), • Fizyolojik değişikliklere yol açarak (Örneğin kalp atış hızı, vücut ısısı vb.), • Habitatlara zarar vererek.
Ancak yapıldığı ortam ve sahip olduğu özelliklerden bağımsız olarak düşünülürse, yaban hayatı turizmi; yaban hayatı ve çevre açısından kısa veya uzun vadeli faydalar; yerel topluluklar açısından ekonomik ve sosyal faydalar sağlayabilir. Özellikle özgür doğada gerçekleştirilen yaban hayatı turizmi, sosyoekonomik faydalar sağlayarak bir ülkenin veya bölgenin yaban hayatının ve yaşam alanlarının sürekli korunmasını teşvik etmektedir. Aynı zamanda bölge sakinleri ve konuklar arasında yaban hayatına ve doğaya saygının geliştirilmesine, çevresel konular hakkında farkındalığın artmasına da yardımcı olabilir
Tarım Turizmi
Tarım turizmi, doğrudan tarımsal çevre, tarım ürünleri ve tarım alanlarındaki konaklamalardan oluşan; kırsal bölgelerde tarım alanında çalışan insanlar tarafından sürdürülen, küçük ölçekli, aile veya kooperatif kökenli turistik faaliyetleri içeren turizm çeşididir. Ancak tarım turizmi ile çeşitli yönleriyle ilgili olsa da içerik ve kapsam açısından farklı şeyleri ifade eden kırsal turizm ve çiftlik turizmi kavramlarının da tarım turizmiyle aynı anlamda kullanıldığı görülmektedir. Tarım turizmi; tatil köyleri, çiftçi pazarları, kâr amacı gütmeyen tarım turları ve kırsal bölgeye ziyaretçi çeken diğer eğlence ve konaklama işletmelerini de içeren daha büyük bir endüstri olan kırsal turizmin bir alt kümesidir. Yine kırsal turizmin bir alt kümesi olan çiftlik turizmi, çiftliklerde konaklamayı ve çiftlik faaliyetlerine doğrudan katılmayı ifade etmektedir.
Kuş Gözlemciliği
Kuş gözlemciliği, kuşları doğal yaşam alanlarında gözlemleme ve tanımlama eylemidir. Kuş gözlemcileri, doğa turistleri arasında münferit seyahat eden en büyük grubunu oluşturmaları, eğitimli ve ortalamanın üzerinde gelirlere sahip olmaları nedeniyle doğa temelli turizmden sağlanan gelirin en iyi kaynaklarından biridirler. Birçok kuş gözlemcisinin gayreti ve bu aktiviteye yatırım yapmak istediği kaynaklar nedeniyle kuş gözlemciliği, ekoturizmin en hızlı büyüyen ve çevreye en duyarlı pazar bölümü hâline gelmiştir. Bu nedenle dünyadaki birçok tehdit altındaki doğal alan için ekonomik umut sağlamaktadır.
Akarsu Turizmi
Akarsu turizmi, insanların sürekli yaşadığı yerlerden bir akarsuyun geçtiği alanlara yaptığı ve odağında akarsu ve çevresinin yer aldığı rekreatif faaliyetlere katılımları kapsayan seyahatler olarak tanımlanabilir. Kırsal alanlarda yapılan etkinliklerden biri olarak tamamen doğal koşullarda gerçekleştiğinden çevre ile uyumlu, betonlaşmaya ve çevre kirliliğine yol açmamaktadır. Akarsu turizmi bu yönüyle doğal güzellikleri ön plana çıkarma özelliğine sahiptir. Doğal kaynaklardan biri olan akarsular “akarsu turizmi” şeklinde adlandırılabilecek rafting, kano ve nehir kayağı uygulamalarıyla turizm sektörü içindeki yerlerini almışlardır. Ülkemizdeki nehirlerin önemli bir kısmı akarsu sporları için uygun şartlara sahip olup akarsu sporunun ilk kez uygulandığı nehir Çoruh nehridir. Yıllardır yabancı tur organizasyonları sonucu rafting yapılan nehir ülkemizde bu turizm çeşidinin yapılabilirliğini kanıtlaması amacıyla önemli olup son yıllarda Türk turizm sektörü mensuplarını da akarsu sporları uygulamaları için cesaretlendirmiştir.
Botanik Turizmi
Botanik turizmi, Bitkiler, var olduğu günden bu yana insanoğlunun ilgisini çeken ve uğruna seyahatler gerçekleştirilen en temel gereksinimlerden biridir. Maslow’un (1948) gereksinimler hiyerarşisi ele alındığında en alttaki basamakta yer alan beslenme ihtiyacının giderilmesinde bitkilerin kullanılması,
insanoğlunu özellikle ilk çağlarda bitkileri hazır bulabileceği yerlere yönlendirmiştir. İnsanlar yerleşik hayata geçip bitkileri kendileri yetiştirmeye başlayınca bitkiler temel gereksinimleri karşılamak için seyahat etme motivasyonu olma özelliğini yitirmiş; şehirleşmenin etkisiyle estetik ve sağlık alanında kullanılmaya başlanmıştır. İnsanların yaşam alanlarında ve kamusal alanlarda bitkiler estetik nedenlerde kullanılmış, şehirlerin belli bölgeleri botanik bahçeleri hâline getirilmiştir. Kavramsal açıdan değerlendirildiğinde; belirli bir bölgede yetişen, endemik türlerin görülmesi ve incelenmesi için yapılan botanik turizmi, özel amaçlarla oluşturulan botanik bahçelerinin de ziyareti şeklinde de gerçekleşmektedir. Botanik turizmi, özel ilgi turizmi çeşitlerinden biri olarak son yıllarda adından sıkça söz ettirse de botanik bahçelerinin ziyaret edilmesinin tarihi eskilere dayanmaktadır.
Yayla Turizmi
Yaylalar; “akarsularla derin bir biçimde yarılmış, parçalanmış, üzerinde düzlüklerin belirgin olarak bulunduğu, deniz yüzeyinden yüksek yeryüzü parçası” veya “dağlık, yüksek bölgelerde, kışın hayat şartları güç olduğu için boş bırakılan, yazın havası iyi ve serin olan, hayvan otlatma veya dinlenme yeri” olarak tanımlanmaktadır. Temelde hayvancılığa dayanan faaliyetlerin gerçekleştiği yaylalar; yazın hayvanların otlatıldığı, köylerden uzak ancak ekonomik ve nüfus olarak köye bağımlı ve köyü destekleyen, dinlenme amacıyla kullanılabilen, mevsimlik olarak kullanılan yayla evlerinin yer aldığı, dağların yüksek yerlerinde bulunan alanlar olarak da ifade edilebilir. Anadolu insanı hayvancılık faaliyetleri ve yaşadıkları bölgelerdeki iklim koşulları nedeniyle yılın belli dönemlerinde daha yüksek, daha serin, engebesi az, daha düzlük ve daha sulak alanlara seyahat etmektedir. Aslında bu durum, özellikle hayvancılıkla uğraşan kesimlerin ekonomik sebeplerle yaylalara göç etmesi yüzyıllardır süregelen bir alışkanlıktır. Yaylaya göçlerin ritüellerle yapılması, yayla göçüne doğal olduğu kadar kültürel bir anlam da yüklemektedir.
Golf Turizmi
Golf turizmi, turizm endüstrisindeki en hızlı büyüme alanlarından biri olan spor turizminin şemsiyesi altına girmektedir. Golf, doğal engellerle birlikte gölet, kum vb. yapay engellerin de bulunduğu, çim üzerinde yer alan, başlangıç vuruşunun yapıldığı noktadan parkur sonlarındaki deliklere değişik özellikteki sopalarla, küçük bir topu mümkün olan en vuruşla sokmayı amaç edinen bir açık hava sporudur. Golf turizmi ise, golf oynamayı alışkanlık haline getirmiş veya tatillerini aktif bir şekilde spor yaparak geçirmek isteyen kişilerin, ikamet ettikleri bölgelerden herhangi bir zamanda golf oynamanın elverişli olduğu bölgelere seyahat etmeleri ve o bölgelerde turistik mal ve hizmetleri talep etmelerinden oluşan olay ve ilişkilerin bütünü olarak tanımlanabilir.