TİC205U-GÜMRÜK MEVZUATI
Ünite 3: Kıymet Kavramı ve Kıymet Tespit Yöntemleri
Giriş
Türk gümrüğünden geçen eşyanın kıymetinin tespiti gümrük işlemlerinin önemli bir parçasıdır. Uygulanacak tarifeler bu eşyanın değerine göre hesaplandığından eşyanın gerçek değerinin bilinmesi çok önemlidir.
Eşyanın gümrük kıymeti, Gümrük Kanunu ve eşyanın hareketine ilişkin belirli konularda gümrük ve tarife dışı düzenlemelerin uygulanmasına ilişkin Gümrük mevzuatı çerçevesinde belirlenen fiyattır.
Kıymet Kavramı ve GATT Kıymet Anlaşması
Ülkemizde 1955 yılından itibaren Gümrük Kıymetinin tespitinde Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması’nın (GATT) VII. maddesinde yer alan ilkelerden hareket edilerek hazırlanan Brüksel Kıymet tanımı esas alınmıştır. GATT kıymet anlaşmasında, gümrük işlemlerinin temeli, eşyanın ithali sırasında oluşan fiili satış fiyatıdır.
İthal eşyasının kıymeti, Gümrük Kanunu’nun 65. maddesinde değişiklik yapan 3968 sayılı Kanun, 12 Şubat 1994 tarih ve 21847 sayılı Resmî Gazete’de yayınlanan Gümrük Kanunu’nun 7. maddesi uyarınca gümrük vergileri esas alınarak belirlenir. Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması maddelerini uygulayan anlaşma hükümlerine göre belirlenir ve tespit edilir.
“Vergi matrahının hesaplanmasında Cenevre Kıymet Sözleşmesi’nde belirtilen altı yöntemden biri kullanılmaktadır. Bu yöntemler şunlardır:
• Satış bedeli yöntemi, • Aynı eşyanın satış bedeli yöntemi, • Benzer eşyanın satış bedeli yöntemi, • İndirgeme yöntemi, • Hesaplanmış kıymet yöntemi, • Son yöntem.
Gümrük işlemlerine konu olan ithal eşyanın kıymeti yukarıdaki usullere göre sırasıyla belirlenir. Yöntemlerden herhangi biri tarafından belirlenemeyen kıymetler için izleyen yönteme geçilir.
Gümrük Kıymetinin Belirlenmesi Yöntemleri
Satış Bedeli Yöntemi
Satış bedeli, Türkiye’ye ihraç amacı ile yapılan satışta, Gümrük Yönetmeliğine göre gerekli düzeltmelerin de yapıldığı fiilen ödenen veya ödenecek fiyattır. Bu fiyatın içerisinde alıcı tarafından satıcıya veya satıcının yararına, ithal konusu ile ilgili olarak yapılan veya yapılacak tüm ödemeler yer almalıdır. Eşyanın satış fiyatının gümrük kıymetine esas olabilmesi aşağıdaki şartlara bağlıdır:
• Malların alıcı tarafından elden çıkarılması veya kullanılması. • Satış veya fiyat, kıymeti belirlenmekte olan eşya bakımından kıymeti tespit edilemez bir koşul veya edim konusu olmamalıdır.
• Eşyanın alıcı tarafından tekrar satışı veya diğer herhangi bir şekilde elden çıkarılması ya da kullanımı sonucu doğan hâsılanın bir bölümünün doğrudan veya dolaylı olarak satıcıya intikal etmesi hâlinde, ithal eşyasının fiilen ödenen veya ödenecek fiyatına 43’üncü madde hükümlerine göre ilave yapılabilmelidir. • Satıcı ile alıcı arasında herhangi bir ilişki olmamalıdır.
Mal bedelinin peşin ödenmemesi nedeniyle satıcıya ya da satıcı yararına her ne ad altında olursa olsun yapılan ödemelerden “Gümrük Yönetmeliğinin 44. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendindeki ve ikinci fıkrasındaki hükümlere uymayanlar fiilen ödenen ya da ödenecek fiyatın içindedir.
43. maddeye göre yapılan ilaveler dışında, alıcının pazarlama dâhil kendi hesabına yaptığı faaliyetler, satıcı yararına veya satıcı ile yapılan bir anlaşma yoluyla da olsa, satıcıya yapılan dolaylı bir ödeme olarak değerlendirilmez. Bu tür işlemlere ilişkin giderler, ithal eşyasının gümrük kıymetinin tespiti sırasında fiilen ödenen veya ödenecek fiyata ilave edilmez.
Aynı Eşyanın Satış Bedeli Yöntemi
Bu yönteme göre, gümrük kıymetinin tespitinde “kıymeti belirlenecek eşya ile aynı ticari seviyede ve yaklaşık olarak aynı miktarda” satılan aynı eşyanın satış fiyatı kullanılır. Böyle bir satışın bulunmaması durumunda, farklı ticari düzey ve/veya farklı miktarlardaki aynı eşyanın satış bedeli, bu ticari düzey ve/veya miktar farkları göz önüne alınarak yapılacak düzeltmeden sonra kullanılır. Bu yöntemin uygulanması sırasında aynı eşyaya ilişkin birden fazla satış bedeli tespit edilirse, ithal eşyasının gümrük kıymetini belirlemek üzere bunlardan en düşük olanı kullanılır.
Benzer Eşyanın Satış Bedeli Yöntemi
Bu yöntem, gümrük kıymetinin belirlenmesi için değerlendirilen eşya ile aynı ticari seviyede yaklaşık olarak aynı miktarda satılan benzer eşyanın satış fiyatını kullanır. Bu tür satışların olmaması durumunda, benzer ürünlerin farklı ticari düzey ve/veya farklı miktarlardaki satış fiyatları, ticari düzey ve/veya miktar farklılıklarını da hesaba katarak düzeltmeler yapıldıktan sonra kullanılacaktır. Bu yöntemle benzer eşya için birden fazla satış fiyatı belirlenirse, ithal eşyasının gümrük kıymetinin belirlenmesinde en düşük fiyat kullanılır.
İndirgeme Yöntemi
Bu rejime göre, değerlendirilecek eşya veya aynı veya benzeri eşya Türkiye’ye ithal edilmiş gibi satılmışsa; bu yöntem kapsamında ithal edilen eşyanın gümrük kıymeti belirlenirken bu eşyanın ya da aynı veya benzer eşyanın ithalatçı tarafından yurt içinde müstakil kişilere aynı veya yakın bir tarihte yapılan en büyük miktardaki satışına ait birim fiyat esas alınır. Yukarıdaki birim fiyatlara aşağıdaki indirimler uygulanır:
• İthal eşyası ile aynı sınıf veya tanımdaki eşyanın satışı için mutat olarak ödenen veya mutabık kalınan komisyonlar veya kâr ve genel giderler için mutat olarak yapılan ilaveler. • Normal nakliye ve sigorta masrafları ile Türkiye sınırları içinde yapılan diğer ilgili masraflar. • Türkiye’de malların ithalatından veya satışından kaynaklanan gümrük vergileri ve diğer dâhili vergiler.
Hesaplanmış Kıymet Yöntemi
Bu yönteme göre ithal eşyasının gümrük kıymeti, hesaplanan değere göre belirlenir. Bu işlemin yapılabilmesi için ithalatçının, gerekli bilgi ve belgeleri gümrük idarelerine ibraz etmesi ve bu bilgi ve belgelerin doğruluğunu menşe ülke makamlarından alacakları belgelerle tasdik etmeye istekli olduğunu kanıtlaması gerekmektedir. Hesaplanan değer, ithal malların imalatında ve imalat veya diğer imalat süreçlerinde kullanılan malzemelerin maliyeti veya değeri, değerleme konusu eşya ile aynı sınıf veya cins eşyanın ihracatçı ülke imalatçısı tarafından Türkiye’ye ihraç edilmek üzere yapılan satışından elde edilen normal kâr ve genel giderlere tekabül eden tutar ile ithal edilen malların limanlara ve giriş noktalarına taşınmasıyla ilgili yükleme, boşaltma, elleçleme, nakliye ve sigorta masraflarının toplamından oluşur.
Son Yöntem (Geri Dönüş Yöntemi)
Yukarıdaki yöntemlerle belirlenemeyen ithal eşyasının gümrük kıymeti; Tarifeler ve Ticaret Genel Anlaşması’nın 7. maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma’nın ilgili maddelerinin ilke ve genel hükümlerine göre Türkiye’de mevcut olan veriler esas alınarak belirlenir. Bu yönteme göre gümrük kıymeti belirlenirken, Türkiye’de üretilen mallar için Türkiye’deki satış fiyatı, gümrüklerin iki alternatif değerden yüksek olanı kabul etmesini gerektiren bir sistem, ihracatçı ülkedeki malların iç piyasa fiyatı, aynı veya benzer eşyanın hesaplanmış değer yöntemi kullanılarak belirlenen kıymet dışındaki maliyet bedeli, diğer ülkelere ihraç edilmek üzere Türkiye’den satılan malların değeri, asgari gümrük kıymetleri ve keyfi veya fiktif kıymetler dikkate alınmaz.
Gümrük Kıymetinin Belirlenmesinde Dikkat Edilecek Esaslar
Fiilen Ödenen veya Ödenecek Olan Fiyata İlave Edilecek Unsurlar
Gümrük Yönetmeliğinin 37. maddesinde yer alan satış bedeli yöntemi hükümlerine göre gümrük kıymeti belirlenirken, ithal eşyasının fiilen ödenen veya ödenecek fiyatına aşağıdaki ilaveler yapılır.
• Satın alma komisyonları dışındaki komisyonlar ve tellaliye, gümrük işlemleri sırasında söz konusu eşya ile tek eşya muamelesi gören kapların maliyeti, işçilik ve malzeme giderleri dâhil ambalaj bedelinin eşyanın fiilen ödenen veya
ödenecek fiyatına dâhil edilmemiş ancak alıcı tarafından üstlenilen bölümü, • İthal eşyasının üretiminde ve ihraç amacıyla satışında kullanılmak üzere alıcı tarafından doğrudan veya dolaylı olarak bedelsiz veya düşük bedelle sağlanan, fiilen ödenen veya ödenecek fiyata dâhil edilmemiş olan İthal eşyasına katılan malzeme, aksam, parça ve benzerleri gibi mal ve hizmetlerin kıymetinden verilecek uygun miktardaki pay, • Kıymeti belirlenecek eşyanın satış koşulu gereği, alıcının doğrudan veya dolaylı olarak ödemesi gereken, fiilen ödenen veya ödenecek fiyata dâhil edilmemiş olan royalti ve lisans ücretleri, • İthal eşyasının tekrar satışı veya diğer herhangi bir şekilde elden çıkarılması ya da kullanımı sonucu doğan hasılanın, doğrudan veya dolaylı olarak satıcıya intikal eden kısmı, • İthal eşyası için Türkiye’deki giriş liman veya mahalline kadar yapılan nakliye ve sigorta giderleri.
Gümrük Kıymetine Dâhil Edilmeyecek Giderler
Aşağıdaki masraflar, ithal eşyası için fiilen ödenen veya ödenecek fiyattan ayırt edilebiliyorsa, aşağıdaki giderler gümrük kıymetine dâhil edilmez:
• Eşyanın Türkiye Cumhuriyeti gümrük bölgesi ile Türkiye’nin anlaşmalara dâhil olduğu Gümrük Birliği gümrük bölgesine varmasından sonraki nakliye ve sigorta masrafları, • Sanayi tesisi, makine veya teçhizat gibi ithal eşyasının ithalinden sonra yapılan inşaat, tesis, montaj, bakım veya teknik yardım ile ilgili masraflar, • İthal malların satışı ile bağlantılı olarak bir finansman anlaşması kapsamında alıcı tarafından karşılanan faiz giderleri • İthal edilen malları Türkiye’de çoğaltma hakkı için ödemeler, • Satın alma komisyonları.
Çabuk Bozulabilir Eşyada Gümrük Kıymetinin Belirlenmesi
Konsinye olarak teslim edilen bozulabilir eşyanın gümrük kıymetinin belirlenmesinde, beyan sahibinin elindeki bilgilere göre hesaplanmış ve gümrük idarelerince kabul edilebilecek geçici bir kıymet esas alınır.
Bilgisayarlarda Kullanılmak Üzere İthal Edilen Veri ya da Komutlar Yüklü Bilgi Taşıyıcılarının Gümrük Kıymetinin Belirlenmesi
Bir bilgisayarda ithal edilen veriler veya komutlar yüklü bilgi taşıyıcıların gümrük kıymetinin belirlenmesinde, yalnızca taşıyıcı ortamın kendisinin maliyeti veya değeri esas alınır.
Kıymetin Tespitinde Kullanılacak Döviz Kuru
Fatura veya diğer belgelerde yer alan dövizler, gümrük vergilerinin tahakkuk ettiği günkü Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz kuru üzerinden Türk lirasına çevrilecektir.
Alıcı ile Satıcı Arasındaki İlişkinin Belirlenmesi
Gümrük kıymetinin belirlenmesinde, alıcı ile satıcı arasında bir ilişkinin varlığı ancak, birbirlerinin memuru veya yöneticisi olmaları, birbirlerinin yasal ortakları olmaları ve çalışan-işveren ilişkisine sahip olunması gibi durumlarda kabul edilebilir.
Royalti ve Lisans Ücretleri
Şu şartlar, lisanslar ve Royalti ücretleri için geçerlidir:
• Gümrük Kanunu’nun 27. madde ve 5. fıkrası hükmü saklı kalmak kaydıyla, ithal eşyasının gümrük kıymeti satış bedeli yöntemine göre belirlenirken, royalti veya lisans ücreti ödemeleri fiilen ödenen veya ödenecek fiyata aşağıdaki koşullarla ilave edilir (Ticaret Bakanlığı, 1999). • Ödemeler, değeri belirlenecek mallarla ilgili olmalıdır. Bu ürün için satış koşulu olarak ödeme yapılması gerekmektedir. • İthal eşyasının sadece Türkiye’de imal edilen eşyanın karışımındaki maddelerden biri veya bir parçası olması durumunda, ithal edilen eşya için fiilen ödenen veya ödenecek fiyatta düzeltme sadece royalti veya lisans ücreti bu eşya ile ilgili ise yapılabilir. Eşyanın monte veya sulandırma veya paketleme gibi küçük işlemlerle ithal edilmesi, ithal eşyası ile ilgili olarak telif veya telif ücretlerinin kabul edilmesini engellemez.
Royalti veya lisans ücretleri kısmen ithal edilen eşya ile kısmen de ithal edilmelerinden sonra eşyaya eklenen parçalarla veya ithalat sonrası faaliyetler veya hizmetler ile ilgiliyse, uygun bir paylaştırma sadece nesnel ve somut verilere dayalı olarak yapılır.
Royalti veya lisans ücreti, aynı durumda yeniden satılan veya ithal edildikten sonra sadece küçük değişikliklerden geçen eşyaya ilişkin ise,
• Eşya, ithalattan önce veya sonra yapıştırılan ve royalti veya lisans ücretinin ödendiği marka altında pazarlanıyorsa, • Alıcı, bu tür eşyayı satıcı ile ilişkisi olmayan diğer satıcılardan temin etme özgürlüğüne sahip değilse.
Alıcının bir üçüncü kişiye royalti veya lisans ücreti ödemesi durumunda, (a) bendinde öngörülen koşullar, satıcı veya satıcı ile ilişkili olan bir kişinin alıcıdan bu ödemeyi yapmasını istememesi durumunda yerine getirilmiş sayılmaz.
Kıymet Beyanı ve Kıymet Bildirimi
Gümrük vergileri esas alınarak ithal edilen eşyanın kıymetinin Türk Lirası olarak beyan edilmesi zorunludur.
Kıymete ilişkin bazı belgelerin bir kısmının beyannameye eklenmesi zorunludur. Bu belgeler mallara ilişkin faturalar, taşıma ve sigorta giderlerine ilişkin belgeler, sözleşmeler ve benzeri belgeler ile her yönteme özgü belgelerdir. Beyanname ekleri ile beyannameye ilişkin bilgiler birbiriyle karşılaştırılarak kontrol edilmektedir.
Kıymet Bildirimleri
Kıymet beyanları, genellikle bir ithalatçının bir kıymet kararına itirazına, yerel gümrük makamlarından gelen sorulara, yerel makamların resmî denetimlerine ve ithalatçılardan gelen bilgi taleplerine cevaben merkezî bir kuruluş tarafından düzenlenir.
Kıymet Beyanının Kontrolü
Gümrük makamları, gümrük vergilerinin miktarını belirlemek için sunulan belgelerin doğruluğunu ve güvenilirliğini belirlemek için incelemeler yapabilir. Bu inceleme için aşağıdaki adımlar ve ilkeler izlenebilir.
• Satıcının adı ve adresi • Alıcı adı ve adresi • Fatura tarihi ve numarası • Teslimat şartları • İthal eşyasına ilişkin olarak gümrük idaresinin daha önce vermiş olduğu kararların tarih ve sayısı • Satıcı-alıcı ilişkisinin durumu • Malların kullanımına veya imhasına ilişkin kısıtlamalar • Değerlendirilen mallarla ilgili olarak tespit edilemeyen nitelikteki koşulların varlığı • Satıcının faturasındaki satış fiyatı • Döviz kuru • İlaveler • Alıcının satıcıya mal veya hizmet şeklindeki yardımları • Royalti ve lisans ücretleri • Eşyanın tekrar satışı veya diğer herhangi bir şekilde elden çıkartılması veya kullanılması karşılığında sağlanan hâsılanın bir bölümünün doğrudan veya dolaylı olarak satıcıya intikal ettirilmesi • Nakliye, yükleme ve sigorta giderleri (ülke kıymete ilişkin yasal düzenlemelerinde CIF kıymetten hareket ediyorsa) • İndirimler (ithal eşyası için gerçekte ödenen veya ödenecek fiyattan ayırt edilmeleri koşuluyla, ithalattan sonra yapılan nakliye giderleri, ithal ülkesinde yapılan inşa, montaj, bakım veya teknik yardım giderleri, ithal ülkesinde ödenen vergi ve resimler) • İmza.