TRM213U-BAHÇE TARIMI
Ünite 1: Bahçe Bitkileri ve Sınıflandırılması
Giriş
Bahçe bitkileri, sebze, meyve ağaçları, asma ve süs bitkilerini kapsayan tarım bölümüdür ve tek yıllık veya çok yıllık, otsu veya odunsu olabilirler. Dünyada tahıllardan sonra en yoğun yetiştirilen bitki grupları arasında yer alır ve Türkiye, bu alanda önemli üretici ülkelerden biridir. Türkiye’nin farklı iklimleri sayesinde çok çeşitli sebze ve meyve türleri üretilebilir. Bahçe bitkileri, toplam tarım alanının %5,64'ünü kapsar ve bu alandaki üretim giderek artmaktadır.
Bahçe Bitkilerinin Önemi
Dünyada yetiştirilen yaklaşık 150’ye yakın meyve türünün yarısı, 80 sebze türünün ise 60’ı Türkiye’de üretilmektedir.
Bahçe Bitkilerinin Üretimi ve Ülkemiz Açısından Önemi
Türkiye’de bahçe bitkileri üretimi son yıllarda artış göstermiştir. 2022 yılında meyve üretimi %7,7 artarken, sebze üretimi %0,5 azalmış, 2023 yılında ise meyve üretimi %2,3, sebze üretimi %0,6 oranında artmıştır. Türkiye, dünya genelinde birçok meyve ve sebze türünün üretiminde önemli bir role sahiptir; 2023 yılında toplam meyve üretimi 27 milyon ton, sebze üretimi ise 31,7 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’nin ihraç ettiği ilk 10 meyve ve sebze arasında mandalina, limon, domates ve üzüm yer almakta olup, kuru meyveler ihracatta önemli bir paya sahiptir. Ayrıca örtü altı üretim, sebze, meyve ve süs bitkileri üretiminde büyük bir öneme sahiptir.
Bahçe Bitkilerinin Gıda Sanayi ve İnsan Sağlığı Bakımından Önemi
Meyve ve sebze işleme sanayi, meyve suyu, konserve, pekmez, reçel, şekerleme, alkollü içecekler, kurutma ve dondurma gibi birçok alt sektörden oluşur. Bu sanayi dalları, meyve ve sebzelerin ham madde olarak kullanılmasıyla ülke ekonomisine yüksek katma değer sağlar. Bu endüstrilerin gelişimi, meyve ve sebze üretiminin artması ve uygun çeşitlerin geliştirilmesiyle doğrudan ilişkilidir. Meyveler, yüksek vitamin ve mineral içerikleri nedeniyle beslenme ve sağlık açısından önemli roller oynar. Organik asitler, pektik maddeler ve mineraller sindirim, su dengesi ve asit-baz dengesinde işlevsel rol oynar.
Yağ: Zeytin, avokado ve sert kabuklu meyveler, lahana ve Brüksel lahanasında bulunur.
Karbonhidrat: Muz, incir ve kuru incir; bezelye, enginar, lahana, pırasa ve tatlı patateste bulunur.
Protein: Sert kabuklu meyveler ve baklagillerde (bezelye, enginar, sarımsak) bulunur.
Kalori: Sert kabuklu meyveler, zeytin, kuru incir, muz; tatlı patates, bezelye ve pırasa da kalori açısından zengindir.
Kalsiyum: Fındık, badem; brokoli, Çin lahanası, ıspanak, pırasa gibi sebzelerde bulunur.
Demir: Antep fıstığı, fındık; pırasa ve ıspanakta bulunur.
Vitaminler: Kuru kayısı, mango, portakal gibi meyveler; havuç, tatlı patates gibi sebzelerle sağlanır.
Riboflavin ve Niasin: Badem, portakal, kuru üzüm gibi meyvelerle; baklagiller ve sebzelerde bulunur.
C Vitamini: Çilek, turunçgiller, ceviz; biber, Çin lahanası gibi sebzelerde bulunur.
Türkiye’de Bahçe Bitkileri Genetik Kaynakları
Türkiye, üç biyocoğrafik bölgenin kesişiminde yer alarak 9.996 bitki türü ve %30'un üzerinde endemiklik oranıyla dünyanın en zengin floralarından birine sahiptir. Ayrıca, Akdeniz ve Yakın Doğu Vavilov gen merkezlerinin kesiştiği noktada bulunarak genetik çeşitliliğe önemli katkı sağlar.
Meyveler
Türkiye'nin zengin tarım geçmişi ve farklı ekosistemleri, 59 ılıman ve 16 subtropikal bölgeye uygun toplam 75 ticari meyve türünün yetiştirilmesini mümkün kılmaktadır. Yabani ve yerli olmayan türlerin (avokado, pikan cevizi gibi) dahil edilmesiyle bu sayı giderek artmaktadır.
Sebzeler
Türkiye, dünya çapında önemli bir sebze üreticisi olup, birçok sebze türünün ana vatanıdır. Domates, biber ve patlıcan gibi XV. yüzyıldan sonra getirilen türler, Türkiye'de uzun süreli yetiştiricilikle ikincil bir gen merkezi haline gelmiştir.
Süs Bitkileri
Türkiye’nin fiziki ve iklim koşulları, çeşitli süs bitkilerinin üretimine elverişli olup, ülke florası binlerce süs bitkisi türüne ev sahipliği yapmaktadır. Yalova ve Antalya, süs bitkisi üretiminde büyük potansiyele sahip illerdir; bazı süs soğanı türlerinde zengin çeşitliliğe sahipken, bazı bitkilerin ticareti kanunen yasaklanmıştır.
Bahçe Bitkilerinin Sınıflandırılması
Botanik sınıflandırma, bitkilerin türlerini Latince isimlerle uluslararası düzeyde sınıflandıran en yaygın yöntemdir. Bu sınıflandırma, bitkilerin iklim, toprak istekleri ve kültürel işlemlerinin doğru şekilde belirlenmesine yardımcı olur.
Botanik Sınıflandırma
Meyve türleri, yapısal ve kültürel benzerliklere göre cins temelinde sınıflandırılır. Örneğin, Avrupa armudu Pyrus communis L. olarak adlandırılır ve içinde Deveci, Akça, Ankara, Santa Maria gibi çeşitler bulunur. Sebzeler de benzer şekilde sınıflandırılır; örneğin, domates Solanum lycopersicum olarak bilinir ve Pembe, Sungold, Campari, Big Beef, Green Zebra gibi çeşitleri içerir.
Meyve Türlerinin Sıcaklık İsteklerine Göre Sınıflandırılması
Meyveler, sıcaklık ihtiyaçlarına ve düşük sıcaklıklara dayanıklılıklarına göre dört grupta sınıflandırılır:
1. Tropik İklim Meyveleri: Bu meyveler 0 °C veya daha düşük sıcaklıklarda zarar görür. Örnekler: Hindistan cevizi, muz, kakao, mango, kahve, avokado, papaya, ananas.
2. Subtropik İklim Meyveleri: -2 °C ile -3 °C'ye kadar dayanabilirler, ancak kış dinlenmesinde -10 °C'ye kadar dayanabilirler, fakat baharda zarar görme riski vardır. Turunçgiller, zeytin, incir, çay, nar, hurma, kivi vb. 3. Sıcak Ilıman İklim Meyveleri: Çok şiddetli soğuklara dayanamazlar. Örnekler: Badem, Antep fıstığı, asma, böğürtlen, ayva, şeftali, kayısı, kiraz, çilek, ahududu, fındık, ceviz, kestane. 4. Soğuk Ilıman İklim Meyveleri: Soğuklara oldukça dayanıklıdırlar. Armut, erik, asma, elma vb.
Sebze Türlerinin Kültür Şekillerine Göre Sınıflandırılması
Sebzeler kültür şekillerine göre 12 grupta toplanır:
1. Sürekli Sebzeler: Kuşkonmaz, ravent, yer elması. 2. Yaprakları Yenen Sebzeler: Ispanak, pazı, hindiba, hardal. 3. Salata Olarak Kullanılan Sebzeler: Marul, kıvırcık, göbekli salata, kereviz, tere, maydanoz, hindiba. 4. Lahana Grubu Sebzeler: Lahana, karnabahar, alabaş, Brüksel lahanası. 5. Kökleri Yenen Sebzeler: Pancar, havuç, yabani havuç, şalgam, turplar. 6. Soğanlı Sebzeler: Soğan, sarımsak, pırasa. 7. Yumrulu Sebzeler: Tatlı patates. 8. Leguminosae Grubu Sebzeleri: Fasulye, bezelye, bakla. 9. Solanaceae Grubu Sebzeleri: Domates, patlıcan, biber, patates. 10. Cucurbitaceae Grubu Sebzeleri: Yaz ve kış kabakları, kavun, karpuz, hıyar. 11. Malvaceae Grubu Sebzeleri: Bamya. 12. Baharlı Sebzeler Grubu: Nane, maydanoz.
Sebze Türlerinin İklim İsteklerine Göre Sınıflandırılması
Sebzeler, iklim ihtiyaçlarına göre iki grupta toplanır:
1. Serin İklim Sebzeleri (Kışlık Sebzeler): Lahana, karnabahar, turp, şalgam, havuç, kereviz, ıspanak, kırmızı pancar, salata, marul, pazı, soğan, pırasa, sarımsak, maydanoz, nane, bezelye, bakla. 2. Sıcak İklim Sebzeleri (Yazlık Sebzeler): Domates, biber, patlıcan, hıyar, kabak, kavun, karpuz, fasulye, bamya.
Sebze Türlerinin Yenilen Kısımlarına Göre Sınıflandırılması
1. Sebzeler, tüketilen kısımlarına göre şu 11 grupta sınıflandırılır: 2. Yumruları Yenen Sebzeler: Tatlı patates, yer elması, patates. 3. Kökleri Yenen Sebzeler: Havuç, turp, kırmızı pancar, şalgam, kök kereviz. 4. Soğan ve Sürgünleri Yenen Sebzeler: Pırasa, taze soğan, taze sarımsak.
5. Kuru Hâldeki Başları Yenen Sebzeler: Baş soğan, baş sarımsak. 6. Sürgünleri Yenen Sebzeler: Kuşkonmaz. 7. Yaprak Sapları Yenen Sebzeler: Ravent, sap kereviz. 8. Yaprakları Yenen Sebzeler: Brüksel lahanası, yaprak kerevizi, Çin lahanası, lahana, ıspanak, pazı, semizotu, kıvırcık, marul, salata, ebegümeci, su teresi. 9. Meyveleri Yenen Sebzeler: Domates, biber, patlıcan, hıyar, kabak, kavun, karpuz, taze fasulye, sultani bezelye, taze bakla. 10. Kuru veya Taze Tohumları Yenen Sebzeler: Kuru fasulye, iç bakla, iç bezelye, iç bamya, taze iç lima fasulyesi. 11. Çiçek veya Çiçek Tablası Yenen Sebzeler: Enginar, karnabahar, bamya. 12. Kokulu Otlar
Süs Bitkilerinin Sınıflandırılması
Süs bitkileri genel olarak iki ana gruba ayrılır:
1. Tek Yıllık Süs Bitkileri: Bu bitkiler yaşam döngülerini bir yılda tamamlar. Örnekler: Çiçekler ve yerörtücüler. 2. Çok Yıllık Süs Bitkileri: Bu bitkiler iki yıl veya daha uzun süre yaşamlarını sürdürür. Örnekler: Ağaçlar ve çalılar.
Bahçe Bitkilerinin Biyolojik ve Fizyolojik Esasları
Bahçe Bitkilerinin Döllenme Biyolojisi
Bahçe bitkilerinin döllenme biyolojisi ve büyüme-fizyoloji açısından temel noktalar şunlardır:
Tozlanma ve Döllenme: Meyve ve tohum oluşumu için bu iki olayın gerçekleşmesi gereklidir. Tozlanma, çiçek tozunun dişi organlara ulaşması, döllenme ise tozun yumurta hücresi ile birleşmesi sürecidir.
Bitki Organlarının Yapısı: Çiçeklerin yapısı, organların tam veya eksik oluşu, çiçek tozu ve yumurta hücresinin kalitesi, bu süreçlerin başarıyla gerçekleşmesini etkiler.
Tozlanma Ajanları: Arılar, rüzgâr gibi tozlanma ajanları da meyve tutumunda önemli rol oynar.
Uyuşmazlık ve Çevre Şartları: Uyuşmazlık ve çevresel faktörler (sıcaklık, nem, ışık gibi) de meyve tutumunu etkileyebilir.
Embriyo Gelişimi: Döllenme sonrası embriyonun gelişim durumu, meyve oluşumu üzerinde etkili olabilir.
Çiçek Yapıları
Çiçekler, eşey hücrelerini ve tohumları oluşturur ve morfolojik olarak kısa sürgünler gibi kabul edilir. Çiçekler, eşey hücrelerinin ve tohumların oluşumunu sağlayan morfolojik olarak kısa sürgünler olarak kabul edilir. Çiçekler, çiçek ekseni adı verilen genişlemiş bir kısım tarafından desteklenir ve bu eksen çiçeğin diğer bölümlerini taşır. Çiçek tipleri, ovaryumun konumuna göre sınıflandırılır: Hipogin
çiçeklerde ovaryum üstte bulunur, Perigin çiçeklerde ovaryum ortada yer alır ve Epigin çiçeklerde ovaryum altta konumlanır. Çiçek örtüsü, çanak (kaliks) ve taç yapraklardan (korolla) oluşur; bazı durumlarda çanak ve taç yapraklar ayırt edilemeyebilir ve bu durumda perigon terimi kullanılır. Erkek organlar (androkeum) stamenlerden oluşur ve her bir stamen anter ve filamentten meydana gelir; dicot bitkilerde beş, monocot bitkilerde ise üç stamen bulunur. Dişi organlar (ginekeum) karpellerden oluşur ve üç ana kısımdan oluşur: stigma (üst), stil (bağlayan) ve ovaryum (alt). Çiçekler, tozlanma yöntemlerine göre de sınıflandırılır; entomogam çiçekler böceklerle tozlanırken, anemogam çiçekler rüzgarla tozlanır.
Çiçek Kuruluşu
Çiçekler, bitki ve dallar üzerinde tek tek veya kümeler halinde yer alabilir. Çiçek sapının birleştiği yerde bulunan düşük yapraklara bürgü (brakte) yapraklar denir. Ana eksen, çiçek saplarını destekleyen pedonkül olarak bilinir ve bu saplar pedisel olarak adlandırılır. Çiçeklerin kuruluşları iki ana yapıda incelenir: Salkım (rasemoz) yapısında, ana eksen büyümeye devam ederken çiçekler bu eksende sıralanır. Talkım (kimos) yapısında ise ana eksen kısa olup, yan eksenler uzun olur ve çiçekler bu uzun yan eksenler üzerinde yer alır.
Çiçek Cinsiyeti
Erselik çiçekler hem erkek hem de dişi organları içerir ve bu sayede hem erkek hem de dişi üreme işlevlerini yerine getirebilir. Bir cinsli çiçekler ise yalnızca erkek veya dişi organları içerir, bu nedenle sadece bir cinsiyetin üreme işlevini gerçekleştirir. Çok evcikli bitkilerde, aynı bitkide hem erselik hem de bir cinsli çiçekler bulunabilir. Poligami durumunda ise hem erselik hem de bir cinsli çiçekler ayrı bitkilerde yer alır, yani bir bitkide sadece erkek veya dişi çiçekler bulunurken, diğer bitkide tam çiçekler bulunur.
Tozlanma
Kendine tozlanma (autogami), aynı çiçek veya bitki üzerindeki erkek ve dişi organların birbirine toz bırakmasıyla gerçekleşir. Bu süreç, çiçeğin kendisi tarafından gerçekleştirilen bir tozlanma şeklidir. Yabancı tozlanma (allogami) ise farklı bitkiler arasında meydana gelir ve bu tür tozlanmada bir bitkinin erkek organlarından gelen tozlar, başka bir bitkinin dişi organlarına taşınır. Tozlanmayı sağlayan ajanlar arasında rüzgar, su, böcekler, kuşlar ve memeliler bulunur. Bu ajanlar, polenlerin bir bitkiden diğerine taşınarak döllenme sürecini destekler.
Döllenme
Çifte döllenme, sperma ve yumurta çekirdeğinin birleşmesiyle endosperm oluşumunu sağlar. Döllenme belirtileri stigma ve stilin solması ile petallerin dökülmesidir.
Uyuşmazlık
Uyuşmazlıklar, döllenmeyi genetik faktörlerle engelleyen seksüel uyuşmazlık, kendi poleniyle döllenememe (kendi ile uyuşmazlık) ve çeşitler arası tozlamada meyve oluşmaması (birbiriyle uyuşmazlık) olarak ayrılır.
Apomiksis ve Partenokarpi
Apomiksis, döllenme olmadan tohum oluşumunu, partenokarpi ise döllenme olmadan meyve oluşumunu ifade eder. Stimulatif partenokarpi tozlanmayı teşvik ederken, vejetatif partenokarpi tozlanma olmadan meyve oluşumunu sağlar.
Bitki Hormonları
Bitki hormonları; oksin, sitokinin ve giberellin, büyüme ve gelişimi düzenler.
Dinlenme
Dinlenme süreci, bahçe bitkilerinin farklı organlarında çeşitli şekillerde ortaya çıkar ve çeşitli nedenlere bağlı olarak sınıflandırılır. Tomurcuklarda, içsel dinlenme, sonbaharda düşük sıcaklıklar ve kısa günlerin tetiklediği, uygun koşullarda bile filizlenmeyen bir durumdur ve soğuklama süresi gerektirir. Zorunlu dinlenme, ilkbaharda olumsuz koşullardan dolayı tomurcukların büyümesini engeller ve belirli bir sıcaklık gerektirir. Nisbi dinlenme ise bitkinin organları arasındaki rekabet nedeniyle oluşur. Tohumlarda, anatomik ve fiziksel faktörler, olgunlaşmamış embriyo veya sert tohum kabukları nedeniyle çimlenmeyi engelleyebilir. İçsel dinlenme, absisik asit gibi engelleyici maddelerle ortaya çıkar ve bazen soğuklama gerektirir. Zorunlu dinlenme ise çevresel faktörlerden, örneğin nem, oksijen, ışık ve sıcaklık eksikliklerinden kaynaklanır. Diğer bitki organlarında, yumru ve soğanlar çoğaltma amacıyla dinlenme dönemine girerken, köklerde ise hem içsel hem de çevresel nedenlerden dolayı dinlenme görülebilir. Dinlenme süreci, bitkilerin hayatta kalma stratejilerinin bir parçası olarak çeşitli fizyolojik ve çevresel faktörlerden etkilenir.
Çimlenme, Sürme ve Köklenme
Çimlenme: Tohumun fideye dönüşme süreci, su, oksijen ve uygun sıcaklık gerektirir. Bu süreçte su ve oksijen tohum kabuğundan alınır, embriyo hücreleri büyür ve tohum kabuğu açılarak kök, yapraklar ve gövde oluşur. Güneş ışığı bazı tohumlar için çimlenmeyi destekler.
Sürme: Bitkinin toprak üstündeki büyüme noktalarından (tomurcuklardan) yaprak, çiçek veya sürgünlerin oluşum sürecidir. Bu süreç biyokimyasal değişimlere ve optimum çevre koşullarına bağlıdır. İlkbaharda kuvvetli, yazda yavaş ve sonbahar-kışta durur.
Köklenme: Tohum çimlenmesinden sonra köklerin gelişme sürecidir. Çim kökleri doğal olarak, adventif kökler ise çeliklerle çoğaltma amacıyla oluşur. Çok yıllık bitkilerde köklerde dinlenme dönemleri olabilir. Bu süreçler, bitkilerin hayatta kalması ve büyümesi için temel öneme sahiptir.
Çiçeklenme ve Meyve Tutumu
Çiçeklenme süreci genellikle kademeli olsa da, çiçeklerin tozlaşmaması durumunda kısa sürer. Tozlaşma sırasında hava durumu önemli bir rol oynar; düşük sıcaklıklar ve yağışlar böceklerin faaliyetlerini etkilerken, yüksek nem
polen kalitesini düşürebilir. Yüksek sıcaklıklar ise tozlaşmayı kısaltabilir ve çiçek dökülmelerine yol açabilir. Tozlaşma, polenlerin çiçeğin anterinden diğer çiçeklere (allogami) veya aynı çiçeğin stigmasına (otogami) aktarılması ile gerçekleşir. Bu süreç rüzgâr veya böcekler tarafından sağlanır. Polen, stigmanın içine girerek döllenme sağlar ve tohum oluşur. Meyve tutumu, tohumların etkisiyle hormonlar tarafından düzenlenir. Çiçeklenme ve meyve tutumu, ışık, sulama, gübreleme gibi faktörlerden etkilenir ve çiçek tomurcuğu oluşumu üzerinde doğrudan etkisi vardır. Tozlanma ve döllenmenin sağlıklı olması meyve verimini ve ürün kalitesini belirler. Boğma ve bilezik alma gibi kültürel uygulamalar da bitkilerin gelişimini etkileyebilir.
Çiçek ve Meyve Dökümleri
Bitkilerde çiçeklerin tümünün meyveye dönüşmesi her zaman mümkün olmayabilir. İdeal koşullarda bile fazla çiçek oluşur ve bunların bir kısmı doğal olarak dökülür. Çiçek ve meyve dökümleri genellikle üç ana periyodda gerçekleşir: birinci döküm, küçük meyve dökümü ve haziran dökümü. Birinci döküm, çiçek açıldıktan sonraki ilk iki hafta içinde döllenmemiş çiçeklerin dökülmesiyle olur. İkinci döküm, çiçeklenmeden 3-4 hafta sonra meydana gelir ve bu dönemde küçük meyveler dökülürken kalan meyveler daha iri ve daha fazla tohuma sahip olur. Haziran dökümü, çiçeklenmeden sonraki 2 ay içinde başlar ve meyvelerin %80’ine kadar dökülmesine neden olabilir. Bu döküm, meyve tutumunu düzenleyici bir rol oynar. Ayrıca, bazı meyve türlerinde, hasat öncesinde dökülen meyveler de olabilir; bu durum genellikle hormon konsantrasyonlarındaki değişiklikler ve etilen üretimi ile ilişkilidir. Bunun dışında, paraziter hastalıklar, iklim koşulları ve beslenme yetersizlikleri de meyve dökülmelerine neden olabilir.
Olgunlaşma ve Yaşlanma
Olgunlaşma ve yaşlanma bitkilerin yaşam döngüsündeki önemli aşamalardır. Olgunlaşma, bitkinin büyüme ve gelişme sürecinde belirli bir aşamaya ulaşarak fizyolojik dengeye ulaşmasını sağlar ve ürünün yeme lezzeti gibi belirli maddelerin uygun hale gelmesini içerir. Her bitkide olgunlaşma süreci farklılık gösterebilir. Yaşlanma (senesens) ise, bitkinin yaşının ilerlemesiyle birlikte meydana gelen yıpranma olaylarını ifade eder; bu süreçte metabolik aktiviteler azalır ve bitkide ölüm öncesi belirgin değişiklikler ortaya çıkar. Fizyolojik denge, bitkilerde generatif (üreme) ve vejetatif (büyüme) gelişmenin dengede olması anlamına gelir. Olgunlaşma ve yaşlanma, bitkilerin sağlıklı bir yaşam döngüsünü sürdürmeleri için kritik süreçlerdir.
Periyodisite
Periyodisite, meyve türlerinin bir yıl yüksek verim üretip, ertesi yıl ise hiç veya çok az meyve vermesi durumudur. Bu olgunun nedenleri arasında karbonhidrat ve azot dengesizlikleri bulunur; verimli bir yılda aşırı meyve üretimi, bitkinin beslenme kaynaklarını tüketerek bir sonraki yılın verimini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca,
hormonlar da bu durumu etkileyebilir; örneğin, giberellik asit gibi hormonlar çiçek tomurcuğu oluşumunu engelleyebilir. Bu durumu önlemek için birkaç yöntem uygulanabilir. Bodur anaç kullanımı, bitkilerin büyümesini daha kontrollü bir şekilde yönetir ve verimi dengeleyebilir. Ayrıca, kültürel önlemler olarak budama, sulama ve gübreleme gibi uygulamalar, bitkilerin verim dengesini sağlamak için önemlidir. Büyümeyi düzenleyici maddeler ve uygun hasat yöntemleri de periyodisiteyi azaltmada etkili olabilir.
Bahçe Bitkilerinde Çoğaltma Yöntemleri ve Uygulanan Kültürel İşlemler
Bahçe bitkilerinin tesisinde kullanılan çeşitli çoğaltma yöntemleri ve yıllık bakım işlemleri, toprak işleme, sulama, gübreleme, budama gibi temel işlemleri içerir.
Bahçe Bitkilerinin Çoğaltılması
Bahçe bitkilerinin çoğaltılması eşeyli (tohumla) ve eşeysiz (aşı, çelik, daldırma gibi) yöntemlerle yapılır. Eşeysiz çoğaltma, bitkilerin genetik yapısını korurken aşı, çelik, daldırma ve doku kültürü gibi yöntemleri içerir. Tohumla çoğaltma ise, genellikle anaçlık ve ıslah amacıyla kullanılır. Bahçe kurulumunda ise, uygun çeşitlerin seçimi, toprak analizi, dikim aralıkları ve sulama-drenaj önlemleri gibi faktörlere dikkat edilmelidir.
Bahçe Bitkilerinde Kültürel İşlemler
Bahçe bitkileri, sağlıklı büyüme ve yüksek verim elde etmek için düzenli bakım gerektirir. Bu bakım işlemleri arasında toprak işleme, çapalama, sulama, gübreleme, budama, meyve seyreltmesi ve hastalık ile zararlılarla mücadele yer alır. Toprak işleme, açık toprak, daimî örtülü ve geçici örtülü yöntemler olarak üç ana şekilde yapılır ve her bir yöntem toprak koşullarına göre uygulanır. Çapalama, toprağı havalandırmak ve yabancı otlarla mücadele etmek için kullanılır. Sulama, bitkilerin su ihtiyacına göre ayarlanmalı ve kurak bölgelerde daha sık yapılmalıdır. Gübreleme, bitkilerin besin ihtiyaçlarını karşılamak için çiftlik gübresi, yeşil gübre ve yapay gübreler kullanılarak yapılır. Budama, ağaçların yaşına ve gelişim durumuna göre şekil ve mahsul budaması olarak iki şekilde gerçekleştirilir. Meyve seyreltmesi, kaliteli ve irilikte meyveler elde etmek için bazı meyvelerin uzaklaştırılmasını içerir. Hastalık ve zararlılarla mücadele ise kültürel, kimyasal ve entegre yöntemlerle gerçekleştirilir.
Çoğaltma yöntemleri ise generatif ve vejetatif olarak iki ana gruba ayrılır. Generatif çoğaltma, tohumla yapılır ve bitkilerin tohumlarından yeni bitkiler elde edilirken, vejetatif çoğaltma, bitkilerin kök, dal veya gövde parçalarından yeni bitkiler yetiştirilmesini içerir. Vejetatif çoğaltma yöntemleri arasında sürgünlerden çoğaltma, daldırma ve aşılamadan çoğaltma bulunur. Anaç kullanımı, bitkilerin dayanıklılığını artırır, verimliliği yükseltir, toprak uyumunu sağlar ve üretim süresini kısaltır. Bu yöntemler ve işlemler, bahçe bitkilerinin sağlıklı ve verimli bir şekilde yetiştirilmesini sağlar.