TİC205U-GÜMRÜK MEVZUATI
Ünite 4: Gümrük İşlemleri (Serbest Dolaşıma Giriş Rejimi)
Giriş
Türkiye, 1995’te 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı’nın 16. maddesi ile Avrupa Birliği ile gümrük rejimlerini aşamalı olarak uyumlaştırmayı kabul etmiştir. Bu çerçevede 1999 yılında, 23866 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak, 4458 sayılı Gümrük Kanunu yürürlüğe girmiştir. Türkiye’nin üye olduğu bir diğer uluslararası kuruluş ise 1952 yılında kurulan ve gümrük idarelerinin etkinliğini ve verimliliğini artırmayı amaçlayan bağımsız hükümetler arası organ olan Dünya Gümrük Örgütüdür (DGÖ). Türkiye dâhil DGÖ’ye taraf olan ülkeler 2022- 2025 Stratejik Planında gümrük işlemlerinin SMART (Secure / Güvenli, Measurable / Ölçülebilir, Automated / Otomatik, Risk Management-based / Risk Yönetimi Tabanlı ve Technology-driven /Teknoloji odaklı) yaklaşımı ile sürdürülmesini karara bağlamışlardır.
Serbest Dolaşıma Giriş Rejimi
Gümrük Kanunu kapsamında “serbest dolaşımda bulunan eşya”, “Türkiye Gümrük Bölgesinde elde edilen ve bünyesinde Türkiye Gümrük Bölgesi dışındaki ülke veya topraklardan ithal edilen girdileri bulundurmayan veya şartlı muafiyet düzenlemelerine tabi tutulan eşyadan elde edilen ve tabi olduğu rejim hükümleri uyarınca özel ekonomik değer taşımadığı tespit edilen veya Türkiye Gümrük Bölgesi dışındaki ülke veya topraklardan serbest dolaşıma giriş rejimine tabi tutularak ithal edilen veya Türkiye Gümrük Bölgesinde üretilen eşya” olarak tanımlanmaktadır.
Gümrük bölgesi dışından Türkiye gümrük bölgesine giriş yapacak eşyanın yurt içindeki eşya ile aynı statüye kavuşabilmesi yani serbest dolaşıma girebilmesi, serbest dolaşıma giriş rejimi kapsamında gümrük işlemlerinin gerçekleştirilmesine bağlıdır. Serbest dolaşıma giriş rejimi ile ithal edilen eşya, mevzuat kapsamında öngörülen gümrük işlemlerinin tamamlanması ve mali yükümlülüklerin yerine getirilmesi sonucunda giriş yapmaktadır. Serbest dolaşıma giriş rejimi Gümrük Kanununda temel gümrük rejimi olarak belirlenmiştir. Ticaret Bakanlığı, 2000 yılında gerçekleştirdiği Gümrük İdaresinin Modernizasyonu Projesi ile BİLGE (Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri) sistemini uygulamaya koymuştur.
Gümrük Kanunu, bir eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesinde serbest dolaşıma girip girmediği yönündeki durumunu “gümrük statüsü” olarak tanımlamaktadır. Gümrük statüsü serbest dolaşımda olmayan mallar gümrük gözetimindeki mallar olarak da tanımlanmaktadır. Gümrük statüsü kavramı ise Avrupa Birliği mevzuatında da aynı sistematik ile yer almakta ve Birlik Malları (Union Goods) veya Birlik Dışı Mallar (non-Union Goods) olarak tanımlanmaktadır. Serbest dolaşımdaki bir eşyanın, serbest dolaşım statüsünü kaybetmesi, giriş beyannamesinin iptal edilmesi, geri ödeme sistemi kapsamında dahilde işleme rejimi ile ihraç edilmesi, eşyanın kusurlu veya satış sözleşmesi hükümlerine uygun olmaması nedeniyle, gümrük vergilerinin geri verilmesi veya kaldırılması, eşyanın
ihracına, geri gönderilmesine veya gümrükçe onaylanmış, başka bir işlem veya kullanıma tabi tutulması nedeniyle gümrük vergilerinin geri verilmesi veya kaldırılması hâlinde ortadan kalkmaktadır.
Eşyanın Gümrüğe Sunulması
Eşyanın gümrüğe sunulması, eşyanın gümrük idaresine ya da gümrükçe tayin edilen veya uygun görülen herhangi bir yere getirilmesi üzerine, belirlenen usul ve esaslara uygun olarak, gümrük idarelerine yapılan bildirimdir. Türkiye Gümrük Bölgesine gelen eşya, transit geçişler hariç, getiren kişi ya da duruma göre eşyanın gelişinden sonra taşıma sorumluluğunu üstlenen kişi tarafından gümrüğe sunulur. Türkiye gümrük bölgesine girişi yasak eşya hiçbir koşulda gümrüğe sunulamaz. Aynı zamanda belirli kapılardan veya usullerle girişine izin verilmiş eşya sadece izin verilen şekilde gümrüğe sunulabilir. Bir eşyanın gümrüğe sunulabilmesi için gümrük bölgesine hava, kara, deniz veya demir yolu gibi bir ulaşım aracıyla gelmesi gerekir. Son olarak bir eşyanın gümrüğe sunulmasında, gümrüğe sunan kişi, eşyayı daha önce ibraz olunan özet beyan ya da gümrük beyannamesi ile ilişkilendirir.
Özet Beyan
Özet beyan, eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesine getirilmesinden önce sunulur. Transit geçişler hariç, Türkiye Gümrük Bölgesine getirilen eşya için özet beyan verilir. Özet beyanın verilmeyeceği hâller Gümrük mevzuatında belirtilmiştir, bu kapsam dışında kalan bütün eşyalar için özet beyan verilir. Özet beyan, Türkiye Gümrük Bölgesine giriş yapacak veya Türkiye Gümrük Bölgesinden çıkış yapacak eşyaya ilişkin bilgilerin yer aldığı, eşyanın gümrüğe sunulmasından önce gümrük idaresine verilen beyandır. Özet beyan, genel bilgiler ve eşyaya ilişkin bilgiler olmak üzere iki ana başlıktan oluşur. Genel bilgiler kapsamında, taşıyıcı, taşıt, beyan sahibi, çıkış gümrük idaresi gibi bilgiler bulunmaktadır. Eşyaya ilişkin bilgiler başlığında ise gönderi ve alıcı bilgileri ile eşyanın cinsi, ağırlığı, adedi, tanımı, eşyanın uğradığı ülkeler gibi Türkiye gümrük bölgesine giriş yapacak eşyanın ayrıntılı bilgileri yer almaktadır.
Özet beyanı veren kişi, özet beyanda yer alan bilgiler ile özet beyana ekli belgelerin doğruluğundan sorumludur. Gümrük idaresi özet beyanda herhangi bir hata olması durumunda, sorumlulara özet beyanda değişiklik hakkı vermektedir. Bu hak belli durumlarda ortadan kalkmaktadır. Özet beyanı veren kişiye eşyanın muayene edileceğinin bildirilmesinden, söz konusu bilgilerin yanlış olduğunun tespit edilmesinden ve eşyanın boşaltılmasına izin verilmesinden sonra değişiklik hakkı verilmez.
Gümrük idaresi tarafından eşyanın gümrüğe sunulmasından önce özet beyanın alınmasın nedeni, Gümrük bölgesine giriş yapacak eşyaya ilişkin emniyet ve güvenlik amaçlı risk analizi yapmaktır. Gümrük idaresi eşyaya ilişkin risk analizi sonucunda eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesine girmesinin güvenlik ve emniyet yönünden ciddi bir tehdit oluşturduğu ve acil müdahale
edilmesi gerektiği sonucuna varırsa, eşyanın yüklenmemesi gerektiği hususunda bildirimde bulunur.
Gümrükçe Onaylanmış İşlem ve Kullanım Belirleme
Gümrüğe sunulan ve özet beyan sonucunda gerçekleştirilen risk analizinde, Türkiye Gümrük Bölgesine girişinde bir sakınca görülmeyen eşya, belirlenmiş şartlar altında gümrükçe onaylanmış işlem veya kullanımlardan birine tabi tutulabilir. Özet beyan kapsamındaki eşyaya, gümrükçe onaylanmış, bir işlem veya kullanım belirlenerek, buna ilişkin işlemler, deniz yolu ile gelen eşya için özet beyan verildiği tarihten itibaren kırk beş gün, diğer bir yolla gelen eşya için özet beyanın verildiği tarihten itibaren yirmi gün içinde tamamlanır.
Geçici Depolama
Geçici depolama, gümrükçe onaylanmış işlem ve kullanım belirlenmeden önce Gümrük Kanunu’nun belirlediği deniz yolu ile gelen eşya için kırk beş günlük, diğer yollar ile gelen eşya için yirmi günlük sürede geçerli olan bir depolama faaliyetidir. Bu süre içerisinde eşyanın sorumlusu tarafından eşyaya ilişkin bir rejim belirlenir ve gümrük beyannamesi ile ilgili işlemlerin tamamlanması için gümrük idaresine sunulur. İlgili sürede eşyaya ilişkin bir tasarruf olmaz ise eşya ile ilgili tasfiye işlemleri başlatılır. Geçici depolama kapsamındaki eşya için yürütülebilecek bir faaliyet de elleçleme faaliyetidir.
Gümrük İşlemlerinde Beyan ve Beyan Şekilleri
Gümrüğe sunulan eşyanın geçici depolama süresinin sona ermesi ve eşyanın sorumlusunun eşyaya ilişkin rejim tercihini (gümrük beyanını) gümrük idaresine sunması ile gümrük işlemleri devam eder. Gümrük Beyannamesi, gümrük beyanının gümrüğe sunulduğu resmî evraktır ve gümrük işlemlerinin gümrük beyannamesi ile gerçekleştirilmesi zorunludur. İthalatta işlem gördükten sonra yükümlüye iade edilir. Basitleştirilmiş usulden, yetkilendirilmiş yükümlü sertifikasına veya onaylanmış kişi statü belgesine sahip gerçek ve tüzel kişilerden, gümrük yönetmeliğinde belirtilen şartları sağlayanlar faydalanabilir. Gümrük beyanı, yazılı olarak, bilgisayar veri işleme tekniği yoluyla, sözlü olarak ve eşya sahibinin bu eşyayı bir gümrük rejimine tabi tutma isteğini ifade ettiği herhangi bir tasarruf yoluyla yapılabilir.
Yazılı Beyan
Yazılı beyan gümrük yönetmeliği ekinde sunulan beyanname ile gerçekleştirilir. Yazılı beyan tek başına yeterli değildir ve yönetmelikte sayılan gerekli tüm belgelerin yazılı beyan ile birlikte gümrük idaresine teslim edilmesi gerekir.
Bilgisayar Veri İşleme Tekniği Yoluyla Beyan
Gümrük Yönetmeliği, gümrük işlemlerinde beyanın bilgisayar veri işleme tekniği yoluyla yapılmasını esas almaktadır. Elektronik ortamda sunulan beyanname asıl beyannamedir ve gerekli bütün bilgilerin beyannameye aktarılması esastır.
Sözlü Beyan
Serbest dolaşıma girişte sözlü beyan, ticari nitelikte olmayan ve mevzuatta belirtilen hâllerde uygulanabilen bir beyan yöntemidir. Sözlü beyan ile serbest dolaşıma giriş yapabilen eşyalar Gümrük Yönetmeliğinde sıralanmıştır. Bu eşyalar dışında, numunelik/eşantiyon eşya ve modeller, gümrükçe tespiti yapılmak şartıyla sözlü beyana tabidir. Son olarak Gümrük Yönetmeliğinde ticari nitelikte olan eşya için bir sözlü beyan olanağı getirilmiştir. Ticari amaçla Türkiye Gümrük Bölgesinde serbest dolaşıma girecek eşyanın gümrük kıymetinin sevkiyat ve beyan başına 1000 Avroyu geçmemesi ve sevkiyatının düzenli haldeki benzer sevkiyatların bir parçası olmaması ve daha büyük bir nakliyatın bir parçası olup da bağımsız bir taşıyıcı tarafından taşınmaması kaydıyla bu eşya, gümrük idaresine sözlü beyan edilir.
Tasarruf Yoluyla Beyan
Gümrük idaresine yazılı, bilgisayar veri işleme tekniği yoluyla veya sözlü olarak beyan edilmeyen, ticari mahiyette olmayan yolcu beraberi eşya, Türkiye Gümrük Bölgesinde faaliyette bulunan çiftçilerin komşu ülkedeki mülklerinden elde ettikleri ürünler ile komşu ülkelerdeki çiftçiler tarafından Türkiye Gümrük Bölgesindeki mülklerinde kullanılmak üzere getirilen ve toprak ve ekinlerin işlenmesi amacına yönelik tohum, gübre ve diğer ürünler, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar ile belirlenen yolcu beraberinde yurda getirilen standart işlenmemiş altın tasarruf yoluyla beyan edilebilir.
Gümrük Beyannamesine Eklenecek Belgeler
Gümrük Beyannamesi gümrük idaresine sunulurken, beyanname dışında eşyaya ilişkin ek belgeler talep edilir. Bu kapsamda düzenlenen belgelerin eklenmesi zorunludur. Ayrıca bu belgeler dışında ek bir belge eklenmesi de yönetmelik tarafından yasaklanmıştır.
Gümrük beyannamesine; eşyanın değerini gösteren belge, nasıl taşındığını gösteren belge, eşyanın kimler arasında ticarete konu edildiğini gösteren belge, beyanname kapsamındaki malın bir laboratuvar tahliline veya analize tabi tutulup tutulmadığını gösteren belge, eşya herhangi bir izne tabi ise bu iznin alınıp alınmadığını gösteren belge ve eşyanın vergi indiriminden veya muafiyetinden yararlanıp yararlanmayacağını gösteren belgeler eklenir.
Ticaret Bakanlığı gümrük rehberi tarafından sayılan belgeler dışında Gümrük Yönetmeliğine göre: Tercihli tarife uygulanabilmesi için gerekli olan belgeler ile vergilendirmeyi doğrudan etkileyen veya yükümlüye vergi avantajı sağlayan belgeler, Kanun veya uluslararası düzenlemelerin açık hükmü gereği, gümrük beyannamesi ekinde ibrazı zorunlu belgeler (gümrük rehberindeki belgeler), İthalat Rejim Kararında belirtilen ticaret politikası önlemlerinin düzenlenecek bir belgeye istinaden uygulanması durumunda buna ilişkin belgeler, ilgili gümrük rejimleri itibariyle, beyannamenin tescil işlemi öncesinde temin edilen ayniyat tespitine ilişkin belgeler ve
Bakanlıkça belirlenen izin veya belgeler gümrük beyannamesine eklenmesi zorunlu diğer belgelerdir.
Fatura/Ayrıntılı Fatura
Beyannameye eklenecek ilk belge, eşyanın değerini gösteren faturadır. Serbest dolaşıma giriş rejimi kapsamında ithal edilen ürünün göndericisi ithal edilen ürünle birlikte veya öncesinden faturayı alıcıya yani ithalatçıya iletir.
Çeki Listesi
Çeki listesi, bir fatura kapsamı eşyanın çeşitli cins ve nev’ide ve çeşitli ağırlıktaki kaplara konulması hâlinde, her kapta ne miktar eşya bulunduğunu göstermek amacıyla düzenlenen bir belgedir. Çeki listesi de gümrük beyannamesine eklenmesi gereken zorunlu belgelerdendir.
Taşıma Belgeleri
Eşyanın nasıl taşındığını gösteren belge, gümrük beyannamesine eklenmesi gereken zorunlu belgelerdendir. Deniz yoluyla yapılan taşımalarda taşıma belgesine konşimento denilir. Hava yolu ile yapılan taşımalarda taşıma belgesine hava yolu konşimentosu (AWB) denir. Kara yolu ile yapılan taşımalarda taşıma belgesine yük senedi (CMR) denir. Demir yolu ile yapılan taşımalarda ise benzeri bilgileri içeren CIM ve CIV belgeleri gibi uluslararası kabul görmüş taşıma belgeleri kullanılır.
Diğer Belgeler
Serbest dolaşıma giriş rejimi kapsamında Gümrük yönetmeliği, beyanname ile sunulacak belgeler arasında İşlenmiş Tarım Ürünleri Beyan Formu ve İthal Eşyaya ait Kıymet Bildirim Formunu da saymaktadır.
Beyannamelerin Kabulü ve Kontrolü
Serbest dolaşıma girmesi için geçici depolama alanında bulunan, özet beyanı verilmiş eşya için hazırlanan gümrük beyannamesi ilgili gümrük idaresine teslim edilir. İlgili gümrük idaresi beyannameyi kabul eder ve uygun bulması hâlinde tescil eder. Ardından beyannamenin kontrolü, beyanname ile teslim edilen belgelerin kontrolü ve gerekli ise eşyanın muayenesi gerçekleştirilerek beyannameye ilişkin gümrük idaresinin yürüteceği işlemler tamamlanır.
Beyannamenin Kabulü ve Tescili
Gümrük idaresine teslim edilen beyanname usul ve esas yönünden incelenir. Usul bir evrakın şeklen incelenmesi iken esas, evrakın içerdiği bilgilerin incelenmesidir. Beyannamenin şekilsel yönden bir eksiğinin bulunmaması ve eşyanın gümrüğe sunulmuş olması hâlinde beyanname tescil edilir. Aksine hüküm bulunmadıkça, eşyanın beyan edildiği gümrük rejimine ilişkin tüm hükümlerin uygulanmasında esas alınacak tarih, beyannamenin tescil edildiği tarihtir. Tescil işlemi gerçekleştikten sonra beyannamenin değiştirilmesi ve iptal edilmesi belirli şartlarla mümkündür.
Beyannamenin Kontrolü ve Eşyanın Muayenesi
Kabul ve tescil edilen beyanname ve ilgili eşyaya ilişkin bir sonraki aşama belge kontrolü ve eşyanın muayenesidir. Belge kontrolü, beyannamenin ve ekli belgelerin içeriğinin kontrolüdür.
Risk Analizi
Beyanın kontrol süreci, gümrük idaresinin risk kriterleri çerçevesinde belirlenir. Ticaret Bakanlığı risk analizini iki şekilde yürütmektedir. Bunlar mali amaçlı risk analizi ve emniyet ve güvenlik amaçlı risk analizidir. Mali amaçlı risk analizi, gümrüğe teslim edilen gümrük beyannamesinin ticaret politikası önlemleri, tarife bilgileri ve mevzuata uygunluğu ile KDV, gümrük vergisi oranı gibi mali yükümlülüklerin doğruluğunu analiz eder. Emniyet ve Güvenlik Amaçlı Risk Analizi ise kaçakçılık suçları ve sınır güvenliği kapsamındaki eşyalar için gerçekleştirilir. Gümrük idareleri tarafından risk analizi üç temel yöntemle gerçekleştirilir. Bunlar; analiz ve raporlama yöntemi (potansiyel risk analizi), mevzuat ihlallerinin değerlendirilmesine dayalı yöntem (reel risk analizi) ve rastgele seçim yöntemidir.
Belge Kontrolü
Risk analiz yöntemleri sonucunda beyanname ve ilgili eşya hangi risk düzeyinde sınıflandırılırsa, ilgili sınıfa göre beyanname kontrolü ve eşyanın muayenesi gerçekleştirilir. Gümrük Yönetmeliği, risk sınıflamasına göre dört çeşit kontrol ve muayene tanımlamaktadır. Bunlar, kırmızı hat, sarı hat, mavi hat ve yeşil hattır. Gümrüğe sunulan eşya hangi hatta tabi ise ilgili prosedürler gerçekleştirilir. Gümrüğe sunulan eşya kimi zaman gümrük idaresi dışındaki kurumların da kontrolüne tabidir.
Eşyanın Muayenesi
Gümrük idaresi ikinci aşamada muayene faaliyetine geçer. Kimi zaman belge kontrolü ve muayene eş zamanlı da gerçekleştirebilir. Fiziki muayene kırmızı hatta kontrolü yapılan eşya için ve belge kontrolü esnasında fiziki muayene isteminin idarece kabulü gerçekleşen eşya için gerçekleştirilmektedir. Muayene tam muayene veya kısmi muayene olarak iki şekilde gerçekleştirilir. Tam muayenede gümrüğe sunulan eşyanın tamamı incelenirken, kısmi muayenede eşyadan örneklem alınarak inceleme gerçekleştirilir.
Muayene sonucunda beyanname ve eşyada bir tutarsızlık olmaması durumunda eşyaya ilişkin mali yükümlülüklerin yerine getirilmesi ve eşyanın teslimi aşamasına geçilir. Gümrük Yönetmeliği bazı eşyaların muayeneye tabi tutulamayacağını karara bağlamıştır (örneğin, Cumhurbaşkanının zat ve ikametgâhı için gelen eşya vb.).
Görevlinin Sorumluluğu
Eşyanın serbest dolaşıma girişi ve gümrük işlemlerinin yapılmasında beyan sahibine birçok sorumluluk yüklenmektedir. Mevzuat aynı zamanda eşyanın gümrük işlemlerini yapan yani belge kontrolü ve muayenesini yapan yetkili personele de sorumluluk yüklemektedir. Bu
kapsamda görevli memurun vergileri tahakkuk ettirmek, muafiyetleri uygulamak ve ticaret önlemleri kapsamındaki işlemleri doğru ve mevzuata uygun olarak yapma sorumluluğu vardır.
Gümrük Vergilerinin Ödenmesi ve Eşyanın Teslimi
Gümrük Yönetmeliği, gümrük işlemlerinin bitirilmesini, “Eşyaya ait vergilerin ödenmesi veya kaldırılması veya teminata bağlanması veya beyannamenin iptal edilmesi veya eşyanın gümrüğe terk edilmesi veya imhası veya müsadere edilmesi” olarak tanımlamaktadır.
Kanun ve yönetmelikte belirtilen süreler içinde gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanım belirlenerek buna ilişkin işlemlere başlanmayan eşya için tasfiye hükümleri uygulanır. Tasfiye sadece gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanımın belirlenmediği zaman değil, başka durumlarda da gerçekleştirilebilir. Gümrük Kanuna göre tasfiyenin gerçekleştirileceği durumlar 177’nci maddede sayılmıştır. Tasfiye işlemlerinin nasıl gerçekleştirileceği Gümrük Kanunu’nun 178. maddesinde belirlenmiştir. Tasfiye işlemleri, ihale yoluyla satış suretiyle, yeniden ihraç amaçlı satış suretiyle, perakende satılmak suretiyle, kamu kuruluşları ile özel kanunla kurulmuş vakıf ve derneklere tahsis edilmek suretiyle, özel yolla ve imha suretiyle gerçekleştirilebilir.