TRZ104U-ÖZEL İLGİ TURİZMİ
Ünite 3: Özel İlgi Turizminin Özellikleri ve Çeşitleri
Özel İlgi Turizminin Özellikleri
Özel ilgi turizminin, alternatif turizm ve kitle turizmi ile kesişen noktaları bulunmakla birlikte, ayrışan özellikleri de bulunmaktadır. Bireylerin eğitim düzeyleri ve turizm bilinçlerindeki artış, yaşam standartlarının yükselmesi ile birlikte, turistlerin taleplerinde değişmeler gözlenmiştir. Bilgi teknolojilerinde görülen yenilikler ile birlikte bireylerin kendi seyahat planlarını kendilerinin yapabilmesinin kolaylaşması ve aracıların hizmetlerine duydukları gereksinimlerinin azalması sonucunda, kişinin ilgi alanına yönelik olan kendine özgü tatil deneyimine ulaşması kolaylaşmıştır. Böylece uluslararası turist hareketlerinde ortaya çıkan bağımsızlaşma ve paket turlara yönelik ilginin azalması, turizm endüstrisi içerisinde hizmet sağlayanların, özel ilgi alanlarına hitap eden hizmetlere yoğunlaşmasına yol açmıştır.
Özel ilgi turizminin, bu hareketliliklere katılan turistlerin profilleri doğrultusunda oluşan özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
• Özgünlük ve gerçek deneyimler için isteklidirler. Yerel halka sömürücü olmayan bir şekilde aktif kimliklerini sunarlar. • Yaş dağılımı özel ilgilere göre değişir. • Genellikle orta ya da üst orta sosyoekonomik sınıfa mensuptur. Alım gücü ve turistik harcaması yüksektir. • Katılımcıdır ve uzmanlık alanı ya da ilgi duyduğu alan ile ilgili aktivitelerin içinde yer almak ister. • Genellikle alanında ileri derecede bilgi, yetenek ve deneyim sahibidir ve bu alandaki her türlü etkinliğe ilgi göstererek kendisini geliştirmeyi hedefler. • Özel ilgisinin içeriğini araştırmak için yeni alternatif destinasyonlar arar. • Çoğunluğun peşinden gitmeyi sevmez ve bireyci özellikler taşır. • Tatile ilişkin kararlarda; rasyonel, elit ve seçicidir. Genel ilgi turisti ile kıyaslanırsa fiyat duyarlılığı daha azdır. • Tatilinin sosyal açıdan nasıl göründüğü konusunda bir kaygı beslemez ve kendini, sosyal olarak kabul edilen tatilleri seçmek zorunda hissetmez. • Şahsına özgü ve sadece kendisine yönelik hizmet alma beklentisi vardır. • Toplu verilen hizmetlerden faydalanmak istemez. Bunun bedelini de ödemeye hazırdır. • Tatilini, ev-tabanlı dinlencesinin bir uzantısı olarak değerlendirmesi mümkündür. • Geceleyeceği konaklama tesislerinin kalitesi beklentisinin odağında yer almaz. • Beklentisinin yüksek olduğu alan, gerçekleşen aktivitelerdir. • Tatile kendine özel ve anlamlı bir aktive motivasyonu ile katılır.
Destinasyon geliştirme politikası içerisinde özel ilgi turizminin taşıdığı genel özellikler şu şekilde sıralanabilir:
• Küçük ölçeklidir; katılımcıları münferit turistler veya küçük ölçekli gruplardır. • Emek yoğun özelliğe sahiptir. • Planlanmasında tüm paydaşların katılımına ihtiyaç vardır. • Nitelikli ve uzman iş gücü gerektirir. • Ürün ve hizmetlerin tasarlanmasında yaratıcılık gerektirir. • Yatırımlarının maliyeti yüksektir. • Yatırımların dönüş hızı yavaştır.
Bu özellikler, özel ilgi turizmi ticari boyutunun, disiplinlerarası bir sistem olarak ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bunlar arasında önde gelenleri, bir önceki bölümde turist güdüleri ele alınarak anlatılan sosyo- psikolojik boyutu diğeriyse pragmatik ve operasyonel faaliyetleri kapsayan iktisadi boyutudur.
Özel İlgi Turizminin Çeşitleri
Özel ilgi turizminin çeşitlerini sınıflandırmak için iki yöntemden faydalanılır. Bunların birincisi, bir önceki bölümde anlatılan turist güdüleriyle ilintilidir. Turist güdüleri, turistlerin, turizm hareketlerine neden katıldığını, bu hareketlere katılırken neler tarafından güdülendiklerini, odaklarını ve amaçlarını içerisine alan bir kavramdır. Bir diğer yöntem ise turistlerin, destinasyonlarda dâhil oldukları turizm çeşitlerini üzerinden özel ilgi turizmini sınıflandırmaktır. Bu noktada kırsal turizmden deniz turizmine, sağlık turizminden etnik turizme, hüzün turizminden macera turizmine kadar yer yer kesişen özelliklere de sahip çok sayıda sınıftan ve bu sınıfların tarım turizmi, yat turizmi, termal turizm, dağ turizmi, savaş alanı turizmi, kayak turizmi gibi alt sınıflarından ve bunlar içerisinde gerçekleştirilen faaliyetlerden söz etmek gerekmektedir.
Rekreasyon ve Doğa Odaklı Özel İlgi Turizmi
Rekreasyon ve doğa odaklı özel ilgi turizmi genel olarak çevre sorunları bulunmayan doğal alanlarda, stresten uzak, çevreyle bütünleşerek gerçekleştirilen turist hareketlerini ifade etmektedir. Rekreasyon ve doğa odaklı özel ilgi turizmi içerisinde gerçekleştirilen aktiviteler sonucunda üç çeşit deneyimden bahsedilmektedir. Bunlar;
• Doğaya bağlı olarak bireyler tarafından planlanan deneyimler, • Çerçevesi doğa tarafından çizilen deneyimler ve Doğal ortama bağlı olmakla birlikte tesadüfi şekilde ortaya çıkan deneyimlerdir.
Kültür ve Tarih Odaklı Özel İlgi Turizmi
Toplumlar örf, âdet ve sosyal yaşamlarıyla yahut arkeolojik ve artistik zenginlikleriyle turistlerin ilgisini çekebilir. Kültür bir toplumun sahip olduğu maddi ve manevi değerlerden oluşan bir bütündür ve kültürün toplumda mevcut her tür bilgi, ilgi, alışkanlık, değer
yargıları, genel tutumlar, görüş, düşünce ve tüm davranış şekilleriyle bir şekilde ilgilidir. Sosyokültürel unsurlar, doğal unsurlar kadar önemlidir. Sosyokültürel unsurları oluşturan değerler arasında gelenek ve görenekler, kültürel varlıklar gösterilebilir.
Kültür ve tarih odaklı özel ilgi turizmini en basit özellikleri kapsamında iki önermeyle tanımlamak mümkündür:
• Bu turizm çeşidinde turistler kendilerinden farklı olan bir kültürü deneyimlemek, öğrenmek ve anlamak isterler. • Bu turizm türünde turistler kültüre dair mimari eserleri, zanaatı, müzik, tiyatro, edebiyat eserleri gibi sanatsal çıktıları, anlatıları görmek ve deneyimlemek isterler.
Kişisel Gelişim, Eğitim ve Yaşayış Tarzı Odaklı Özel İlgi Turizmi
Kişisel gelişim kişinin, sahip olduğu potansiyelini, yeteneklerini ve kaynaklarını etkili biçimde kullanarak yetişkin benliğine sahip bir birey olma yolunda yaşamı boyunca gerçekleştirdiği gelişimi olarak tanımlanabilir. Kişisel gelişim ayrıca, bir insanın kendisini yeterli görmediği alanda, yeterli olabilmek adına başlattığı değişim sürecini de ifade etmektedir. Kişisel gelişimin ilk adımı kendini tanımaktır. Yaşayış tarzı terimi, hayat tarzı, hayat biçimi, yaşama tarzı, yaşama biçimi gibi terimlerle birbirlerinin yerine sıkça kullanılan bu terim; en genel tanımıyla insanların yaşamı nasıl sürdürdükleriyle ilgili temel seçimleri ve hayat görüşleridir. Yaşam tarzı, kişinin yaşam eğrisinde bulunan sosyal hareketlilikle şekillenen ve düzenlenen insan doğasında var olan bireysel özelliklerinin bir fonksiyonudur. Böylece yaşam tarzı, kültür, değerler, demografik özellikler, alt kültür, sosyal sınıf, referans grupları, aile, güdüler, duygular ve kişilik gibi bireysel özelliklerden etkilenir.
Sağlık ve İyi Oluş Odaklı Özel İlgi Turizmi
Sağlık ve iyi oluş odaklı özel ilgi turizmi beden ve zihnin dinlendirilmesi ve iyileştirilmesi için yapılan seyahatleri ifade etmektedir. Sağlık ve iyi oluş odaklı özel ilgi turizmi hava değişimi, kum, güneş, dağ, manzara, kaplıca, içme, çamur gibi doğal olanaklarla veya solunum yolu ile ya da mekanik ve elektrikli gereçler kullanılarak masaj ve beden eğitimine benzer yöntemlerle gerçekleştirilen koruma ve tedavi amaçlı uygulamalardan birinin veya birkaçının gerekiyorsa hekim gözetimi yapıldığı yer veya testleri ziyaret etmek için yapılan seyahatleri kapsamaktadır. Sağlık ve iyi oluş turizmi içerisinde öne çıkan sağlık hizmetleri arasında uzman doktorlar ve sağlık personeli tarafından yapılan tıbbi tedaviler, özel diyetler, akupunktur tedavileri, vitamin karışımları, alerjilere karşı geliştirilen özel medikal tedaviler gösterilebilir.
Sağlık ve iyi oluş turizmine katılan bireyler ele alındığında değişik ziyaretçi türleriyle karşılaşmak mümkündür. Bunlar şu şekilde sınıflandırılabilir;
• Yalnızca turist: Bu grupta yer alan turistler, ikamet ettikleri yerden başka bir bölgeye seyahat eden ziyaretçilerdir. Ziyaret ettikleri ülkede herhangi bir tıp hizmetinden yararlanmayan turistlerdir. Ancak gittikleri konaklama işletmelerinde iyi oluş ve spa hizmetlerinden faydalanabilirler. • Tatilde tedavi edilen turist: Seyahati sırasındaki rahatsızlanma ya da kaza nedeni ile tıp hizmeti almak ve tedavi olmak zorunda kalan turistlerdir. • Tatil ve tedavi amaçlı turistler: Bu turistler ziyaret ettikleri ülke ya da bölgeye tatil amaçlı giderler ancak ziyaret ettikleri bölgede bazı rahatsızlıkları için tedavi olanaklarının da olması nedeniyle ilgili bölgeyi tercih ederler. Hem tatil hem tedavi amacıyla tatile çıkan turistlerdir. • Tatil yapan hastalar: Hasta turist olarak da adlandırılan bu ziyaretçiler, esasen bir bölgeye tedavi olmak amacıyla giderler. Ancak bu bireyler iyileştikten sonra ya da tedavi sonrası gittikleri bölgede tatilde yapan ziyaretçilerdir. • Yalnızca hastalar: Bu gruptaki medikal turistlerin bir bölgeye gidiş amaçları yalnızca o bölgede tedavi olmak ya da operasyon geçirmektir. Tatil gibi bir amaçları yoktur. • Sağlığını koruma ve tatil amaçlı turistler: Bu gruptaki turistler iyi oluş ve spa hizmetleri alabilecekleri otelleri tercih ederek hem sağlıklarını korumak hem kendilerini daha iyi hissetmek hem de tatil yapmak amacındadırlar. Termal turizm kapsamında yer alan sağlığını koruma amaçlı olarak şifalı sulardan yararlanmak ve tatil yapmak isteyen turistler de bu gruba girmektedir. • Bakım ve rehabilitasyon amaçlı turistler: İleri veya üçüncü yaş turizmi kapsamında yer alan bu turistler özellikle 65 yaş üzeri insanların bakım gerektiren tedavilerini kapsayan hizmetler, gezi turları, meşguliyet terapileri, bakım evlerinde veya rehabilitasyon hizmetlerinde sunulan yaşlı bakım hizmetleri, klinik otellerde verilen rehabilitasyon hizmetlerinden faydalanırlar. Engelli bireyler için düzenlenmiş özel bakım ve gezi turları da bu kapsamda değerlendirilebilir. • Sağlık personeli olan turistler: Sağlıkla ilgili hizmet sunmak için seyahat eden sağlık personelidir. Bu sağlık personelleri, bir bölgede yaşayan halkı tedavi etmek amacıyla gidip bir süre sonra ülkelerine geri döndüklerinde turist olarak nitelendirilebilirler. Yaptıkları seyahatler tedavi amaçlı olması nedeniyle sağlık turizmi kapsamında yer almaktadır.
Bunun yanında genel olarak sağlık turizmine katılan bireylerin aşağıdaki alanlarda tercihlerinin ön planda olduğu söylenebilir:
• Kaliteli işletmeler ve kaliteli hizmet anlayışı • Çevre bilinci (temiz hava ve yeşil çevre)
• Sağlıklı yaşam (SPA, iyi oluş ve medikal tıp) • Tarih ve kültür • Stresten uzak, doğal ve huzurlu yaşam • Hızlı ve kolay ulaşım • Doğal ürün ve gıdalar ile organik beslenme
Gerek sunulan hizmetler ve tedavilerin geniş bir yelpazeyi içermesi gerek ilgili turizm faaliyetine katılım amaç ve motivasyonlarının farklılık göstermesi sağlık turizmini özel ilgi turizminin önemli bir parçası hâline getirmektedir. Özellikle bilgi ve teknoloji kaynaklı sağlık hizmetlerinde yaşanan ilerlemeler, ulaşım kolaylıkları, sağlık koruma bilincinin artması ve nihayetinde dünya nüfusunun giderek yaşlanması sağlık turizminin ekonomik değerini de giderek arttırmaktadır. Sağlık odaklı özel ilgi turizminin temel özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
• Teknik donanım ve iş gücü gerektiren bir turizm türüdür. • Hizmeti sunan sağlık kuruluşunun uluslararası standartlara uygun bir hizmet sunması gerekmektedir. • Hizmeti sunan sağlık kuruluşu ve/veya turizm işletmesinde yabancı dil bilen personel bulunmalıdır. • Farklı turizm türlerinin gelişmesini destekleyen katma değeri yüksek bir turizm türüdür. • Hedef pazara yönelik devlet destekli ve farklı dillerde tanıtım/pazarlama faaliyetleri gerekmektedir. • Tanıtımların öncelikli hedefi hastaların yurt dışında hizmet almasını destekleyecek sigorta ve sağlık kuruluşları olmalıdır.