TRM213U-BAHÇE TARIMI
Ünite 3: Yumuşak Çekirdekli ve Subtropik Meyveler
Giriş
Yumuşak çekirdekli meyveler grubunda yer alan elma, armut ve ayva türlerinden, elma dünyada en fazla üretilen ılıman iklim meyve türüdür. Ayva ise az miktarda yetiştirilmektedir ve dünyada en fazla ayva yetiştiren ülke Türkiye’dir. Ülkemiz, dünya incir üretimde de lider konumdadır.
Yumuşak Çekirdekli Meyve Türlerinin Yetiştiriciliği
Elma Yetiştiriciliği
Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri
Elma ağacının taç büyüklüğü, anaç, çeşit, yetiştirme sistemi, terbiye şekli ve ekolojik bölgeye göre değişmektedir. Elmada tomurcuklar; yaprak tomurcuğu ve çiçek tomurcuğu olarak ikiye ayrılır.
Döllenme Biyolojisi
Ticari boyutta üretimi yapılan tüm elma çeşitleri yabancı tozlanmaya ihtiyaç duymaktadır. Çeşitlere ait kendine verimlilik düzeyi değişkenlik göstermektedir. Elmalarda çiçeklenme dönemi genellikle 10-15 gün sürmektedir.
Ekolojik İstekleri
İklim istekleri: Elma ağaçları ılıman iklim kuşağında yetiştirilmektedir ve soğuklara oldukça dayanıklıdır. Pek çok elma çeşidinin meyvesini olgunlaştırması için mayıs- eylül arasındaki ortalama sıcaklığın 15 °C olmasını ister. Elma, soğuklama ihtiyacı en uzun türlerden biridir.
Toprak istekleri: Çoğu elma çeşidi pek çok toprak tipinde kolayca yetiştirilebilir ancak derin, drenaj sorunu olmayan ve hafif asidik (pH’sı 6,5 civarında) olan toprağı tercih eder.
Çoğaltılması
Elmada tohum anacı kullanılarak yapılan çoğaltmada değişik kültür çeşitlerinin tohumlarından oluşan yozlar kullanılmaktadır. Günümüzde bahçe tesisinde daha çok vejetatif olarak çoğaltılan klonal anaçlar ile sık veya yarı sık dikim sistemleri tercih edilmektedir.
Bahçe Tesisi
Fidanlara uygulanacak dikim mesafesi, çeşit, anaç, terbiye sistemi, toprak verimliliği gibi faktörlere göre değişmektedir (Tablo 3.1).
Çeşitler
Yazlık elma çeşitleri, güzlük elma çeşitleri, kışlık elma çeşitleri ve spur elma çeşitleri yer almaktadır. Bu çeşitler dışında da millî çeşit kataloğumuzda yer alan ve ülkemizde yetiştirilen çeşitler yer almaktadır.
Kültürel İşlemler
Budama: Genellikle nemli bölgelerde goble, kurak bölgelerde ise doruk dallı terbiye şekli kullanılabilir. Değişik doruk dallı terbiye şekli ise her iki bölgede de uygulanabilir.
Meyve seyreltmesi: Meyve tutumundan sonra, yüksek kaliteli, uzun süre muhafaza edilebilir meyve eldesi ve sonraki yıl için bol çiçek tomurcuğu oluşturma ve hastalık ve zararlılarla mücadeleyi kolaylaştırmak için çiçek veya küçük meyve seyreltmesi yapılmalıdır. Seyreltme, elle, mekanik olarak veya kimyasal yöntemler ile yapılabilir.
Sulama: Elma, su isteği yüksek bir meyve türüdür. En yoğun su tüketimi temmuz ve ağustos aylarında görülür.
Gübreleme: Elma bahçelerinde her yıl gübreleme yapılmalıdır. Gübrelemede, organik gübreler, yeşil gübreler ve mineral gübreler verilir.
Hasat: Elma çeşidine bağlı olarak çoğunlukla ağustos sonundan ekim ayına kadar hasat edilir ve pazarlanır.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele: Elma Küllemesi önemli hastalık etmenlerine, Elma Pamuklu Biti ise en önemli zararlı etmenlere örnek verilebilir.
Armut Yetiştiriciliği
Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri (Dal ve Sürgünler, Yapraklar, Kökler, Çiçekler, Meyve)
Armut türünde ağaçlar daha çok dik şekilde büyür. Düzgün ve dik bir gövde oluşturur. Meyve dalları topuz, lamburt, kargı, dalcık ve çıtanak olarak adlandırılır. Armutlarda, çiçek ve yaprakların birlikte bulunduğu karışık tomurcuk tipi görülür. Bununla birlikte bazı tomurcuklarında sadece yaprak sürgünü bulunur. Çiçeklenme şekli çeşitlere bağlı olarak karakteristik bir durum gösterir. Yalancı meyve grubundadır.
Döllenme Biyolojisi
Döllenme biyolojisi, elmalarla benzer bir yapıdadır. Armut çeşitlerinde genellikle kendiyle uyuşmazlık görülür. Çiçeklenme süresi, iklim koşullarına bağlı olarak 7 ile 17 gün arasında devam eder. Armut, böceklerle tozlanır.
Ekolojik İstekleri
İklim istekleri: Armut türü, ılıman iklim meyveler grubunda yer alır. Yükseklik açısından elma gibi yükseklere çıkamaz.
Toprak istekleri: Derin, geçirgen, organik ve mineral besin maddelerince zengin topraklarda ağaçların gelişmesi ve verimi daha iyi olur.
Çoğaltma
Çoğaltmasında daha çok vejetatif yöntemler kullanılmaktadır. Armut çelikleri zor köklendiği için daha çok aşılama ile çoğaltma tercih edilmektedir.
Bahçe Tesisi
Geleneksel yetiştiricilikte dikim mesafesi, anaç, armut çöğürü ise 6-10 m; ahlat ise 5-7 m; ayva ise 3-4 m olmalıdır.
Çeşitler
Olgunluk dönemlerine göre; yazlık armut çeşitleri, güzlük armut çeşitleri ve kışlık armut çeşitleri vardır. Bunların dışında millî çeşit kataloğumuzda yer alan ve ülkemizde yetiştirilen diğer çeşitlerde yer almaktadır.
Kültürel İşlemler
Budama: Düzenli, yüksek ve kaliteli bir verim için terbiye ve budama uygulamaları yapılmalıdır. Geleneksel yetiştiricilikte genellikle goble veya değişik doruk dallı terbiye şekli uygulanır.
Sulama: Armut bahçelerinin, karık gibi yüzeysel sulama yöntemleri ile sulanabilmesine rağmen günümüzde damla sulama gibi modern yöntemler kullanılmaktadır.
Gübreleme: Gübrelemede hem organik hem de mineral gübreler kullanılmalıdır. Organik gübreleme için yeşil gübreleme ve çiftlik gübreleri kullanılmalıdır. Yeşil gübrelemede yonca, fiğ, bakla, çayır üçgülü ve korunga gibi türler kullanılabilir.
Hasat: Elle ve özenle hasat edilir. Derim, yazlık armutlarda sabah erken saatlerde, güzlük ve kışlık armutlarda meyvelerin üzerindeki nem kuruduktan sonra yapılmalıdır.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele: Armut yetiştiriciliğinde görülen başlıca hastalıklara örnek olarak Armut Ateş Yanıklığı, zarar oluşturan başlıca zararlılara örnek olarak ise Armut Testereli Arısı verilebilir.
Ayva Yetiştiriciliği
Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri (Dal ve Sürgünler, Yapraklar, Kökler, Çiçekler, Meyve)
Büyük çalı ve ağaççık şeklinde bir gelişme gösterir. Gövdesi kısa, kırmızı kahverengi renkli ve düzgün şekilli değildir. Odun ve karışık tomurcuk olmak üzere 2 tip tomurcuk vardır. Yalancı meyve grubunda yer alır.
Döllenme Biyolojisi
Ayva çeşitleri genellikle kendine verimlidirler. Ayva ağaçları, tozlayıcı çeşide gereksinim duymadan meyve verebilir. Böceklerle tozlanması nedeni ile çiçeklenme zamanı arı ve böcek faaliyeti gereklidir.
Ekolojik İstekleri
İklim İstekleri: Ayva bir ılıman iklim meyve türüdür. Soğuklama gereksinimi elma ve armuta göre daha azdır.
Toprak İstekleri: Ayva çok farklı toprak çeşitlerinde yetiştirilirse de kumlu-killi, süzek, besin maddelerince zengin, sıcak topraklardan hoşlanırlar.
Çoğaltma
Ayva çeşitleri genellikle vejetatif yöntemlerle çoğaltılır. En fazla kullanılan yöntemler sırasıyla çelik, tepe daldırması ve dip sürgünleridir.
Bahçe Tesisi
Türkiye’nin birçok bölgesinde ayva ağaçları, arazi ve bahçe kenarında sınır ağacı olarak yetiştirilir. Kapama bahçelerde ayvalar tek gövde üzerinde yetiştirilmektedir.
Çeşitler
Ülkemiz ayva yetiştiriciliğinde genellikle yerli çeşitlerimiz kullanılmaktadır. Bununla birlikte dünyada farklı ayva çeşitleri de bulunmaktadır.
Kültürel İşlemler
Budama: Ayva ağaçlarına en uygun terbiye şekli gobledir. Doğal büyüme özellikleri nedeniyle az budama isterler.
Sulama: Ayva ağaçlarının normal gelişmesi, yeterli meyve oluşturması, meyvelerin gelişmesi ve kaliteli olması için suya gereksinim vardır.
Gübreleme: Gübreleme için yeşil gübreler, çiftlik gübreleri ve mineral gübreler değişik zamanlarda kullanılır.
Hasat: Ayva meyvesinin olgunluk zamanı, kabuğunun yeşil renkten sarıya dönmesi ve kabuğu üzerindeki hav yapısının el ile kolayca silinmesinden anlaşılır. Bir ağaçtaki meyvelerin tümü genellikle tek seferde hasat edilir.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele: Önemli hastalık etmenlerine örnek olarak Ateş Yanıklığı; en önemli zararlı türlerine örnek olarak ise Armut Testereli Arısı verilebilir.
Turunçgil Yetiştiriciliği
Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri
Turunçgiller, genelde ağaççık veya ağaç hâlindedir ve yaprakları parçalı yapıdadır. Meyve; temelde kabuk, meyve eti ve tohumdan oluşur.
Döllenme Biyolojisi
Turunçgillerde çiçekler genellikle bir önceki yıl oluşmuş ince meyve dallarında meydana gelse de daha eski dallarda da çiçek tomurcuğu oluşabilir. Yaprak tomurcuğu, yaprak ağırlıklı çiçek tomurcukları, çiçek ağırlıklı yapraklı sürgünleri ve çiçek tomurcukları olmak üzere 4 tip tomurcuk görülür.
Ekolojik İstekleri
İklim İstekleri: Turunçgillerde, ilkbahar döneminde türe göre değişen büyümenin başladığı eşik sıcak değerleri bulunmaktadır. Büyümenin en hızlı, en düzenli, en etkin olduğu sıcaklık 26-28 °C’dir. Büyümenin hızlanmaya başlama sıcaklığı 18-20 °C’dir. Büyümenin en hızlı, en düzenli, en etkin olduğu sıcaklık 26-28 °C’dir.
Toprak İstekleri: Toprağın çok iyi havalanması ve yeterince süzek olması önemlidir. Etkili kök derinliği 30-90 cm’dir. Toprakta geçirimsiz kil katmanı olmamalıdır.
Ekolojik Bölgeler
Ülkemizde subtropik alanların yer aldığı sahil bölgelerinde yetiştirilmektedir.
Bahçe Tesisi
Toprak özelliklerinden en önemlileri toprağın havalanması ve en az 1.5 m’ye kadar geçirimsiz tabakanın olmamasıdır. Genellikle kare dikim tercih edilir.
Turunçgil Çeşitleri
Portakalların (Citrus sinensis); normal portakallar, göbekli portakallar, kan portakalları ve şeker portakalları olmak üzere 4 çeşit grubu bulunur. Mandarinlerin (Citrus reticulata, Citrus unshiu ve diğerleri); satsuma grubu, yerli mandarin, normal mandarinler ve küçük meyveli mandarin
olmak üzere 4 çeşit grubu bulunur. Limonların (Citrus limon); ekşi, farklı ve tatlı limonlar olmak üzere 3 çeşit grubu bulunur. Laymlar (Citrus aurantifolia); adit laymlar ve tatlı laymlar olmak üzere 2 gruba ayrılırlar. Altıntoplar (Citrus paradisi); beyaz etli altıntoplar ve meyve eti renkli altıntoplar olmak üzere 2 gruba ayrılır.
Çoğaltma
Genelde tohumla, çelik ve daldırma ile çoğaltılabilirler. Ancak mandarin gibi monoembriyoni gösteren türlerde genetik açılımın olması ve topraktan bulaşan hastalıklar ve iklim yönünden görülen olumsuzluklar nedeniyle modern yetiştiricilikte aşılama yöntemi ile çoğaltma yapılmaktadır.
Kültürel İşlemler
Budama: Genelde ağaçlara goble şekli verilmektedir. Budama, portakal, mandarin ve altıntoplarda kış dinlenme periyodunda; limonlarda ise iklime göre değişiklik göstermekle birlikte ekim ayının sonunda yapılmalıdır.
Sulama: Sulama çok büyük önem taşımaktadır. Yıllık su ihtiyaçları toprak, iklim ve ağacın fizyolojik durumuna bağlı olarak 800-1200 mm arasında değişir. En uygun sulama yöntemi damla sulamadır.
Gübreleme: Turunçgillerde yaprak ve toprak analizleri sonucuna göre gübreleme yapmak çok önemlidir.
Hasat: Turunçgil meyvelerinin olgunluk zamanı, meyve suyu miktarı, meyve suyunda çözünür kuru madde miktarı/meyve suyundaki asit oranı (KM/asit), meyve rengi özellikleri dikkate alınarak belirlenir.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele: Turunçgil Unlu Biti zarar yapan etmenlere; Uçkurutan Hastalığı ise zarar yapan hastalık etmenlerine örnek verilebilir.
Zeytin Yetiştiriciliği
Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri (Dal ve Sürgünler, Yapraklar, Kökler, Çiçekler, Meyve)
Zeytin ağacı 1000 yaş ve üzeri yaşlara ulaşan, uzun ömürlü, herdem yeşil bir ağaçtır.
Döllenme Biyolojisi
Zeytin gözlerinde 7.2 °C derecenin altında 50-60 saatten 1200 saate kadar farklı soğuklama ihtiyaçları tespit edilmiştir. Çiçek gözleri farklılaşma ve sürmek için soğuklamaya ihtiyaç gösterirler. Zeytin çeşitlerinin çoğunda normal erselik (tam çiçek) ve eksik erkek çiçekler olmak üzer iki çeşit çiçek vardır. Zeytinde çiçeklerinin tozlanması genellikle rüzgâr ile gerçekleşir. Çiçek tozları uzak mesafelere (7 km kadar) taşınabilmesine rağmen ticari yetiştiricilikte iyi bir tozlanma için %10 oranında tozlayıcı ağaçlara ihtiyaç bulunmaktadır.
Ekolojik İstekleri
İklim İstekleri: En iyi, ılıman kış ve uzun sıcak yazları olan bölgelerde yetiştirilen subtropik iklim bitkisidir. Meyvesi soğuğa gelişme ve olgunlaşma döneminde hassastır. Soğuk zararı riski olan bölgelerde, erken hasat yapılmalıdır.
Toprak İstekleri: Zeytin ağacı iyi havalanan geçirgen, su tutma kapasitesi yüksek toprakları sevmektedir.
Bahçe Tesisi
Sulanabilen ve kurak arazilerde ağaç sıklığı oldukça farklıdır. Geleneksel yetiştiricilikte dekara10 ağaçtan daha az yoğunluk varken, yağışın 700 mm’nin üstünde olduğu yerlerde ise dekara 30 ağaç dikilir. Bahçe tesisinde mümküne entansif dikim sistemi uygulanmalıdır.
Çeşitler
Ülkemizde başarı ile yetiştirilen pek çok zeytin çeşidi bulunmaktadır. Genel olarak zeytin çeşitleri içerdikleri yağ oranına göre yağlık ve sofralık olarak 2 gruba ayrılırlar.
Çoğaltma
Zeytin, generatif olarak tohum, vejetatif olarak ise aşılama, çelik, daldırma ve doku kültürü yolu ile çoğaltılmaktadır. Yaygın olarak çelik ve aşılama ile çoğaltılmaktadır. Zeytin çeşitlerine ait çeliklerin köklenme oranı değişiklik göstermektedir ve çoğu çeşidi zor köklenmektedir.
Kültürel İşlemler
Budama: Zeytinde, fidan dikiminden sonraki yıllarda yapılan şekillendirme budaması ve meyve vermeye başladıktan sonra verim budaması uygulamaları yapılmaktadır. Genellikle goble terbiye şekli uygulanır.
Sulama: Zeytin, kurak koşullara adapte olabilen bir meyve türüdür. Susuz koşullarda özellikle fidanlar için su muhafaza yöntemleri uygulanmalıdır.
Gübreleme: Geleneksel zeytincilikte, ağaç başına 0.5 ile 1 kg arasında N verilmesi yapraklarda yeterli azotun bulunmasını sağlar. Damla sulama yapılan bahçelerde şubat-ağustos arası sırasıyla aylık; %2, %5, %10, %25, %35, %15, %8 dozlarında azot verilmesi tavsiye edilirken kuru şartlarda amonyak veya üre formunda N ile sadece kışın tek bir dozda gübreleme önerilmektedir. Yapraktan gübrelemede ürenin en iyi dozu %4-6’dır.
Hasat: Zeytin hasadı çok önemlidir ve en önemli maliyet unsurlarından birisidir. Sofralık veya yağlık olarak değerlendirme amacına uygun olarak zamanında hasat edilmelidir. Hasat elle yapılmalıdır ve mecbur kalınmadıkça sırıklar ile hasat yapılmamalıdır.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele: Ülkemiz zeytin yetiştiriciliğinde görülen hastalıklara örnek olarak Halkalı Leke Hastalığı verilebilir. Ülkemizde zeytin yetiştiriciliğindeki ana zararlı ise Zeytin Sineğidir.
İncir ve Nar Yetiştiriciliği
İncir Yetiştiriciliği
Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri
İncir, uygun iklim şartlarında genellikle tek gövdeli, don zararının görüldüğü yerlerde ise ocak şeklinde (çok gövdeli) gelişen 8-10 metre kadar yükseklikte seyrek dallı, yayvan bir ağaçtır.
Döllenme Biyolojisi
İncir, dioik özellik gösteren bir meyve türüdür. Erkek çiçekleri ve dişi çiçekleri içeren meyveler farkı ağaçlar üzerinde gelişmektedir. İncir böcekle tozlanan bir türdür. İncirlerde tek bir çiçeklenme ve meyve bağlama periyodu yoktur.
Ekolojik İstekleri
İklim İstekleri: İncir bir subtropik iklim meyve türüdür. Meyvelerin olgunlaşma ve kuruma mevsimi olan temmuz, ağustos, eylül aylarında sıcaklığın 25-30 °C arasında olması gerekmektedir. İncirin yıllık su gereksinimi 625 mm’dir.
Toprak İstekleri: Çok nemli topraklardan hoşlanmaz. Kaliteli kuru incir üretiminde, incir ağacı derin, kumlu-killi, humuslu ve yeterince potasyumlu ve kireçli toprak ister.
Çoğaltma
İncir genel olarak çelik, daldırma ya da dip sürgünü ile kolayca çoğaltılabildiği için aşı ile çoğaltma çeşit değiştirme dışında kullanılmamaktadır. En yaygın kullanılan çoğaltma yöntemi çelikle çoğaltmadır.
Bahçe Tesisi
Kurulacak incir bahçelerinde sıra arası ve sıra üzeri mesafeler genellikle 7x7 ile 8x8 metre olarak belirlenir. Fidanların kare dikim sistemine göre dikimi yapılır.
Çeşitler
Ülkemiz kurutmalık incir yetiştiriciliğindeki ana çeşit Sarılop çeşididir. Bursa Siyahı incir çeşidi küresel pazarlarda en çok talep edilen, sofralık incir çeşididir. Bu çeşitlerin yanında farklı incir çeşitleri de yetiştirilmektedir.
Kültürel İşlemler
Budama: İncir yetiştiriciliğinde genellikle goble terbiye sistemi tercih edilmektedir.
Sulama: İncir ağacının yıllık su gereksinimi 625 mm’dir.
Gübreleme: İncirde meyve kalitesini etkileyen faktörlerden biri de mineral maddelerdir.
Hasat: İncir ağaçları yellop (ilkbahar), iyilop (yaz) ve sonlop (sonbahar) ürünleri olmak üzere 3 meyve ürünü vermektedir.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele: İncir Mozaik Virüsü incirde görülen hastalıklara örnek olarak verilebilir. Sirke Sinekleri de incirde görülen zararlılara örnek olarak verilebilir.
Nar Yetiştiriciliği
Morfolojik ve Biyolojik Özellikleri
Nar ağacı genellikle 1-10 m arasında boylanan, uzun ömürlü bir bitkidir. Gövde, gri ve kahve renkli veya kahverengimsi bir kabukla kaplıdır. Genellikle ılıman ve Subtropik iklim kuşağında yaprağını dökmektedir. Fakat tropik kuşakta herdem yeşil özellik göstermektedir.
Döllenme Biyolojisi
Nar çiçek tomurcukları genellikle bir veya daha yaşlı dallarda oluşmaktadır. Çiçekleri tekli veya çoklu olabilir. Nar, andromonoik çiçek yapısına sahiptir. Narlarda A ve B grubu olmak üzere 2 tip çiçek bulunur.
Ekolojik İstekleri
İklim İstekleri: Nar yetiştiriciliğinde kaliteli meyveler, vejetasyon süresi yeterince uzun, sıcak, düşük hava nemine sahip ve olgunlaşma döneminde yağış almayan bölgelerde elde edilir. Narda kısa bir soğuklama gereksinimi vardır.
Toprak İstekleri: Nar yetiştiriciliği için en uygun toprak verimli, derin, orta bünyeli, humusca zengin, drenajı iyi ve özellikle alüvyal topraklardır.
Çoğaltma
Nar; tohum, çelik, dip sürgünü, daldırma, aşı ve doku kültürü yöntemleriyle çoğaltılabilir. Narda odun çelikleri ile çoğaltma en yaygın yöntemdir.
Bahçe Tesisi
Bahçe tesisi öncesi arazi eğer eğimliyse tesviye edilmelidir. Narda standart dikim aralığı 3x5 m’dir.
Çeşitler
Nar çeşitleri, tatlarına göre tatlı, mayhoş ve ekşi, olgunluk zamanlarına göre, erkenci, orta ve geç mevsim, çekirdek sertliklerine göre ise yumuşak, orta ve sert olarak sınıflandırılır. Ülkemizde nar yetiştiriciliğinde geçmişten günümüze Hicaznar ve Wonderful çeşitleri tercih edilmiştir.
Kültürel İşlemler
Budama: Nar ağaçları; çalı şeklinde, tek gövdeli veya çok gövdeli şekillerde budanabilir. Nar ağacı, genellikle ilk meyvelerini 2. veya 3. yaşından itibaren verir. Tam verim ise 6-8. yıllardan sonra alınabilir.
Sulama: Nar, kuraklığa dayanıklı bir bitkidir ve ortalama olarak yıl boyunca 1200 mm kadar suya gereksinim duymaktadır. Sulama daha çok yüzey sulama (tava ve karık) ve bunun yanında damla sulama sistemi ile yapılmaktadır.
Gübreleme: Toprağının organik madde içeriği %1’in altında olmamalıdır. Bitkiye iyi yanmış çiftlik gübresi verilmelidir.
Hasat: Narda meyveler, çiçeklenmeden 5-7 ay sonra olgunlaşır. Nar, hasattan sonra olgunlaşmayan bir meyve olduğu için olgun meyvelerin derilmesine dikkat edilmelidir. Ülkemizde hasat, genellikle ağustos-ekim ayları arasında yapılmaktadır.
Hastalık ve Zararlılarla Mücadele: Nar ağaçlarında pek çok hastalık görülmektedir. Coniella granati başlıca hastalık etmenlerine, Yaprak Bitleri ise rastlanan zararlılara örnek verilebilir.