TRM215U-TARLA BİTKİLERİ
Ünite 6: Tütün, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler
Giriş
Tıbbi ve aromatik bitkiler; ilaç, parfüm, kozmetik, baharat, gıda, içecek, boya, keyif verici ve daha birçok ürünün elde edilmesinde kullanılan bitkilerdir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin tarihi, insanlık tarihi kadar eskidir. Arkeolojik bulgular, insanların yaklaşık 60 bin yıl önce Paleolitik dönemde şifalı bitkilerden yararlandıklarını gösteriyor. Hâlen kırsalda yaşayan yerel toplumlar, yabani bitkileri toplayıp onları ilaç, koku, boya, baharat, içecek ve yenilebilir ot olarak kullanmaya devam ediyor.
Sekonder Metabolitler ve Kullanım Alanları
Bitkilerin metabolizma ürünleri primer (birincil) metabolitler ve sekonder (ikincil) metabolitler olarak iki ana gruba ayrılır. Primer metabolitler (proteinler, yağlar, karbonhidratlar, nükleik asitler, hormonlar, vitaminler vd.), bitkilere besin ve enerji sağlayan; büyüme, gelişme ve üreme gibi temel yaşamsal fonksiyonları düzenleyen metabolizma ürünleridir. Sekonder metabolitler (alkaloidler, terpenler, terpenoitler, flavonoidler, glikozitler, saponinler, fenolikler vd.) ise primer metabolitlerden farklı olarak bitkiler için mutlak gerekli olmayan, ancak bitkinin savunma, uyum ve adaptasyon özellikleri ile ilgili metabolizma ürünleridir.
Tıbbi ve aromatik bitkileri diğer bitkilerden ayıran, onları özel ve değerli kılan yönleri sekonder metabolitlerce zengin olmalarıdır. Genel olarak tıbbi ve aromatik bitkilerin sekonder metabolitleri alkaloidler, terpen(oit)ler ve fenolikler olarak üç temel grupta sınıflandırılmaktadır.
Alkaloidler ve Kullanım Alanları
Alkaloidler, yapılarında azot bulunduran ve alkali benzeri aktif maddelerden oluşan sekonder metabolitlerdir. Alkaloid bitkilerinden ekstraksiyon, çizme, yaralama ve sıkma gibi yöntemlerle elde edilen alkaloidlerden endüstriyel olarak ilaç, antibiyotik, biyopestisit, keyif verici ve uyuşturucu ürünler üretilir.
Alkaloidlerden farmakolojik olarak ağrı dindiren (örn.; morfin/haşhaş), merkezi sinir sistemini uyaran (örn.; brusin/karabüken), düşük kan basıncını artıran (örn.; efedrin/efedra), yüksek kan basıncını azaltan (örn.; reserpin/yılan kökü), ateş düşüren ve sıtmayı önleyen (örn.; kinin/kına kına ve artemisinin/yavşan otu), öksürük kesen (örn.; kodein/ haşhaş), kas gevşeten (örn.; atropin/atropa), bulantı ve kusmayı önleyen (skopolamin/datura), kanamayı dindiren (örn.; ergotamin/çavdar mahmuzu), tümör oluşumunu engelleyen (örn.; vinblastin/Cezayir menekşesi), gut tedavi eden (örn; kolhisin/güz çiğdemi) ve antibiyotik (örn.; berberin/karamuk) gibi daha pek çok farmasötik ilaçlar üretilir. Alkaloidlerden ayrıca biyopestisit (örn.; pire otundan piretrin ve pelin otundan artemisinin), keyif verici (örn.; kahve çekirdeğinden kafein ve tütün yaprağından nikotin) ve uyuşturucu (örn.; koka yaprağından kokain ve haşhaş kapsülünden morfin) ürünler elde edilir.
Terpen(oit)ler ve Kullanım Alanları
Terpen(oit)ler; uçucu yağ, glikozit, saponin, rutin, fitosterol, reçine ve zamk ile bazı renk pigmentleri ve büyüme düzenleyicilerinin yapısını oluşturan ve izopren ünitelerinden meydana gelen sekonder metabolitlerdir.
Aromatik bitkiler, terpen(oit)ler bakımından zengin olan bitkilerdir. Aromatik bitkilerden su ve/veya buhar distilasyonu yöntemleri ile damıtılarak elde edilen uçucu yağlar parfüm (örn.; gül, yasemin ve zambak uçucu yağları), kozmetik (örn.; lavanta, papatya ve süsen uçucu yağları) ve aroma verici (örn.; tarçın, turunçgil ve vanilya uçucu yağları) olarak kullanılır. Uçucu yağlar antibakteriyel (örn.; kekik yağı), antifungal (örn.; karanfil yağı), antiviral (örn.; okaliptüs yağı), biyoinsektisit (örn.; fesleğen yağı) ve biyoherbisit (örn.; tarçın yağı) etki gösterdiklerinden doğal pestisit olarak kullanılma potansiyelleri yüksektir. Terpen(oit)ler koku, tat ve renk gibi duyusal özelliklerin oluşumunda da büyük rol oynadıklarından, bu metabolitler bakımından zengin olan bitkiler aynı zamanda parfüm, baharat ve boya bitkileridir. Safran çiçeğinde krosin (sarı), zerdeçal rizomunda kurkumin (turuncu), kökboya rizomunda alizarin (kırmızı) ve çivit otu yaprağında indigon (mavi) renk oluşumundan sorumludur. Trans-anetol bakımından zengin uçucu yağı ile anason meyvesi Türk rakısının üretiminde, humulon ve lupulon zengini reçineleri ile şerbetçi otu kozalağı bira üretiminde kullanılır. Kenevirden elde edilen ve uyuşturucu olarak kullanılan esrarın (marihuana) etkin maddesi (tetrahidrokannabinol, THC) de psikoakif bir terpenoidtir
Fenolikler ve Kullanım Alanları
Fenolikler, yapılarındaki aromatik hidrokarbon halkaları üzerinde hidroksil grupları (-OH) taşıyan sekonder metabolitlerdir. Benzoik asit, gallik asit, kafeik asit, kumarik asit, klorogenik asit, salisilik asit, sinapik asit, sinnamik asit, siyringik asit ve vanilik asit en bilinen fenolik asitlerdendir. Benzoquinon, stilben, ksanton, liglan, tanen, steroid ve flavonoid ise polifenolikler olarak adlandırılır. Endüstriyel olarak fenoliklerden daha çok antioksidan (serbest radikalleri süpürücü) olarak faydalanılır.
Fenolikler, bitkilerde en yaygın bulunan sekonder metabolitlerdir. Tıbbi ve aromatik bitkiler, kırmızı ve mor renklerdeki meyve ve sebzeler, üzümsü meyveler vd. fenolikler bakımından çok zengin bitkilerdir. Polifenolik bileşenler; hücrelerin yaşlanmasını (antiaging), kanser oluşumunu (antikanserojen), virüs ve bakteri gibi mikroorganizmaların çoğalmasını (antimikrobiyal) önlerler. Örneğin, Meryemana dikeni tohumlarında bulunan flavon yapısında bir polifenolik olan silimarin, siroz ve hepatit gibi karaciğer rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılır. Tanenler, polifenolik bileşikler olup örneğin sumak meyvesinde (korilagin) ve meşe mazısında (gallik tanen) bolca bulunur.
Ekonomik Önemi
Dünya genelinde tıbbi ve aromatik değer taşıyan 50 binden fazla bitkiden 5 bin kadarından ekonomik olarak yararlanıldığı ve 2,500 kadarının ticaretinin yapıldığı rapor edilmiştir. Türkiye florasında yayılış gösteren 12 bine yakın taksondan %10’nun tıbbi ve aromatik değer taşıdığı, doğadan toplanarak iç ve dış ticareti yapılan 347’tür bulunduğu bildirilmiştir. Tıbbi ve aromatik bitkilerden ekstraksiyon, distilasyon, sıkma, çizme, yaralama ve yakma gibi çeşitli yöntem ve tekniklerle alkaloid, uçucu yağ, sabit yağ, reçine, zamk, kitre, katran, sakız, kauçuk ve benzeri özütlerden üretilir. Bu bitkilerden elde edilen ilaç, kozmetik, parfüm, baharat, gıda katkısı ve boyar maddeler “yükte hafif, pahada ağır” ürünlerdir ve ekonomik değerleri çok yüksektir. Dünyada tıbbi ve aromatik bitkiler ve ürünlerinin parfümeri, kozmetik veya tuvalet müstahzarları dahil 2021 yılı ihracat değeri 200 milyar dolardır ve yıllık ortalama %10’un üzerinde büyüme gösterir. Dünya genelinde uçucu yağ, konkret, absolüt, rezinoid ve oleorezin gibi aromatik ürünlerin üretimi ve ticareti önemli bir endüstridir. Bu tip ürünler aromaterapi, kozmetik, parfüm, ilaç, gıda takviyesi vd. endüstrilerde kullanılır. Türkiye’nin 2021 yılı uçucu yağlar, rezinoitler vd. ihracatı yaklaşık 38 milyon dolar ve ithalatı 39 milyon dolardır.
Baharat, Kahve ve Çay Olarak Kullanılan Bitkilerin Ekonomik Önemi
Dünya tıbbi ve aromatik bitkiler pazarında en önemli grubu baharat, kahve ve çay olarak kullanılan bitkiler oluşturur. Baharatlar arasında ticaret hacmi en fazla olanlar karabiber, zencefil, zerdeçal, vanilya ve Hindistan cevizi iken birim değeri en yüksek olanlar safran, vanilya ve kakuledir. Dünya ticaretinde bitki çayları arasında en önemli üç ürün sırasıyla kahve, çay ve yerba mate (Paraguay çayı)’dır. Türkiye, çay yaprağı üreten 50 kadar ülke arasında yıllık ortalama 1.5 milyon ton yaş çay yaprağı üretimi ile 4. sırada yer alır. Türkiye, dünyada baharat üretimi ve ticaretinde önemli bir konuma sahiptir. Türkiye’nin 2022 yılı baharat, kahve ve çay ürünleri ihracatı yaklaşık 205 milyon dolar ve ithalatı yaklaşık 450 milyon dolardır.
Odun dışı orman ürünleri arasında yılda 50 bin tonluk üretimi ile defne ilk sırada yer alır. Bu üretim miktarı ile Türkiye, dünya defne yaprağı arzının %90’dan fazlasını karşılar.
Bazı İlaç ve Keyif Bitkilerinin Ekonomik Önemi
Haşhaş, ağrı kesici (analjezik), yatıştırıcı (sedative), öksürük kesici (antitussif), kas gevşetici (antispazmodik) ve uyuşturucu (narkotik) ilaçların etkin maddelerini (opium alkaloidleri) içeren çok önemli bir ilaç hammaddesidir. Haşhaş üretiminde Birleşmiş Milletler (BM) denetiminde yasal olarak sadece Türkiye, Hindistan, Avustralya, Fransa, İspanya ve Macaristan’da üretimine izin verilir. Türkiye, 13 ilde yıllık 20 bin ton kuru haşhaş kapsülü ve 100 ton ham morfin ve kodein türevleri üretim kapasitesi ile opium alkaloidleri üretiminde ve ihracatında dünyada ilk sırada yer alır. Tütün, keyif bitkileri arasında hem üretim hem de
tüketim olarak ilk sırada yer alan bir alkaloid (nikotin) bitkisidir. Tütün yapraklarından sigara, puro, pipo, enfiye, çiğneme ve nargile tütünü üretilir. Çin, Hindistan, Brezilya, Endonezya ve ABD başta olmak üzere dünyada 100’den fazla ülkede tütün yetiştirilir. Türkiye, 75 bin ha ekiliş alanı ile ülkeler sıralamasında 10. sırada yer alır. Türkiye’nin 2022 yılı tütün ve tütün ürünleri ihracatı 840 milyon dolar ve ithalatı 534 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.
Taksonomisi, Biyoçeşitliliği ve Sınıflandırılması
Taksonomi canlıların sınıflandırılmasını, biyoçeşitlilik ise canlıların çeşitliliğini ifade eder. Tıbbi ve aromatik bitkiler, bitkiler (Plantae) aleminde, genel olarak tohumlu bitkiler (Phanerogamea) bölümünde, kapalı tohumlular (Angiospermae) alt bölümünde, bir çenekliler (Monocotyledoneae) ve iki çenekliler (Dicotyledoneae) sınıflarında yer alan, familya, cins ve tür düzeyinde çok zengin biyoçeşitlilik sergileyen bitkilerdir.
Taksonomisi
Dünya florasında yayılış gösteren yaklaşık 300 bin çiçekli bitki türünden %20’den fazlası tıbbi ve aromatik bitki kategorisinde yer alır. Arecaceae, Liliaceae, Iridaceae, Orchidaceae, Poaceae ve Zingiberaceae gibi bir çenekliler sınıfında, Apiaceae (Umbelliferae), Apocinaceae, Asteraceae (Compositae), Boraginaceae, Brassicaceae, Caryophyllaceae, Cesalpinaceae, Cucurbitaceae, Fabaceae (Leguminosae), Lamiaceae, Malvaceae, Mimosaceae, Papaveraceae, Phytolaccaceae, Ranunculaceae, Roseaceae, Rutaceae, Solanaceae, Scrophulariceae ve Verbenaceae gibi iki çenekliler sınıfında yer alan familyalar tıbbi ve aromatik bitkiler bakımından daha zengindir.
Biyoçeşitliliği
Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan fitocoğrafyalarının kesişim bölgesinde bulunan, Vavilov’un tarif ettiği orijin (gen) merkezlerinden Akdeniz ve Yakın Doğu üzerinde yer alan Türkiye, çok değerli binlerce bitki türünün orijin (biyoçeşitlilik) merkezidir. Florasında 154 familyaya ait 9,753 tür ve 11,707 takson yayılış gösterir. Üstelik yayılış gösteren bitki türleri ve taksonlarının yaklaşık üçte biri (3,035 adet tür ve 3,649 adet takson) endemiktir.
Sınıflandırılması
Tıbbi ve aromatik bitkiler; taksonomik, morfolojik, kimyasal, farmakolojik, kullanım alanlarına ve faydalanılma şekillerine göre sınıflandırılırlar.
1. Familya, cins ve tür düzeyinde taksonomik sınıflandırma (örn.; Apiaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Leguminosae, Solanaceae vd.) 2. Drog olarak kullanıldıkları organlarına göre morfolojik sınıflandırma (örn.; çiçek, meyve, tohum drogları vd.) 3. İçerdikleri veya yararlanıldıkları etkin maddelere göre kimyasal sınıflandırma (örn.; alkaloidler, terpenler, glikozitler, saponinler, fenolikler vd.) 4. Etkilerine veya özelliklerine göre farmakolojik sınıflandırma (örn.; analjezik/ağrı kesen,
antidiyabetik/kan şekerini düşüren, antihistaminik/alerji önleyen, antineoplastik/kanser önleyen vd.). 5. Kullanım alanlarına veya yararlanma şekillerine göre sınıflandırma (örn.; ilaç, aromatik, parfüm, kozmetik, baharat, çay, kahve, boya, keyif bitkileri vd.)
Morfolojisi ve Döllenme Biyolojisi
Tıbbi ve aromatik bitkiler çok farklı familya, cins ve tür düzeyinde dağılış gösterdiklerinden kök, sap, yaprak, çiçek, meyve ve tohum gibi organları yönüyle büyük değişkenlikler gösterir. Tıbbi ve aromatik bitkilerin genel olarak ömürleri bir yıllık, iki yıllık veya çok yıllıktır. Gövdeleri otsu, çalı, yarı çalımsı, bodur veya ağaç şeklindedir. Kökleri saçak veya kazık, bazıları rizomlu, soğanlı ve yumruludur. Yaprakları basit veya bileşik, çiçekleri ise erselik, bir evcikli veya iki evciklidir.
Morfolojisi
Tıbbi ve aromatik bitkiler arasında monokotlar (örn.; Arecaceae, Liliaceae, Iridaceae, Orchidaceae, Poaceae, Zingiberaceae vd. tek çenekliler) genelde saçak köklü (bazılarında rizom, soğan, yumrulu), bütün, dar ve uzun yaprakları üzerinde birbirine paralel damarlı, çiçeklerinde sepal, petal ve stamenleri 3 ve 3’ün katları şeklinde iken dikotlar (örn.; Apiaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Leguminosae, Solanaceae vd. iki çenekliler) kazık köklü, geniş, bütün ve bazen parçalı yaprakları üzerinde damarlar ağsı, çiçeklerinde sepal, petal ve stamenleri 4 veya 5 ve bunların katları şeklindedir.
Tıbbi ve aromatik bitkiler ömürlerine (bir yıllık, iki yıllık ve çok yıllık) ve gövde yapılarına (otsu, çalımsı ve odunsu) göre morfolojik olarak aşağıda şekillerde sınıflandırılabilir.
• Bir yıllık ve otsu yapılı bitkiler: Anason, çemen, çörek otu, dereotu, fesleğen, haşhaş, hardal, ısırgan otu vd. • İki yıllık ve otsu yapılı bitkiler: Çivit otu, misk adaçayı, yüksük otu, sığır kuyruğu vd. • Çok yıllık ve otsu yapılı bitkiler: Civan perçemi, ekinezya, hindiba, ısırgan otu, kakule, kedi otu vd. • Çok yıllık, rizomlu, yumrulu ve soğanlı bitkiler: Ada soğanı, censiyan, çiğdem, çöven, çuha, göl soğanı, havlıcan, kardelen vd. • Çok yıllık ve yarı odunsu/çalımsı bitkiler: Adaçayı, çay, kapari, kekik, koka, kuşburnu, lavanta vd. • Çok yıllık ve odunsu bitkiler: Aronya, cehri, defne, jojoba, kakao, kahve, karabiber, karanfil vd.
Döllenme Biyolojisi
Tıbbi ve aromatik bitkilerin bazıları kendine (autogamy), bazıları yabancı (allogamy), bazıları da hem kendine hem de yabancı tozlaşır ve döllenir. Kendine döllenen bitkiler fenotipik olarak benzer bireylerden oluşan homojen popülasyonlara sahipken yabancı döllenen bitkiler
genotipik olarak farklı bireylerden oluşan heterojen popülasyonlara sahiptir.
Çoğaltma ve Yetiştirme Teknikleri
Tütün, tıbbi ve aromatik bitkiler generatif, vejetatif ve in vitro yöntemlerle çoğaltılırlar.
Çoğaltma Teknikleri
Generatif çoğaltım, tohumla yapılan üretim şeklidir. Tohum; erkek (polen) ve dişi (yumurta) gametlerin döllenmesi ve tohum taslağının gelişmesiyle meydana gelen eşeyli üreme organıdır. Tıbbi ve aromatik bitkilerde başlıca iki farklı generatif çoğaltım yöntemi uygulanır: ∙ Tohumun tarlaya ekimi ve tohumdan yetiştirilen fidenin tarlaya dikimi
Vejetatif çoğaltım, bitkinin kök, gövde ve yaprak gibi bir organından veya bir parçasından aynı genetik yapıya sahip yeni bireylerin oluşturulmasıdır. 4 farklı yöntem bulunmaktadır: (1) köklendirilmiş çeliğin tarlaya dikimi, (2) kök taç bölgesini ayırarak dikim, (3) rizomun tarlaya dikimi ve (4) in vitro çoğaltım, steril koşullarda ve yapay besin ortamında hastalıktan ari ve ismine doğru klonal/mikroçoğaltım veya endospermi zayıf tohumların embriyo kültürü ile generatif çoğaltımı
Üretim Teknikleri
Toprak işleme: Toprak işlemenin temel amacı, tarımsal alet ve ekipmanlar yardımıyla ekim/dikim ve bakım işlemleri için elverişli bir ortam yaratmaktır.
Tohumluk: Tohum, çiçeklerde polen ve yumurta hücrelerinin döllenmesi ile meydana gelen ve yeni bir bitki oluşturma potansiyeli olan üreme organıdır. Tohumluk ise bitkilerin çoğaltımı için kullanılan tohum, yumru, fide, fidan, çelik gibi generatif ve vejetatif bitki kısımlarıdır.
Ekim/dikim: Tıbbi ve aromatik bitki yetiştiriciliğinde ekim/dikim yöntemleri; serpme, ocakvari ve sıraya olmak üzere başlıca üç farklı şekilde yapılır.
Sulama: Sulamada temel prensip; bitkinin ihtiyacı kadar suyu, uygun zamanda ve uygun miktarda toprağa vermektir.
Gübreleme: Tıbbi ve aromatik bitkiler büyüme ve gelişme dönemlerinde besin elementlerine ihtiyaç duyarlar. Toprakta noksan olduğu tespit edilen makro (N, P, K, S, Ca, Mg) ve mikro (ör.; Fe, Mn, Zn, Cu, B, Mo, Cl vd.) besin elementlerinin eksikliğini gidermek için gübreleme yapılır.
Hastalıklar, zararlılar ve yabancı otlar: Tıbbi ve aromatik bitkiler içerdikleri sekonder metabolitler nedeniyle hastalıklar, zararlılar ve yabancı otlara karşı iyi mücadele edebilen bitkilerdir.
Hasat ve harman: Hasat, tarım ürünlerinin kesilerek, koparılarak, biçilerek veya sökülerek toplama işlemi veya sürecidir. Harman ise hasat edilen üründen tohum, meyve veya yaprakları ayırma işlemidir.
Kurutma, sterilizasyon ve muhafaza: Taze/yaş olarak biçilen tıbbi ve aromatik bitkiler, çürümeyi ve küflenmeyi engellemek için kurutulur. Bilhassa kurutulup öğütülerek kullanılan baharat bitkilerinde kurutma işlemi çok önemli bir aşamadır. Tıbbi ve aromatik bitkilerin kurutulmasında, doğal veya yapay olarak iki farklı yöntem uygulanır.
Adaptasyonu ve Kültürü
Tıbbi ve aromatik bitkiler çok zengin bir biyoçeşitlilik gösterdiklerinden dünyada tropikal ve subtropikal iklim bölgelerinden ılıman ve karasal iklim bölgelerine kadar çok farklı iklim tiplerine ve toprak koşullarına adapte olmuşlardır.
Tütün
Tütün (Nicotiana tabacum L.), Solanaceae familyasından, bir yıllık ve otsu gövdeli alkaloid ve keyif bitkisidir. Coğrafi kökeni Amerika kıtası olan tütün, 15. yüzyılda Amerika kıtasının keşfedilmesiyle birlikte 16. yüzyılda Avrupa kıtasına getirilmiş ve 17. yüzyıldan itibaren tüm dünyaya yayılmıştır. Nicotiana cinsinden 65 kadar tür arasında kültürü yapılan en önemli tür N. tabacum L.’dir.
Çay
Çay (Camellia sinensis (L.) O. Kuntze), Theaceae familyasından, çok yıllık ve çalı formunda bir kültür bitkisidir. Tropikal Asya’da yayılış gösteren 248 türü vardır ve menşei Güney Çin’in Yunnan eyaletidir. Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesinde kültürü yapılan çay popülasyonları Gürcistan orijinli olup büyük olasılıkla Çin çayı veya “Çin çayı x Assam çayı” hibritidir.
Haşhaş
Haşhaş (Papaver somniferum L.), Papaveraceae familyasından, bir yıllık ve otsu gövdeli bir alkaloid bitkisidir. Papaver cinsinin Orta Asya’dan Avrupa’ya kadar uzanan coğrafyada 48 türü, Türkiye florasında ise 31 türü (15’i endemik 46 takson) yayılış gösterir.
Kekik
Kekik, Lamiaceae familyasından, çok yıllık ve çalımsı gövdeli tıbbi, aromatik ve baharat bitkisidir. Kekik, başta Akdeniz ülkeleri olmak üzere Doğu Asya, Güney Avrupa ve Kuzey Afrika ülkelerinde doğal yayılış gösterir. Türkiye florası adeta bir kekik cennetidir; kekik olarak adlandırılan Thymus (39 tür), Origanum (23 tür), Satureja (13 tür), Thymbra (2 tür) ve Coridothymus (1 tür) cinslerine ait toplam 78 tür bulunur.
Kimyon, Anason, Rezene ve Kişniş
Kimyon (Cuminum cyminum L.), anason (Pimpinella anisum L.), rezene (Foeniculum vulgare Mill.) ve kişniş (Coriandrum sativum L.), taksonomik olarak Umbelliferae familyasından bir yıllık ve otsu gövdeli baharat bitkileridir. Bu bitkilerin anavatanı Kafkasya’dan Güney Akdeniz’e, Batı Asya’dan Kuzey Afrika’ya kadar geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Türkiye florasında Pimpinella cinsine ait 23 tür, Coriandrum cinsine ait 2 tür ve Foeniculum cinsine ait
1 tür yayılış gösterirken Cuminum cinsine ait yabani ve kültür formlarına rastlanmaz.
Çörekotu
Çörek otu (Nigella sativa L.), Ranunculaceae familyasından, bir yıllık ve otsu gövdeli bir tıbbi, aromatik ve baharat bitkisidir. Dünyada N. sativa ve N. damascena L türlerinin, Türkiye’de ise sadece N. sativa türünün kültürü yapılır.
Lavanta
Lavanta (Lavandula sp.), Lamiaceae familyasından, çok yıllık ve çalımsı gövdeli bir aromatik bitkidir. Türkiye florasında Lavandula angustifolia Mill., Lavandula x intermedia Lois) ve Lavandula spica L. Türlerine rastlanmaz; sadece Marmara, Ege ve Akdeniz Bölgelerinde yayılış gösteren karabaş lavanta (Lavandula stoechas L.) bulunur. Lavanta, Akdeniz ve Balkan ülkelerinde doğal olarak yayılış göstermekle birlikte başta Fransa ve Bulgaristan olmak üzere pek çok ülkede yetiştiriciliği yapılır.
Yağ Gülü
Yağ gülü (Rosa damascena Mill.), Rosaceae familyasından, pembe ve keskin kokulu çiçekleri ile önemli kokulu gül türüdür. Galya gülü (Rosa gallica L.) ve Fenike gülünün (Rosa phoenicia Boiss.) doğal bir melezi olan yağ gülünün Balkanlardan Hindistan’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada yayılış gösterir. Orijin merkezinin, çok zengin genetik çeşitlilik barındıran ve köklü bir gülcülük geleneği olan İran olduğu sanılmaktadır. Rosa cinsinin Türkiye florasında yayılış gösteren 24 yabani türü arasında yağ gülü yoktur. Ancak “Isparta gülü” olarak adlandırılan yağ gülü (Rosa damascena var. trigintipetala), 19. yüzyılın sonlarından itibaren Göller yöresinde tarımı ve endüstrisi büyük gelişme göstermiş, 2022 yılında yaklaşık 42 bin da alana yayılmıştır.
Nane
Nane (Mentha sp.), Lamiaceae familyasından, çok yıllık ve otsu gövdeli bir uçucu yağ ve baharat bitkisidir. Ana vatanı Orta Avrupa ve Asya olan nane dünyanın hemen her kıtasına yayılmıştır. Türkiye’de (en çok Gaziantep ilinde) ise baharatlık olarak bahçe nanesi yetiştirilir.
Adaçayı
Adaçayı (Salvia L.), Lamiaceae familyasından, çok yıllık ve çalımsı gövdeli değerli bir tıbbi ve aromatik bitkidir. Türkiye’de tıbbi adaçayı ve Anadolu adaçayının Ege, Akdeniz, Marmara ve Orta Anadolu Bölgelerinde kültürü yapılır. Toplam adaçayı üretim alanının dörtte üçünü sırasıyla Denizli, Uşak, Sakarya ve Antalya illeri karşılar.