TRM216U-TARIM 4.0
Ünite 8: Tarım 4.0’ın Geleceği
Giriş
Tarım 4.0’la beraber büyük veri ve yeni teknolojilerin kullanılması ile tüm bu bilgiler herhangi bir ürünün performansını ve verimliliğini artırmak için daha geniş çevrelerce kullanılır hâle gelmiştir. Bu nedenle, dijital mimari veya akıllı tarım, GNSS, yer ve hava robotikleri, uydu görüntüleri, Nesnelerin İnterneti (IoT) ve algılama sistemleri gibi teknolojiler tarla ve hayvancılık parametrelerini ölçmek için devreye alınmıştır. Bu teknolojiler, tarım ve hayvancılık operasyonlarını daha etkin yönetmek, verimliliği artırmak ve karar verme süreçlerini iyileştirmek için kullanılmaktadır. Bu bağlamda çiftçilerin girdi ve çıktılarını kayıt altına almalarına ve toplu verileri kullanıcı dostu bir şekilde kullanmalarına yardımcı olmak için yönetim bilgi sistemleri ve karar destek sistemleri de önemli destekler sunmuştur.
Tarım 4.0’da Yükselen Trendler ve Teknolojiler
Dijital teknolojinin çiftlikleri ve tarlaları değiştirmesiyle, tarım her zamankinden daha fazla veri odaklı bir yönetimi ve karar alma mekanizmalarını desteklemektedir. Tarım 4.0 teknolojileri, veri kaydetme, tarımsal mahsullerin ve toprağın durumu hakkında detaylı teşhisler yapma, stratejiler tasarlama, planlama ve ihtiyaçlara uygun hareket etme işlevlerini entegre ederek çalışmaktadır. Bu sistemler, çeşitli teknolojik araçları ve yazılımları birleştirerek, tarımsal işlemleri daha verimli ve etkili bir şekilde yönetmeyi amaçlar. Üstelik her şey cep telefonları gibi mobil platformlarda mevcut olduğundan, dijital çiftçilerin tarlalara gitmesine gerek kalmadan bunları yapmaları mümkün hâle gelmiştir.
Nesnelerin İnterneti
Bu teknoloji, diğer bölümlerde de detaylı bir şekilde söz edildiği gibi yetiştiricilikteki diğer parametrelerin yanı sıra havadaki CO2, sıcaklık ve gün ışığı, topraktaki nem, köklerden su emilimi, nitrat varlığı, tuzluluk dahil olmak üzere toprak ve çevre hakkında gerçek zamanlı bilgi sağlayan kablosuz IoT sensörleri aracılığıyla güncel veri toplamayı sağlamaktadır. Yeni nesil teknoloji geliştiriciler, bitkilerden yansıyan ışığı elektromanyetik spektrumun görünür ve kızılötesi kısmında çok sayıda frekans bandına bölen drone monteli kameralar geliştirmiştir. Bu sayede çiftçiler, yüksek çözünürlüklü verileri analiz etmek için makine öğrenimi tekniklerini uygulayarak, tarlalarıyla ilgili eyleme geçirilebilmekte elde ettikleri bilgilerle hastalık, besin eksikliği, zararlıların varlığı gibi konularda erken uyarı alabilmektedirler.
5G Bağlantısı ve Büyük Veri
Büyük miktarda verinin hızla üretilebilmesi dijital çiftçilerin bilinçli ürün ve pazarlama kararları almasına ve böylece rekabet avantajı kazanmasına olanak tanımaktadır. Bu devasa miktardaki veriyi desteklemek ve anında elde etmek için Tarım 4.0’ın anahtarı ve içerdiği teknolojiler arasındaki merkezî bağlantı olan 5G gibi güçlü geniş bant ağ yapısı ve bağlantılara ihtiyaç vardır. Bu nedenle 5G teknolojisinin kırsal alanlarda yaygınlaştırılması, dijital
tarımın gelişmesinde büyük önem taşımaktadır. Kentsel merkezlerle kaynak mücadelesinde kırsal alanlar ihmal edilmemelidir.
Yapay Zekâ Dönemi
Birçok sektörde olduğu gibi Tarım 4.0’da ortaya çıkan dijital tarım, verileri işleyip değerlendiren ve gerçek zamanlı kararlar veren makineler ve yönetim yazılımı aracılığıyla görevleri otomatikleştirmek ve optimize etmek için yapay zekayı (YZ) kullanmaktadır. YZ’nin bu endüstrideki ana uygulama alanlarından biri makine görüşüdür. Bu YZ tabanlı sistemler, tarımsal üretim süreçlerinde tahminlerde bulunmak ve verimliliği artırarak daha sürdürülebilir ve maliyet etkin çözümler sunmaktadır.
Drone ve Robotlar
Drone’lar ve otonom robotlar, örneğin; hasat etme, seçici ilaçlama, budama, yabani otları temizleme, zararlıları tespit etme ve çiftlikleri izleme için kullanılmaktadır. Tarımda kullanılan robotlara genel bir isim olarak “Agrobot” ismi verilmektedir. Agrobotlar dijital çiftçinin iş yükünü ve iş gücü gereksinimini azaltmaktadır.
Sahadaki Robotlar
Kendinden kılavuzlu GNSS (Küresel Navigasyon Uydu Sistemi) destekli traktörler, on yılı aşkın bir süredir tarlaları sürmekte, ekmekte, sulamakta, ilaçlamakta ve ve hasat etmektedir. Bu teknoloji sayesinde tarımsal operasyonların her aşamasında tarımsal verimliliği önemli ölçüde artırmaktadırlar.
Küçük boyut, çok yönlülük ve düşük güç tüketimi için optimize edilmiş yeni nesil çok bantlı uydu konumlandırma donanımı ve GNSS düzeltme hizmetleriyle desteklenen santimetre düzeyinde konumlandırma doğruluğu, çiftçilere büyük ve küçük tarlaları hakkında ince taneli nicel veriler toplamak için yeni bir araç sağlamıştır.
Blokzincir
Blokzincir teknolojisi tüm bilgileri değişmez bir veri kaydında saklayarak tedarik zinciri boyunca izlenebilirliği artırmaktadır. Bu teknolojinin tarımsal uygulamaya dahil edilmesi, tüketicilere ürünün menşei, üretim tarihi ve kalitesi konusunda şeffaflık sağlamaktadır.
Tarım 4.0’ın Tarım ve Toplum Üzerindeki Potansiyel Etkileri
Tarımda, bilgi iletişim teknolojilerinin (BİT) kullanımı iş uygulamalarını hızla değiştirmeye başlamıştır. Yirmi birinci yüzyılın çiftçiliğinin liderleri; üretimi artırmak için değil, verimliliğe odaklanmak ve üretim maliyetlerini azaltmak için dijital teknolojiyi benimsemektedirler.
Dijital gelişmeler aynı zamanda tarım sigortası komisyoncularının çalışma şeklini de değiştirmektedir. Teknoloji hâlihazırda tarım tekniklerini ve uygulamalarını değiştirmekte ve değişimin hızı artarak devam etmektedir. YZ gibi dijital gelişmelerin girişimcilere çiftlik kârlılığını artırmak için giderek daha karmaşık teknolojiler geliştirme
olanağı sağladığı heyecan verici bir dönem önümüzde durmaktadır.
Günümüzde çiftliklerde elektronik bileşenlerin yoğun kullanımı, çeşitli üretim alanlarından çok farklı verilerin toplanıp kullanıma sunulmasını mümkün kılmaktadır. Veri analizleri ve kullanımları; örneğin; üretimde işletme kaynaklarında tasarruf sağlama, dokümantasyonu basitleştirme ve karar desteği ile operasyonel yönetimi iyileştirme gibi konularda büyük bir potansiyel sunmaktadır.
Ayrıca tarımın tüm değer zincirindeki diğer aktörlerle ilişkilendirilmesi de amaçlanmaktadır. Tarım her zaman çok paydaşlı ve birçok ortağa bağımlı olarak bir yandan teknoloji ve girdi temini, diğer yandan ise tarım ürünlerinin satışı ve ticareti için bir entegrasyona ihtiyaç duymaktadır. Her iki yöndeki bilgi alışverişi tarımın başarısıyla önemli ölçüde bağlantılıdır. Burada gelecekteki veri ve belge alışverişi, paydaşlar arasındaki farklı mal ve malzeme akışlarını optimize etmek için büyük avantajlar sunmaktadır.
Tarım 4.0’da Etik ve Sosyal Düşünceler
Dijital teknolojiler üretime giderek daha az ekilebilir arazi dahil edilebildiği için, üretkenliği artırma potansiyeli ile muhtemelen sosyal (örneğin, daha fazla gıda/gelir güvenliği) ve çevresel yönlerden faydalar sağlayacaktır. Hassas tarım, daha verimli ürün çeşitleri ve hayvancılık ile birlikte veriye dayalı karar alma süreçlerini destekleyen karar destek sistemlerinin kullanımı ile birleştiğinde, tarımın daha akıllıca kullanılmasının önünü açmaktadır.
Yapay zekâ destekli sistemlerin karar verme süreçlerinde oluşturabileceği önyargılar ve adil olmayan sonuçlar, gizlilik ihlalleri, iş güvenliği ve istihdam üzerindeki etkileri gibi konular önemlidir. Ayrıca, bu teknolojilerin kullanımı sonucunda ortaya çıkabilecek veri güvenliği sorunları ve manipülasyon riskleri de değerlendirilmelidir. Bu tür etkiler, politika yapıcılar tarafından dikkate alınarak, teknolojinin etik ve sürdürülebilir bir şekilde kullanılmasını sağlayacak düzenlemeler yapılmalıdır. Burada dikkat edilmesi gereken husus sorumlu inovasyon kavramıdır ve dördüncü tarım devrimi olan Tarım 4.0’ın temelini oluşturmalıdır.
Tartışmalı teknoloji örnekleri göz önüne alındığında, dijital tarımın da benzer tartışmalar yaratacağı açıktır. Tarım 4.0’ın kapsadığı teknolojiler elbette sürdürülebilir tarıma çok büyük faydalar sağlayabilir, gıda üretiminin verimliliğini ve üretkenliğini artırabilir, aynı zamanda potansiyel olarak çevresel ve sosyal faydalar da sağlayabilir. Ancak, bu dördüncü tarım teknolojisi devrimi aynı zamanda potansiyel çevresel, etik ve sosyal maliyetleri de beraberinde getirmektedir. Yeni teknolojilerin kullanımından etkilenen veya etkilenmesi muhtemel kişiler tarafından yönlendirilmesi gereken bu sürece çiftçiler, danışmanlar, hassas topluluklar ve geniş bir paydaş yelpazesi dahil olmalıdır. Bu gruplar teknolojinin verimliliğe katkılarının sosyal, etik ve çevresel kaygılar
karşısında yerini ve önemini sorgulayarak tartışılabilmelidir.
5.0’a Odaklanma ve Davranış Değişimi
Çiftçilerin davranışlarının bireysel, teknolojik, çiftlikle ilgili, kurumsal ve politik faktörler gibi birçok etken tarafından şekillendirildiği fikri giderek daha fazla kabul görmektedir. Dolayısıyla Tarım 5.0’a geçiş ve çiftçilerin “akıllı çiftçilere” dönüşmesi, onların yeni dijital uygulamaları benimseme düzeylerine bağlıdır. Çiftçilerin sosyo-demografik özellikleri, özellikle ileri yaş ve düşük eğitim, hâlâ dünya çapındaki ortalama çiftçiyi karakterize etmektedir. Bu nedenle yaşlanma krizini tersine çevirmek ve tarım sektörünü dönüştürecek yüksek vasıflı genç çiftçileri çekmek, nesillerin yenilenmesini amaçlayan politikalar için bir zorluk olmaya devam etmektedir.
Teknolojilerle ilgili maliyetler, özellikle ölçek ekonomisinden yoksun küçük çiftlikler için önemli bir engeldir. Robotik ve YZ gibi teknolojiler çok maliyetli ve zaman içinde ekonomik açıdan daha erişilebilir hâle gelseler de hâlâ önemli miktarda başlangıç yatırımı gerektirmektedir. Maliyetler aynı zamanda bu teknolojilerin benimsenmesi ile ilgili olan zaman, çaba ve eğitim gereklilikleri ile de ilişkilidir ve bu durum çiftçilerin çoğunluğu için yatırımı riskli hâle getirir.
Üretim süreçlerinde radikal bir dönüşüm, çiftçilerin gıda sistemindeki rolünü yeniden tanımlayan ve tüm değer zinciri boyunca bireysel aktörlerin karar alma süreçlerinde değişiklikler yapılmasını gerektiren bir gıda sistemi yaklaşımını gerektirir. Sosyal normların, akran etkisinin (ör. aile ve diğer çiftçiler), sosyal ağların ve sosyal öğrenmenin etkisi, çiftçilerin davranışlarını şekillendirir. Sosyal çevre büyük bir etkiye sahiptir çünkü çiftçilerin davranışlarıyla ilgili toplumsal beklentileri belirler. Yeni teknolojileri geç benimseyen olarak nitelendirilen tarım topluluklarında çiftçiler, güçlü akran baskısı ve komşu etkiler nedeniyle yeni uygulamaları benimsemeye daha az eğilimlidir.
Tarım 4.0’dan 5.0’a Geçiş
Tarım 2.0’dan Tarım 5.0’a geçiş sürecinde, tarım sektörü önemli ve dönüştürücü değişimlere tanık olmuştur. Mekanizasyon ve kimyasal girdilerin yaygınlaştığı Tarım 2.0’dan başlayarak, dijitalleşme, otomasyon, yapay zeka ve sürdürülebilirlik odaklı yeniliklerin entegre edildiği Tarım 5.0’a kadar uzanan bu süreç, tarımsal üretim yöntemlerini köklü şekilde değiştirmiştir.
Dijital tarım veya akıllı tarım olarak da adlandırılan Tarım 4.0, yeni teknolojiler ve yetenekler sunarak tarımı daha da ileri seviyelere götürmüştür. Tarım 5.0, Tarım 4.0 teknolojilerini temel alarak ve bunları Endüstri 5.0 ve Toplum 5.0 kavramlarıyla birleştirerek daha kişiselleştirilmiş ve verimli tarım ve hayvancılık üretimine yol açacak bir sürecin de başlangıcı olarak görülmektedir. Tarım 4.0’ın temel amacı, ileri teknolojileri kullanarak verimliliği artırmak ve tarımsal zorluklara yönelik teknolojik çözümlere odaklanmaktır. Aynı zamanda Tarım
4.0’da verimlilik ve üretkenlik de temel amaçlardan biridir. Bu amaç mahsul verimliliğinin artırılması, su ve gübrenin daha verimli kullanılması ve genel olarak tarımsal girdilerin daha iyi yönetilmesine işaret eder. Tarım 5.0, Toplum 5.0 ilkelerinin temel bir parçası olan dijital teknolojilerin kullanımına dayanan daha sürdürülebilir ve dayanıklı tarım uygulamalarını kullanarak çiftlikten sofraya verimliliği, üretkenliği ve dayanıklılığı arttırmayı hedeflemektedir. Daha da sürdürülebilir bir tarımsal üretim oluşturmak için bu dönemde de YZ, büyük veri, Nesnelerin İnterneti, blokzincir, kesintisiz iletişim, 5G ve robot biliminden yararlanılmaktadır.
Tarım 5.0, kaynakları optimize etmek, üretkenliği arttırmak ve sürdürülebilir uygulamaları ayrıntılı düzeyde teşvik etmek için dijital teknolojilerin, tarımın karmaşıklıklarına kusursuz bir şekilde entegre edildiği bir gelecek öngörmektedir. Tarım 4.0 teknolojik gelişmeleri benimsemeye devam ederken, Tarım 5.0 sürdürülebilirliğe ve insan unsuruna daha güçlü bir vurgu yapmaktadır. Tarım 4.0’dan 5.0’a dönüşüm, tarımı daha çevre dostu ve sosyal açıdan sorumlu hâle getirmeyi amaçlamaktadır. Bunların yanı sıra Tarım 5.0, çiftçilerin yaşam kalitesini artırmak, gıda güvenliğini sağlamak ve yenilikçi tarım uygulamalarıyla iklim değişikliğini ele almak gibi sosyal hedefleri entegre eder. Tarım 5.0, özünde, çiftçileri yalnızca tarım sektörlerinin özel ihtiyaçlarına göre uyarlanmış hassas araçlarla güçlendirmekle kalmayıp, aynı zamanda davranış değişiklikleri yaratacak ve çiftçilerin bu teknolojileri benimsemesini artıracak dönüştürücü değişim yolları tasarlamayı da hedeflemektedir.
Tarım 5.0’a geçişi etkileyen bireysel, teknolojik, kurumsal ve politika faktörlerine vurgu yaparak, önerdiğimiz Tarım 5.0 tanımı daha kapsamlı bir çerçevede ele alınmaktadır. Bu tanım, yalnızca dijital teknolojilerdeki ilerlemelerin önemini değil, aynı zamanda dönüşümün gerçekleşebilmesi için gerekli olan davranış değişikliklerini de içermektedir. Bu paradigma, kişiselleştirilmiş çözümler sunmak için YZ, veri analitiği ve otomasyon gibi ileri teknolojileri kullanan, son derece özel ve uyarlanabilir bir yaklaşımı vurgulayarak geleneksel hassas tarımın ötesine geçmektedir.
Tarımın evrimi, YZ algoritmaları ve robotlarla zenginleştirilmiş veri odaklı çiftlikleri içeren Tarım 5.0’da da oldukça önemlidir. YZ ve büyük veriler aracılığıyla, karar verme süreçlerini ve tahmine dayalı analitikleri destekleyen değerli bilgiler sunmaktadır. Ancak, Tarım 5.0’a geçiş sürecinde, teknolojiye bağımlılık, çözümlerin daha hızlı benimsenmesi ve özelleştirilmesi için paydaşlar arasında gereken davranış değişikliği gibi unsurlar nedeniyle ortaya çıkabilecek toplumsal zorluklar da göz önünde bulundurulmalıdır.
Tarım 5.0’da Kullanılan Teknolojiler
Hassas Tarım
operasyonel hassasiyeti artırmak için hassas tarım, tarımsal bilgi sistemlerini kullanmakta ve girdilerin kullanımını uyarlamak için veri odaklı dijital sistemleri entegre
etmektedir. Tarım 5.0 ise, akıllı ve sürdürülebilir tarım sistemleri oluşturmak için fiziksel ve sanal alanların entegrasyonuna vurgu yapmaktadır. Hassas tarım, Tarım 5.0’ın merkezinde yer almakta ve veriye dayalı karar alma yoluyla girdi kullanımını optimize ederek, çevresel etkiyi ve işçiliği en aza indirirken mahsul üretkenliğini, kârlılığını ve kalitesini artırmaktadır.
Tarım 5.0’da Robotik, Blokzincir ve 6G
Robot teknolojisi, Tarım 5.0’da anahtar teknolojilerden birisi olarak görülmektedir. Tarım 4.0’da bu teknolojinin olgunlaşması, Tarım 5.0 bağlamında yeni uygulamaların geliştirilmesine olanak sağlayacaktır. Özellikle YZ ile birleştirilmiş heterojen (ör. yer ve hava robotları) veya homojen (ör. hava ve hava robotları) robotik sistemlerden oluşan sürü robotları, daha doğru uygulamalara (ör. bitki koruma) imkân sağlayabilmektedir.
Blokzincir; tarımda izlenebilirlik ve şeffaflık sağlayarak daha güvenilir ve sürdürülebilir uygulamalara olanak tanımaktadır. Bu teknolojiyi kullanarak izlenebilirliği sağlamak umut verici gibi görünse de kurallar, paydaş ilişkileri, veri sahipliği, ölçeklenebilirlik vb. gibi çeşitli sınırlamaların dikkate alınması gerekir. Blokzincir, verileri kalıcı ve değişmez bir şekilde depolayarak izlenebilirliğin sağlanmasına yardımcı olur. Böylece, blokzincirin tarımda kullanımı, 1) maliyetleri düşürür, 2) riskleri azaltır, 3) zaman tasarrufu sağlar ve 4) güvenilirlik ile güveni artırarak, daha verimli ve şeffaf bir tarım süreci oluşturur. Üstelik ana kablosuz iletişim protokolü olarak 6G’nin benimsenmesi, 5G’ye kıyasla daha yüksek verim, daha düşük gecikme süresi ve daha yüksek enerji verimliliği, muazzam kesintisiz bağlantı, karasal olmayan ağların tam kullanımı ve küresel kapsama alanı sunar.
Tarım 5.0 İçin Yapay Zekâ ve Büyük Veri
Derin öğrenme algoritmaları, yabani ot veya hastalık tespiti gibi çeşitli tarımsal problemlerde en son teknolojiye sahip performanslar sunmanın en umut verici yolu olarak ortaya çıkmıştır. Derin öğrenme, destek vektör makineleri gibi geleneksel makine öğrenimi modellerinin veya insan analizinin ulaşamadığı büyük verilerden anlamlar ve kalıplar çıkarma konusunda üstün araçlar sağlamaktadır.
Gelecek Yönelimler
Daha fazla veri ve daha iyi analitik, çiftliklerin daha az kaynakla ve daha düşük çevresel etkiyle daha fazla ve daha sağlıklı ürünler yetiştirmesine olanak tanıyan daha iyi kararlara yol açar. Bahsedilen teknolojilerin kusursuz entegrasyonu, Tarım 5.0 kapsamında 6G ve blokzincir teknolojilerinin kullanımıyla tarımsal faaliyetlerin uzaktan izlenmesini ve yönetimini kolaylaştıracaktır. Bu sayede, farklı teknolojik bileşenler arasında kesintisiz veri aktarımı ve gerçek zamanlı iletişim sağlanırken, blokzincir teknolojisi veri gizliliği, güvenilirlik ve zaman tasarrufu gibi ek avantajlar sunacaktır. Bir çiftçi, sesli komutları kullanarak hava durumu tahminlerini veya haşere istilası risklerini sorgulayabilecek ve gerçek zamanlı verilere dayalı olarak problemlere erken yanıt verebilecektir. Toplu
olarak çalışmak üzere tasarlanan bir robot sistemi, tarım görevlerinde verimliliği ve hassasiyeti büyük ölçüde artıracaktır.
Tarım 5.0, yeni nesil teknolojileri tarıma tanıtarak, her tarlanın veya hayvanın benzersiz özelliklerine dayalı olarak doğru ve daha verimli yönetim sağlayan eski teknolojileri geliştirerek tarımı ve genel tarımsal üretimi daha da ileriye taşımanın anahtarı olacaktır. Tarım 5.0, robotların, YZ’nin ve blokzincirin kullanımı gibi ileri teknolojileri bir arada geliştirecektir.
Tarım 5.0’ın geleceği, mevcut sorunların üstesinden gelme, sürdürülebilir ve verimli tarım uygulamaları sağlama becerisinde de yatmaktadır. Bu gelecek, özellikle teknoloji ve sürdürülebilirliğin dengeli bir karışımı olacak ve bu da daha verimli, üretken ve çevre dostu tarıma yol açacaktır. Tarım 5.0’ın gideceği yön, küresel gıda güvenliğini ve çevre sağlığını önemli ölçüde etkileyecek, bu da Tarım 5.0’ı önümüzdeki yıllarda yeni bir odak noktası hâline getirecektir. Bu nedenle gelecekteki araştırmaların etik hususlara ve düzenleyici çerçeveleri içeren politika oluşturma süreçlerine odaklanması beklenmektedir.
Büyük ölçekli sulamada güneş enerjili pivot sulama sistemleri kullanılmaktadır. Sistemin yakıt maliyetleri çok yüksek olduğundan, 2013 yılından sonra şebekeden bağımsız sisteme güç sağlamak için dizel motorlu jeneratör ve AC pompaların yerine, güneş enerjisiyle çalışan bir sistemin kurulması amaçlanmıştır. Bu alanda yonca, yemlik çayır olarak yetiştirilmekte ve hasat mevsimi 300 günü aşarak yılda 11 kez haat edilmektedir. Pivot hızı otomatik olarak kontrol edilmekte ve su akışıyla orantılı olarak çalışmaktadır. Ayrıca pivotu hareket ettirmek için gereken tüm motorlar artık güneş enerjisiyle çalıştırılmaktadır.
Biyoenerji
Kırsalda yenilenebilir bir kaynak olarak selüloz, hemiselüloz, proteinler, karbonhidratlar, lipitler ve diğer değerli ikincil metabolitler ve moleküler içerik bakımından farklılık gösteren biyokütle bol miktarda bulunmaktadır. Biyokütle enerjisi, ısı veya elektrik üretmek için tarımsal ve orman artıkları, atıklar veya özel enerji bitkileri gibi organik materyalleri kullanır. Biyoyakıt, biyokütleden termokimyasal işlemlerle çıkarılmakta ve geri kalan yan ürünler tarım endüstrisinde kompost ya da gübre olarak kullanılabilmektedir.
Su-Enerji-Gıda Entegre Sistemleri
Köy-kent projesi kapsamında gıda ve enerjinin eş zamanlı üretimini entegre etmek, yoğun üretime dönüştürmek, az girdiyle üretimi artırmak için tasarlanmış bir tarım sistemi modelidir. En temel olarak, En temel olarak, • Gıda ve yakıt ham maddelerinin üretimini aynı arazide birleştirilebilir. • Tek bir üretim sisteminin yan ürünlerini/artıklarını kullanabilir. ‘Sıfır atık çevrimi’ modeli kullanılabilir.