TRZ104U-ÖZEL İLGİ TURİZMİ
Ünite 2: Özel İlgi Turistlerinin Motivasyonları ve Tipolojileri
Özel İlgi Turistleri
Özel ilgi turizmi gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, çağdaş toplumları karakterize eden boş zaman ilgi çeşitliliğinin artması ve seyahat pazarının daha sofistike ve heterojen hâle gelmesi nedeniyle 1980’li yıllardan beri hızla hacim ve değer kazanmıştır. Özel ilgi turizmi, kitle turizminin sürdürülebilirliğine yönelik endişelere ve kaliteli deneyimler arayan turistlerin yönlendirdiği kişiselleştirilmiş boş zaman aktivitelerine bir yanıt olarak ortaya çıkmıştır. Bu nedenle özel ilgi turizmi kitle turizminin bir antitezi ve “yeni turizm” kavramının bir formu olarak görülmektedir.
Özel ilgi turistleri bir destinasyona gerçekleştirdikleri seyahatler için belirli bir ilgiye dayalı motivasyonlara sahip olduklarından; seyahat motivasyonu genel olarak destinasyon ve özellikleri (çevre, atmosfer vb.) ile uyarılan genel ilgi turistlerinden farklılaşmaktadır. Özel ilgi turistleri “mevcut bir ilgiyi deneyimlemek ya da yeni veya aşina oldukları bir destinasyonda yeni bir ilgi geliştirme arzusu ile motive olan turistlerdir. Bu tür turistler için turistik tüketimde öğrenme ve keşfetmeye ait duygular temel motivasyon kaynağını oluşturmaktadır. Bu turistler diğer turistlerden farklı olarak daha iyi eğitim almış, daha varlıklı, yerel kültür ve çevreye daha duyarlı, daha esnek, bağımsız, yeşile ve diğer kültürleri keşfetmeye, yeni deneyimler ve ürünler denemeye daha istekli, daha fazla macera arayan turistlerdir.
Özel İlgi Turistlerinin Motivasyonları
Motivasyon, bireyleri bir seyahat davranışına ve boş zaman aktivitelerine yönlendiren psikolojik/biyolojik ihtiyaçlar olarak dikkate alınmaktadır. İnsanlar fizyolojik (gıda, iklim ve sağlık) ve psikolojik (macera ve rahatlama) ihtiyaçlarını karşılamak için bir gezi yapmayı düşünebilmektedirler.
Özel ilgi turizmi bağlamında ise turist motivasyonları genel olarak turistlerin özel ilgi alanlarına veya hobilerine katılımı etkileyen faktörler ile ilişkili olabilmektedir. Bazı bireyler için seyahate çıkma davranışları sadece kaçış, rahatlama ya da dinlenme gibi genel motivasyonlara dayanırken bazıları için ise becerilerini ve bilgilerini geliştirmek, özle bir deneyim yaşamak gibi belirli bir turizm biçimini seçmeye yönlendiren motivasyonlara dayanır. Özel ilgi turistlerinin bir seyahat için özel ilgi temelli motivasyonları olduğundan, özel ilgi turizmi anlayışının ilerletilmesi için ikincisi tartışmasız en yararlı olanıdır. Ayrıca diğer turistler gibi özel ilgi turistleri de psikolojik, kültürel gibi birden fazla motivasyon ile seyahate yönlenebilirler.
Özel ilgi turistlerinin motivasyonları psikolojik, duygusal, kültürel ve kişisel gelişim unsurları altında toplanabileceği gibi bu unsurların özel ilgi turizmi kategorileri bakımından da değerlendirilmesi gerekmektedir. Özel ilgi turizmi kategorilerinde motivasyonel faktörler aşağıda kısaca açıklanmıştır.
Gastronomi Turistlerinin Motivasyonları
Farklı kültürlerin yemeklerini tatmak ve deneyimlemek amacıyla seyahat eden gastronomi turistleri için genel olarak yiyecek ve içecek tüketimi en temel deneyimdir. Burada tüketim, yeme veya içme eylemiyle sınırlı değildir. Bilişsel, duygusal ve davranışsal boyutları da içerir. Bunun yanı sıra araştırmacılar gastronomi turistlerini bir seyahate yönlendiren motivasyonel faktörleri heyecan verici bir deneyim, rutinden kaçış, sağlık kaygıları, bilgi edinme, otantik bir deneyim, beraberlik, prestij, duyusal çekicilik ve fiziksel çevre olarak tanımlamışlardır.
Yiyecek turistleri aynı zamanda kültür turistleri olarak da değerlendirilebildiğinden seyahat edilen destinasyondaki kültürel çekicilikler ve aktiviteler, yerel çiftlik ürünleri satan pazarlar, kültürel etkinlikler, kırsal çevre, çiftçi pazarı gibi unsurlar bu kapsamda değerlendirilmektedir.
Film Turizmine Katılımda Motivasyonel Faktörler
Film turizmi; televizyon, video, DVD, VCD veya sinema ekranında destinasyon gösterimi sonucu ilgili destinasyon veya çekim yerine, film stüdyolarına, filmlerde kullanılan otellere ve evlere yönelik turist ziyaretleri olarak tanımlanır.
Film turistlerinin motivasyonlarına ilişkin yapılan araştırmalarda, diğer turizm çeşitlerinde olduğu gibi bu alanda da turistlerin motivasyonlarının farklılaştığı görülmektedir. Ancak film turizmi özelinde turistlerin seyahatlerinin ardında yatan nedenlerin anlaşılması için araştırmacılar 3P olarak adlandırılan bir çerçeve geliştirmiştir. Bunlardan ilki “yerdir (place)” ve manzara, peyzaj gibi seyirciler için çekici ve hemen tanımlanabilecek unsurları içeren bileşenleri kapsamaktadır. İkincisi ise “performans unsurlarıdır” ve izleyicilerin kendilerini karakterin yerine koyma arzusu yaratan ve bir filmin perfor- mansı ile güçlü bir bağ yaratmasını sağlayan hikâye ve konu gibi bileşenleri kapsamaktadır. Üçüncüsü ise, “kişilik (personality)” yani filmde yer alan oyuncular, ünlüler ve karakterler ve ünlülerin çekim gücüdür.
Gönüllü Turistlerin Motivasyonları
Gönüllü turizm, topluluklara ihtiyaç ve diğer kaynakları dağıtmak, çevreyi korumak ve restore etmek ya da saha araştırmalarına yardımcı olmak gibi organize projelerde gönüllü oldukları bir destinasyona seyahat etmek için ödeme yapan turistleri ifade etmektedir.
Başkalarına yardım etme arzusu olan bireylerin gönüllü olma olasılığı daha yüksektir. Gönüllü turistler genellikle çok sayıda motivasyona sahiptir ancak fedakârlık (altruizm), anlamlı bir şey yapmak ve kendini geliştirme en temel motivasyonlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Ancak gönüllü turistlerin, eğlence, macera, heyecan ve diğerleriyle tanışma gibi diğer boş zaman turistlerine benzer egoist güdüleri de bulunmaktadır. Birçok gönüllü turist seyahatleri esnasında eş zamanlı olarak, öğrenme ve kendini zenginleştirme, bir ekibin parçası olma ya da gönüllü çalışmalara katılarak bireyselliklerini ve başarılarını ifade etme fırsatları, deneyimleri istemektedirler.
İnanç Turistlerinin Motivasyonları
İnanç (ya da din) turizmi insanların dinî ihtiyaçlarını ve beklentilerini karşılamak amacıyla inandıkları dine göre kutsal sayılan yerleri ziyaret etmelerinden doğan turizm hareketidir. Dinî motiflerle seyahat eden turistler, aynı zamanda müzeleri ziyaret etmekte ve kafeler, alışveriş merkezleri gibi turistlerin sıklıkla kullandıkları mekânlardan da yararlanmaktadırlar.
İnanç turizminde turistler için en önemli motivasyonlardan biri, hacılık deneyiminin turistlerin kendini gerçekleştirme ihtiyacının tatminini sağlamasıdır. Ayrıca bireyler, bilgilerini ve kendileri için sevgi ve özveri geliştirmek için hac sitelerini ziyaret etmek amacıyla bu turizm formuna katılmaktadırlar.
Özel İlgi Turizmi Deneyimi ve Turist Tipolojisi
Özel İlgi Turistlerinin Deneyimi: Turistleri bir seyahate yönlendiren motivasyonel faktörler, ilgilenim ihtiyacı ve bağ kurma özel ilgi turizmi deneyiminin temel karakteristikleridir.
İlgilenim, genel anlamda, bir bireyin, bir nesneye/aktiviteye yönelik, göreceli olarak değişen ihtiyacı, değeri ve alakasına dayalı olan ilgisi olarak tanımlanabilir. Bir başka tanıma göre ilgilenim, belirli ürün kategorilerine dönük olarak tüketicinin hissettiği ilgi, heves, heyecan duygusudur ve söz konusu ürünler hakkındaki kişisel ilgisi ile alakalıdır. Seyahat ve turizm bağlamında ilgilenim, bir rekreasyonel aktivite ya da ilişkili bir ürüne yönelik gözlemlenemeyen bir motivasyon durumu, uyarılma ya da ilgi olarak tanım- lanabilir. İlgilenim, bazıları durumsal bazıları ise sürekli (enduring) olan birden fazla boyutu içeren karmaşık bir yapıdır. Durumsal ilgilenim bir bireyle kişisel ilgisi olmasına rağmen, yer ve zaman bağlamıyla ilişkilendirilmekte; destinasyon tanıtımı ve pazarlama gibi bir kişiyi etkileyebilecek dinamik bileşenler veya uyaranlar olarak tanımlanmaktadır. Diğer yandan sürekli ilgilenim, bir bireyin bir ürüne ve/veya etkinliğe verdiği önem düzeyiyle ilgilidir, kişisel değerlerine bağlıdır ve içsel motivasyonlardan türetildiği için daha kararlı ve sabittir.
Özel İlgi Turistlerinin Tipolojisi: Özel ilgi turistlerinin, belirli, özel bir ilgi ve tema odaklı hareket eden turistler olduğunu kabul ettiğimizde bu turistleri kitle turistlerinden farklılaştığını ve bu durumda özel ilgi turistlerinin farklı beklentiler ile motive olan ayırt edici tipolojilere sahip turistler olarak sınıflandırmamız mümkündür. Genel olarak turistler aşağıdaki üç başlıkta sınıflandırılmaktadır:
• Genel İlgi Turistleri • Karma İlgi Turistleri • Özel İlgi Turistleri
Bu kavramsallaştırmaya göre turistler, seyahat deneyimleri arttıkça ve olgunlaştıkça veya yaşam döngüsünden geçtikçe daha maceracı turizm biçimleri tercih edilmektedir. Böylece, genel ilgi turistlerinin karar alma süreçlerinin odağı “nereye gitmek isterim”, karma ilgi turistlerinin “nereye gitmek istiyorum ve orada hangi
aktiviteleri takip edebilirim” iken özel ilgi turistleri için ise “hangi ilgi ve aktiviteler ile uğraşmak istiyorum ve bunu nerede yapabilirim?”dir. Bu geçişken kavramsal- laştırmaya dayalı olarak araştırmacılar dört farklı özel ilgi turist tipolojisi ortaya çıkmıştır.
Amatörler, genel ilgi turizmi ve karma ilgi turizminin sıkıcılığı ve monotonluğundan uzaklaşıp bir değişiklik isteyen ve arzulayan özel ilgi turistleridir. Bu turistler aktivite ve ilgi tercihlerinde belirli dereceye kadar günlük yaşamlarındaki aşinalıklarını dikkate alırlar ancak nadir olarak farklı ve yeni aktiviteleri seçebilirler. Ayrıca aktivite tercihleri risk tutumları, aktivitenin popüler olup olmaması gibi etkenlerden etkilenmektedir.
Hevesliler, amatör aşamasından uzaklaşıp bir programa başlayan turistlerdir. Bu turistlerin ilgileri açık bir şekilde tanımlanmıştır ve genel olarak çoklu aktivite/ilgi tatil yerine daha çok tek bir aktivite ve ilgiye kapsayan tatilleri tercih etmektedirler.
Uzmanlar, seyahatlerinde ve aktivite tercihleri ile ilişkili olarak yüksek düzeyde ve kapsamlı bilgi ve yeteneğe sahiptirler, akıllarında spesifik bir aktivite vardır ve buna güçlü bir şekilde bağlıdırlar. Aktivite ve ilgileri genel olarak yaşamlarının merkezî bir konumundadır ve yaşam tarzlarının organizasyonu için bir odak noktasıdır. Çoğunlukla aktivite ve ilgileri ile ilgili bir derneğin ya da topluluğun üyesidirler.
Fanatikler ise, genellikle bir faaliyet veya ilgi için normal sınırlar olarak kabul edilenin ötesinde, muhtemelen birçokları için mantıksız olarak görülen aşırı özveri gösterme eğilimindedirler. Çoğu insan tarafından eksantrik olarak görülebilmektedirler ve ait oldukları dernek ya da topluluk üyeleri arasında bir azınlık olarak bir aktivite yüksek derecede bağlı bir üyesi olarak tanımlanmaktadırlar. Fanatikler belirli uzmanlık isteyen bir deneyim için gerekli ekipmanlara kendileri sahiptirler.
Özel ilgi turizmi bağlamında birden fazla turizm ürününü yer alıyor olması her bir turizm türü için turist tipolojilerinin belirlenmesini ve derinlemesine açıklanması gerekmektedir. Yukarıda açıklanan turistlerinin tipolojileri genel olarak herhangi bir turizm türüne odaklanmadan özel ilgi turistlerinin sınıflandırılmasını içermektedir. Ancak araştırmacılar farklı turizm ürünlerinin tüketicilerinin de istek ve ihtiyaçlar, beklentiler, ilgilenim, sahip oldukları bilgi ve deneyim gibi çeşitli kriterlere göre kendi aralarında farklılaşması nedeniyle film turizmi, macera turizmi, gönüllü turizm, yaban hayat turizmi gibi çeşitli özel ilgi turizmi ürünleri bağlamında tüketicileri sınıflandırmışlardır.
Örneğin film turistleri tesadüfi turistler, genel film turistleri ve spesifik film turistleri olarak kategorize edilmiştir. Film turistlerinin yanı sıra günümüzde turistler tarafından ilgi gösterilen bir diğer özel ilgi turizmi formu olan gastronomi turistlerinin tipoloji çalışmalarında ise yerel yiyecekler ile ilgilenim düzeylerine göre dört farklı turist tipi tanımlanmıştır. Bunlar; gastronomlar, yerli gurmeler (foodiler), turist gurmeler ve tanıdık yiyeceklerdir.