TRM202U-HAYVAN BESLEME
Ünite 5: Et Sığırlarının Beslenmesi
Sığır Besiciliğinin Temel ilkeleri
Kasaplık hayvanların büyüme dönemlerinden faydalanılarak karkaslarındaki et miktar ve kalitesini yükseltmek için yapılan teknik ve ekonomik faaliyetlere besicilik denmektedir. Besi, en genel anlamıyla ağırlık kazandırmayı ifade etmektedir. Her hayvanın ırka ve cinsiyete göre değişmekle beraber ekonomik olarak ulaşabileceği bir ağırlık bulunmaktadır. Bu açıdan, besicilik başından sonuna kadar ekonomik bir olaydır.
Besi ile organizmada et miktar ve kalitesini yükseltmek amaçlandığından, besi sayesinde karkas randımanı da yükselmektedir. Hayvan kesildikten sonra baş, ayaklar, iç organlar ve deri hariç tartılan et ve kemik dokusuna karkas denir. Randıman ise, karkasın, kesim sırasındaki canlı ağırlığın yüzde miktarı olarak tanımlanmaktadır.
Sığır besisinde yatırılan sermayeden memnun edici bir gelir sağlamak için bazı ilkelere uyulması gerekmektedir. Beside temel ilkeleri şöyle sıralamak mümkündür.
1. Besi sığırı seçimine dikkat etmek ve uygun özellikteki hayvanları uygun fiyata almak. 2. Besi sığırlarının konfor ve refahının düşünüldüğü barınaklarda besiye almak. 3. Besi sığırlarını bilimsel yani dengeli ve ekonomik rasyonlarla beslemek 4. Besinin başından sonuna kadar hayvanların sağlığına dikkat etmek 5. Besiyi karkas et fiyatlarının en uygun olduğu zamanda bitirmek ve en az fire ile pazara sürmek.
Besi Performansını Etkileyen Faktörler
Besi sığırlarında performansı etkileyen pek çok faktör bulunmaktadır. Besi performansını etkileyen faktörlerin bilinmesi ile ekonomik bir besiciliğin başlıca koşulu olan hayvan materyalinin seçiminde özen gösterilmesi gereken noktalar da anlaşılmış olacaktır. Buna göre, besi performansını etkileyen en önemli faktörler; ırk, yaş, cinsiyet, kondisyon, sağlık, orijin ve besleme düzeyi olarak sıralanabilir.
Bakım ve besleme koşulları ne olursa olsun, bir hayvandan elde edilecek canlı ağırlık artışı bu hayvanın kalıtsal yapısı ile sınırlıdır. Bu nedenle, beside, yüksek günlük canlı ağırlık artışı yapmaya uygun ırklar besi materyali olarak seçilmelidir.
Beside yaş faktörü ya da yaşa bağlı olarak artan canlı ağırlık çok önemlidir. Besiye alınacak hayvanların genç olması gerekmektedir. Beside karlılığın yüksek olması arzu ediliyorsa besiye alınacak hayvanların bir yaşından küçük olması gerekmektedir.
Genel olarak erkek hayvanlar dişilere göre daha hızlı ve daha fazla canlı ağırlık artışı göstermektedirler. Çünkü seksüel hormonlar besi performansı ve et kalitesi üzerinde etkilidir. Erkek hayvanların testislerinde üretilen testeron hormonu ve diğer androjenik hormonlar anabolizan etkiye sahip oldukları için hayvanın daha iyi et tutmasını sağlar.
Bu nedenle, sığır besisi prensip olarak erkek hayvanlarla yapılır.
Besiye alınacak hayvanın orijininin bilinmesinde büyük yarar bulunmaktadır. Damızlık değeri yüksek boğalardan elde edilen erkek danaların beside kullanılması büyük avantaj sağlamaktadır. Bilinen bir kaynaktan temin edilen besi hayvanlarının bakım, besleme koşulları, hastalıkları ve diğer yetiştirme problemleri hakkında daha yakın bir bilgi sahibi olunacağı açıktır. Besi ahırına konan hayvanların hepsinin belli bir bölgenin veya belli çiftliğin yetiştirdiği hayvan olması bazı hastalıklar (Mycoplasma, IBR, Paraenşuenza-3) açısından önemlidir.
Genel olarak, aşırı kondisyonsuz ve göz akları sarı olan hayvanlar besiye elverişli değildir. Bu nedenle, besiye alınacak havanları seçerken bazı özellikler dikkate alınmalıdır. Besiye alınacak hayvanların bakışları canlı, ense ve omuzları gelişmiş, açlık çukuru dolgun, butlar ve kalçaları dolmaya elverişli olmalıdır.
Besinin karlılığı, besiye sağlıklı hayvanlarla başlayıp, besi sonuna kadar hayvanların sağlıklı kalmasını sağlamakla mümkündür. Bu nedenle, besi için satın alınan hayvanlara uygun iç ve dış parazit ilaçlarının uygulanması gerekmektedir.
Besi (et) hayvanlarında, genetik kapasiteden sonra, besi performansını etkileyen çevre faktörlerinden en önemlisi besleme düzeyidir. Hayvanın genetiğine bağlı verim gücünün ortaya çıkarılabilmesi yem ve besleme faktörlerine bağlıdır.
Sığır Besisi Yöntemleri
Besi, esas itibariyle büyütme ve semirtme olmak üzere iki temel olaydan yararlanılarak yapılmaktadır. Büyüme, bir taraftan hücre sayısının diğer taraftan hücre büyüklüğünün artışı suretiyle sağlanmakta ve sonuçta hayvan organizmasında protein birikimi gerçekleşmektedir. Gelişme çağında olan genç hayvanlarda et üretimi, büyüme olayından yararlanılarak gerçekleştirilmekte ve bu besiye protein besisi veya et besisi denilmektedir. Büyüme çağında önce iskelet doku gelişmekte, bunu kas doku izlemektedir. Bu dönemde sentezlenen yağ kas lifleri arasına dağıldığından (mozaik yağ) üretilen etin lezzeti ve kalitesi son derece yüksek olmaktadır. Yaşlı ve gelişmesini tamamlamış hayvanlarda ise büyüme tamamlandığından bu hayvanlarda olan canlı ağırlık artışı daha çok yağdan oluşmakta ve bu nedenle bu besi yöntemine yağ besisi veya semirtme adı verilmektedir.
Sığır besisini, ele alınan kriterlere göre çok farklı sınıflandırmalara tabi tutmak mümkündür. Genç, büyüme çağında bulunan hayvanlarla, yaşlı hayvanlarda yürütülen besi, hayvanın yaşına, besi süresine, besleme düzeyine, besinin yapıldığı yere ve yemleme şekline göre değişik biçimlerde uygulanmakta ve buna göre tanımlanmaktadır.
Genel anlamda, besi dendiği zaman yoğun (entansif) besi anlaşılmaktadır. Ülkemizdeki pratik entansif sığır besisi uygulamalarında iki farklı yöntem göze çarpmaktadır.
Birinci yöntem yoğun beside, 200-300 kg civarında olan besi hayvanlarının iki haftalık alıştırma yemlemesinden sonra ağırlıklı olarak yoğun (kesif) yemlerle yada sığır besi yemi ile (%80-90 yoğun yem), az miktarda da kaba yem (%10- 20) kullanarak 7-9 ay süreyle besiye alınması ve hayvanların 1200-1400 g/gün canlı ağırlık kazancıyla 500-550 kg olduklarında kasaba gönderilmesidir. ikinci yöntem yoğun beside ise, genç yaşta ve yaklaşık 100-150 kg canlı ağırlığa sahip erkek danaların kaba yeme dayalı olarak 600-800 g/gün canlı ağırlık kazanacak şekilde 250 kg’a kadar büyütülmesi ve daha sonra yoğun besiye alınmasıdır.
Et Sığırlarının Besin Madde ihtiyaçları
Et (besi) sığırlarının beslemesinde, su, kuru madde, ham protein, enerji, makro ve mikro mineraller ve vitaminler gibi çeşitli besin maddelerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu besin madde ihtiyaçları, ırka, yaşa, cinsiyete, besi kondisyonuna, günlük canlı ağırlık artışına ve yemin kalitesine göre değişiklikler göstermektedir
Et sığırlarının besin madde gereksinimlerinin saptanabilmesi için öncelikle canlı ağırlıklarının bilinmesi büyük önem taşımaktadır. Canlı ağırlıkların saptanmasında, eğer işletmelerde varsa hassas dijital terazilerden ya da mekanik terazilerden yararlanmak mümkündür. Ancak bu terazilerin bulunmadığı durumlarda, belirli bir hata payı ile canlı ağırlığın göğüs çevresinin ölçülmesi ile elde edilmesi mümkündür. Elde edilecek göğüs çevreleri ile saptanacak canlı ağırlıkları sayesinde kuru madde tüketimleri ve besin madde gereksinimleri hesaplanabilmektedir. Bunun dışında besi performansının kontrolü ve ağırlık artışlarının saptanması açısından da önem taşımaktadır.
Besi sığırlarının kuru madde tüketimlerinin saptanması, uygun rasyonların oluşturulmasında en önemli kriterlerden birisidir. Çünkü besi hayvanlarının gereksinim duyduğu organik (protein, yağ, karbonhidrat) ve inorganik (makro ve mikro mineraller) besin maddelerinin tamamı uygun miktardaki kuru madde ile birlikte hayvana verilmesi gerekmektedir. Bu nedenle sindirim faaliyetlerinin düzenli olması, tüketilen yemlerden yüksek oranda yararlanılması ve sindirim organlarının kapasitesine göre sindirim sisteminin kuru madde ile doldurulması gerekmektedir. Özellikle yoğun (entansif) sığır besisinde, günlük tüketebileceği kuru madde içerisinde enerji ve protein gereksiniminin karşılanamaması sonucu canlı ağırlık artışı azalmakta ve buna bağlı olarak ekonomik kayıplar meydana gelmektedir.
Besi hayvanları ihtiyaç duydukları suyu yedikleri yemlerle, içtikleri suyla ve besin maddelerinin parçalanması sonucu oluşan metabolik su ile karşılarlar. Ancak bunlar arasında ihtiyacı karşılayan en önemli kaynak içilen sudur. Hayvan organizmasında metabolik olayların düzenli ve sürekli yapılması, yemlerin sindirilmesi ve sindirilemeyen maddelerin atılımı için mutlak suya ihtiyaç bulunmaktadır. Besi sığırlarına
verilecek su miktarı, canlı ağırlığa, çevre sıcaklığına ve verilen yemlerin miktar ve bileşimine bağlı olarak değişmektedir. Genel olarak, 1 kg yem kuru madde tüketimi için 4-6 kg suyun hesaplanmasında büyük yarar vardır. Ayrıca, içilecek suyun taze, temiz ve 10-15 ºC’de bulunması gereklidir.
Beside hayvanların protein ihtiyacının karşılanması son derece önemli bir konudur. Özellikle genç hayvanların beside vücutlarında protein birikimi ve dolayısı ile et artışı fazla olmakta, günlük canlı ağırlık artışının yüksek oluşu nedeniyle ham protein ihtiyacı da artmaktadır. Besi hayvanlarının protein ihtiyacı, N bilanço denemelerine, faktöriyel yönteme veya yemleme denemelerine göre saptanmaktadır.
Genç ve büyüme çağında olan danalarla yaşlı sığırların besisinde önde gelen gereksinimlerden biri de enerjidir. Enerji, hayvan vücudundaki fizyolojik olayların sürdürülmesi ve yaşamın devamı gibi temel fonksiyonlar için gereklidir. Beside, ihtiyacın üzerinde verilen enerji hayvan vücudunda yağ olarak birikmektedir. Büyüme genç yaşlarda daha hızlı olup, yaş ilerledikçe büyüme yavaşlamakta ve hayvan vücudunda protein sentezi de azalmaktadır. Beside, enerji ile protein arasında ırk, yaş ve cinsiyete göre belirli bir oran bulunmaktadır.
Besi sığırlarında istenen canlı ağırlık artışlarını sağlamak için makro ve mikro mineral madde gereksinimlerinin karşılanması büyük önem taşımaktadır.
Besi sığırlarının vitamin ihtiyaçları da mutlaka dikkate alınmalıdır. B grubu vitaminler, işkembede (rumen) mikrobiyal olarak sentezlendiğinden yetersizliği söz konusu değildir.
Sığır Besisinde Kaba ve Yoğun Yem Kaynakları
Sığır besisinde kullanılan yemler, kaba ve yoğun (kesif) yemler olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır. Kaba yemler, besin maddelerince fakir, organik maddelerin sindirilme dereceleri düşük ve sellüloz bakımından zengin yemlerdir. Yoğun (kesif) yemler, organik maddelerin sindirim dereceleri yüksek, besin maddeleri ve enerji içerikleri bakımından zengin yemlerdir. Yoğun yem grubuna, tahıllar, karma yem endüstrinde üretilen yemler ve yağlı tohum küspeleri girmektedir. Yoğun yemler, besi hayvanlarının gereksinim duyduğu besin maddelerinin büyük bir kısmını karşılamaktadır. Buna göre, mısır, arpa, buğday, yulaf, çavdar, pamuk tohumu, ayçiçeği tohumu küspeleri yoğun yem örnekleridir.