TİC203U-DIŞ TİCARETİN FİNANSMANI VE TEŞVİKİ
Ünite 5: Dış Ticarette Kullanılan Teslim Şekilleri
Dış Ticarette Ürünün Taşınması ve Teslimi
Tarafların bir araya gelip anlaşmasıyla başlayan ve malın alıcıya teslimine kadar çeşitli iş süreçlerini içeren dış ticaretin önemli süreçlerinden biri de ticarete konu malın alıcıya nasıl teslim edileceğidir.
Dış ticaret uluslararası bir faaliyet olduğu için ticaretin gerçekleşebilmesi için ulusal ve uluslararası kuralların birlikte gerçekleşmesi gereklidir. Dünyada dış ticarette teslim şekillerinin kurallarını belirleyen önemli belge Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından oluşturulan “INCOTERMS Kuralları”dır. Dış ticarette yaşanan gelişmelere göre sürekli güncellenen Incoterms Kuralları’nın en sonuncusu 1 Ocak 2020 tarihinde uygulanmaya başlanan INCOTERMS 2020’dir.
Uluslararası Ticaret Odası (ICC) ve INCOTERMS®
Sınır aşırı olarak bir malın taşınması ve bu süreçte zarara uğramadan sözleşmede belirtildiği nitelik ve nicelikte alıcıya teslim edilmesi çok önemlidir. Dış ticaretin sorunsuz bir şekilde gerçekleşebilmesi için, ticaretin taraflarının bulundukları ülkelerin ulusal mevzuatlarının yanı sıra uluslararası mevzuatın gereklerinin yerine getirilmesi gerekmektedir. Ulusal mevzuat uygulamalarında ülkeden ülkeye farklılıklar olabilmektedir. Bu durumda devreye uluslararası mevzuat girmektedir. Uluslararası mevzuat, bu farklılıkları gidererek, ticaret sürecinin sorunsuz bir şekilde gerçekleşmesi için temel teşkil etmektedir.
Dünya Ticaret Örgütü, Dünya Gümrük Örgütü, Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi oluşumlar önemli görevler üstlenmektedir.
Günümüzde dış ticarete konu malın teslimi ile ilgili genel kabul gören kuralları ortaya koyan INCOTERMS, Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından geliştirilmektedir.
“Incoterms”, “International Commercial Terms” (Uluslararası Ticari Terimler) tümcesinin kısaltmasıdır.
ICC’nin temel hedefleri şu şekilde sıralanabilir:
• Uluslararası ticareti ve yatırımı teşvik etmek, • Uluslararası ticarette ortaya çıkan anlaşmazlıkları çözmek, • Gümrük ve sınır prosedürlerini düzene koymak ve uyumlaştırılmasını sağlamak, • Küresel düzeyde ticaret, finans ve yatırımla ilgili çok taraflılığın oluşmasını sağlamak.
Türkiye’de, ICC’nin faaliyetlerini Milletlerarası Ticaret Odası Türkiye Milli Komitesi yerine getirmektedir. 1930 yılında kurulan İstanbul Ticaret Odası aracılığı ile faaliyetleri yürütmeye başlayan ICC Türkiye Milli Komitesi, bugün faaliyetlerini Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği aracılığı ile yürütmektedir ve ICC’nin Türkiye’deki temsilcisi Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği’dir (TOBB).
Incoterms kuralları, dış ticarette kullanılan temel ticaret koşullarıdır. Sipariş, taşımacılık, paketleme, etiketleme, belge düzenleme gibi dış ticaret süreçlerinde ticaretin taraflarına rehberlik etmektedir
ICC tarafından ilk defa 1936’da yayımlanan Incoterms Kuralları, dış ticarete konu malların satış sözleşmelerinde en yaygın kullanılan ticari terimler için uluslararası kabul görmüş tanımlamaları ortaya koymaktadır.
Incoterms Kuralları, FOB (Gemide Ücretsiz Teslim), DAP (Yerinde Teslim) EXW (Fabrikada Teslim), CIP (Taşıma ve Sigorta Ödenmiş Teslim) gibi dünyada mal ticareti için teslim şekillerini ifade eden kısaltmalar içermektedir. Bu terimler, dünyadaki alıcılar ve satıcılar için evrensel bir anlam ifade etmektedir. Dünyanın dört bir yanındaki ithalatçılar ve ihracatçılar için FOB “Free on Board” için kullanılan baş harflerdir, tüm ticaret tarafları için “Gemide Ücretsiz Teslim” olarak bilinmekte ve aynı şeyi ifade etmektedir.
Incoterms kuralları satış sözleşmesi olmadığı için bir satış sözleşmesi gibi tüm hususları içermesi beklenmemelidir. Incoterms kurallarının kapsamadığı konular şu şekilde sıralanabilir:
• Satılan malların özellikleri, • Ödemenin zamanı, yeri, yöntemi veya ödemenin yapıldığı para birimi, • Satış sözleşmesine aykırılık halinde uygulanacak yaptırımlar ve etkileri, • Sözleşmeyle ilgili yükümlülüklerin yerine getirilmesinde oluşacak gecikme ve diğer aykırılıkların sonuçları, • Tarifelerin nasıl uygulanacağı, • İthalat ve ihracat yasakları, • Mücbir sebep veya aşırı ifa güçlüğü durumları, • Fikri mülkiyet hakları, • Uyuşmazlıkların çözümü yöntemi, yeri veya uyuşmazlığa uygulanacak hukuksal işlemler, • Satılan malların mülkiyet durumu.
Taşıma ve Teslimde Önemli Belgeler
Dış ticaretin en önemli faaliyetlerinden olan ticaret konusu malın teslimi, önemli riskler içermektedir. Mal bedelinin ödenmesinde olabileceği gibi malın tesliminde de sorunlar ortaya çıkabilecektir. Dolayısıyla ticaretin tarafları, yaşanacak olası risklerin tespitinde ve risk olmadığının ispatında, durumlara göre çeşitli belgelerin düzenlenmesini ticaretin diğer taraflarından talep edebilmektedirler
Dış ticaret sürecinde, ticarete konu malın satıcının deposundan alınıp alıcının deposuna teslimine kadar geçen sürede, ticaretin taraflarının yükümlülük ve sorumluluklarını ortaya koyan taşıma belgelerinin tarafları teslim şekline göre (Incoterms) değişmekle birlikte muhakkak olması gereken taraf, taşıyıcıdır. Alım-satım sözleşmesine bağlı olarak tercih edilen teslim şekline göre alıcı ya da satıcı da belgenin tarafı olabilmektedir.
Ticaret konusu malın teslimi sürecinde kullanılan önemli taşıma belgeleri şunlardır:
• Konşimento (Ocean Bill of Lading-B/L) • Navlun Sözleşmesi (Freight Bill-FB) • CMR Belgesi (Truck Bill of Lading-CMR) • Hamule Senedi(RailConsignmentNote –CIM) • Kargo Makbuzu (Airway Bill-AWB) • Posta Makbuzu (Post Receipt) • Nakliyeci Makbuzu (FIATA)
Konşimento
Konşimento, denizyolu taşımacılığında taşıyıcı (gemi sahibi ya da temsilcisi acente) ile taşıtan (alıcıya da satıcı) arasında yapılan, ticarete konu malın taşınmak üzere taşıyıcı tarafından kabul edildiğini gösteren nama, emre ya da hamiline düzenlenebilen makbuzdur.
Malların Hemen Yüklenip Yüklenmediğine Göre Konşimentolar:
a) Tesellüm Konşimentosu: Ticaret konusu malın belli bir limana sevk edilmek ya da bir gemiye yüklenmek üzere teslim alındığını gösteren konşimentodur. b) Yükleme Konşimentosu: Ticarete konu malın gemiye yüklenmesiyle taşıyıcı ya da temsilcisi (acente) tarafından düzenlenen ve malın teslim alınıp yüklendiği kaydını taşıyan konşimentodur.
Devir Niteliğine Göre Konşimentolar:
a) Nama Yazılı Konşimento: Ticarete konu olan malı teslim alacak tarafın adına düzenlenen konşimentolardır. Mallar sadece konşimentoda adı yazan tarafa ya da kanuni temsilcisine teslim edilmektedir. b) Emre Yazılı Konşimento: Ticarete konu taşınan malın, kimin tarafından teslim alınacağı belli olmayan konşimento türüdür. Malı yükleten konşimentoyu kime ciro ederse ciro sahibi taraf malı teslim alabilmektedir. Malın mülkiyeti ciro edilen tarafa geçmektedir. Dolayısıyla konşimento kesintisiz bir ciro olanağına sahiptir. En son ciro edilen malı teslim alma hakkına sahip olmakta ve konşimento ibrazının ardından taşıyıcı tarafından bu son ciroya göre mal teslim edilmektedir. Uygulamada en çok tercih edilen konşimento türüdür. c) Hamiline Yazılı Konşimentolar: Konşimentoyu kim ibraz ederse malın teslim edildiği konşimentodur. Bu konşimentoda alıcının adının yazıldığı yere “hamiline” ibaresi yazılıdır ve malın teslim edileceği kişi belli değildir.
Malın Hal ve Mahiyetine Göre Konşimentolar
a) Temiz Konşimento: Malın niteliği ve niceliğinin belli olduğu ve bu nitelik ve nicelik çerçevesinde eksiksiz ve kusursuz yüklendiğinin belirtildiği
konşimentolardır. Eğer konşimento üzerinde bir uyarı kaydı yoksa da temiz kabul edilir. b) Kirli (Rezervli) Konşimento: Taşıyıcı tarafından, mal resmî olarak teslim alınmadan ve konşimento düzenlenmeden önce gerçekleştirilen kontrolde, ticarete konu malın eksik ve kusurlu olduğu (sayı olarak eksik, kırık, yırtık, ezik vb.) tespit edilmesi durumunda, söz konusu eksik ve/veya kusurlar tam ve açık bir şekilde belirtilerek düzenlenen konşimentolar “Kirli Konşimento” olarak adlandırılır. c) Bayat Konşimento: Konşimentonun malın yüklendiği tarihten itibaren 21 gün içinde bankaya ibraz edilmesi gereklidir. Zamanında bankaya ibraz edilmeyen konşimentolar “Bayat Konşimento” olarak adlandırılır.
Konşimentoların fonksiyonlarına göre türleri ise şu şekilde sıralanabilir:
• Tek Konşimento • Kısa Konşimento • Düzgün Hat Konşimentosu • Navlun Sözleşmesine Bağlı Konşimento • Birleşik Taşıma Konşimentosu • Ciro Edilmez Konşimento • Aktarma Konşimentosu • Konteyner Konşimentosu • Tanker Konşimentosu • Grupaj Konşimentosu • İkinci Kaptan Makbuzu
Navlun Sözleşmesi
Navlun Sözleşmesi, gemi sahibinin ticarete konu malın belli bir ücret (navlun bedeli) karşılığında taşınması için gemi sahibi (taşıyıcı) ile alıcı ya da satıcı tarafın anlaştığını gösteren belgedir.
Navlun Sözleşmeleri üçe ayrılmaktadır:
a) Çarter Sözleşmeleri b) Kırkambar Sözleşmeleri c) Karma Taşıma Sözleşmesi
CMR Belgesi
CMR Sözleşmesi, 1956 yılında imzalanan CMR (Convention Merchandises Routiers) Anlaşmasını kabul eden Avrupa ülkeleri tarafından kullanılan karayolu taşıma belgesidir. Karayolu taşımacılığında kullanılan CMR Belgesi taşımacılık şirketi tarafından düzenlenmektedir. CMR belgesinin kullanılabilmesi için ticaretin taraflarından birisinin CMR’ye taraf olan ülke olması gereklidir. Kıymetli bir evrak olmadığı için ciro edilememekte ya da devredilememektedir. Taşıyıcı malı teslim aldıktan itibaren, teslim edene kadar geçen süreçte yaşanacak zarardan sorumludur.
Hamule Senedi
Demiryolu taşımacılığında kullanılan taşıma belgesidir ve koşulları 1952 yılında imzalanan Uluslararası Demiryolu
Taşımacılığı Konvansiyonu (CIM) ile düzenlenmiştir. Sınır aşırı taşımacılıkta ve ticaret yapan ülkelerden birinin CIM Anlaşmasının tarafı olduğu durumda kullanılmaktadır Malların mülkiyetini temsil etmediği için ciro edilememektedir
Kargo Makbuzu
Havayolu taşıma şirketleri tarafından düzenlenen, ticarete konu malın teslim alındığını gösteren makbuzlardır. Ticarete konu mal varış limanındaki gümrük işlemlerinden sonra makbuzda adı yazan alıcıya teslim edilir. Kıymetli bir evrak olmadığından ciro edilememektedir.
Posta Makbuzu
Ticarete konu malın, doğrudan alıcı ya da alıcının bankasına gönderilmek üzere, posta idaresine teslim edilmesi karşılığında alınan makbuzlardır. Çoğunlukla posta ile gönderilmeye uygun ve bedeli peşin alınmış veya akreditifte bu tür taşımaya izin verilmiş malların ticaretinde kullanılır.
Nakliyeci Makbuzu
Taşımak üzere ihracatçılardan teslim aldıkları malları, sanki kendi mallarıymış gibi bir taşıyıcı firma aracılığıyla sevk eden nakliye acenteleri tarafından ihracatçıya malı teslim aldıklarına dair düzenledikleri makbuzlardır. FIATA belgeleri de bir nakliyeci makbuzu olup standartları Uluslararası Nakliye Acenteleri Birliği Federasyonu (FIATA) tarafından belirlenmiş, taşınmak üzere teslim alınan mallar karşılığında FIATA lisansı olan nakliye acentesi tarafından verilen makbuzlardır.
Dış Ticarette Taşıma ve Teslim Faaliyetleriyle İlgili Temel Kavramlar ve Maliyet Kalemleri
ICC’nin Incoterms Broşürü kapsamında kurallarını belirlediği teslim şekilleri ile ilgili açıklamalarda kullanılan kavramlarla oluşturulan ortak dil, dış ticarete konu malın teslim sürecinin yönetilmesinde bir yeknesaklık sağlama açısından oldukça önemlidir.
Incoterms kurallarında kullanılan en yaygın kelime ve ifadeler, kısa açıklamalarıyla birlikte şu şekilde sıralanabilir:
• Parçalı Eşya Kargosu (Break Bulk Cargo): Araçlar, makineler, paletle paketlenmiş veya kutulu kargo gibi bir veya birden çok parçadan oluşan birimler halinde gönderilen konteynırsız kargoları ifade etmektedir. Bu tür kargolar konteynıra konamayacak kadar küçük kargolardır • Dökme Yük (Bulk Cargo): Petrol, tahıl, cevher veya kömür gibi serbest akışlı eşyalardan veya bobinler, borular, metal levhalar, kereste ve kereste gibi katı duran tek tip yüklerden oluşan kargoları ifade etmektedir. • Gümrüklü Antrepo/Terminal (Bonded Warehouse/Terminal): Vergiler ödenene veya mallar serbest bırakılana kadar malların depolanması için onaylanan bir depo veya terminali ifade etmektedir.
• Taşıyıcı (Carrier): Kiralık mal taşıma işindeki nakliye firmalarını ifade etmektedir. • Gümrük Komisyoncusu (Customs Broker): Malların ithalatı ve ihracatı için gerekli olan bir dizi gümrük formalitesini işlemek için lisanslanmış kişi veya firmaları ifade eder. • Teslim (Delivery): Riskin satıcıdan alıcıya aktarıldığı zamanı ifade eder. Aynı zamanda satıcının yükümlülüğünü yerine getirdiği ve riski devrettiği zamandır. • Gümrük Vergisi (Duty): Hükümet tarafından malların ithalatı, ihracatı ve tüketimi ile ilgili olarak alınan vergilerdir • Yük İletici (Freight Forwarder): Kargo sevkiyatı sürecinde çeşitli nakliye hizmetleri (taşıma, istifleme, aktarma, elleçleme) sunan firmaları ifade etmektedir. • Incoterms/Satış Koşulları (Incoterms/Terms of Sales): Ticari işlemi içeren malların teslimatını içeren alıcı ve satıcının yükümlülüklerini, risklerini ve maliyetlerini tanımlayan modları ifade etmektedir. Incoterms, herhangi bir taşıma yoluyla taşımacılığı modlarına göre düzenlenmektedir. • Intermodal Taşıma (Intermodal): Taşıma modu, yük ileticisi veya taşıyıcıların herhangi bir kombinasyonunu (örneğin deniz+karayolu) kullanarak uzun mesafeli hareketlerin koordineli olarak taşınmasını ifade etmektedir. • Mutlimodal Taşıma (Multimodal): Aynı intermodal taşımada olduğu gibi malları başlangıç noktasından nihai varış yerine taşımak için birden fazla ulaşım yönteminin kullanılmasını ifade etmektedir. Intermodal’dan farklılığı konteyner şeklinde aktarım değil, konteyner içindeki kargoların da aktarımı söz konusu olabilmektedir • Transit Taşıma (On-Carriage): Taşıma süreci tamamlandıktan ve yük gemiden boşaltıldıktan sonra malın alıcıya teslimine kadar taşıma işini yapan limandaki ve diğer iç taşıma araçlarını ifade etmektedir. • İç Taşıma (Pre-Carriage): Dış ticarete konu malın, hava ya da denizyoluyla sevki için satıcının deposundan ana taşıyıcıya teslim etmek üzere taşınacak limana getirilmesine kadar, gerçekleştirilen taşıma araçlarını ifade etmektedir. • Ro-Ro Gemisi (Ro-Ro Vessel): Otomobil, kamyon veya lokomotif gibi tekerlekler üzerinde dönen yükleri yüklemek ve boşaltmak için tasarlanmış gemileri ifade etmektedir. • Terminal (Terminal): Kargo için yükleme, boşaltma ve aktarma noktası olarak hizmet veren alanları ifade etmektedir.
• İşyeri: Satıcı ya da alıcının fabrikası, deposu, mağazası gibi kendilerinin belirlediği yerleri ifade etmektedir. • Sorumluluk: Malın taşınması sürecinde oluşacak eksiklik, hasar ve zayii durumundaki yükümlüğü ifade eder.
ICC’nin Incoterms Broşürü kapsamında teslim şekilleri ile ilgili açıklamalarda yer verilen maliyet unsurları ve açıklamaları ise şunlardır:
• Navlun (Freight): Ticarete konu malın bir ülkeden diğer ülkeye taşınmasını sağlayan nakliye firmasına yapılan nakliye ödemesini ifade etmektedir. Aslında denizyolu taşımacılığındaki taşıma masraflarını ifade etmekle birlikte günümüzde ticarete konu malın herhangi bir ulaşım yoluyla (deniz, hava, kara, demiryolu) bir ülke gümrüğünden çıkıp başka bir ülke gümrüğünden girişin sağlanması sürecinde nakliye görevini üstlenen şirketlere yapılan taşıma ücreti ödemesini ifade etmektedir. Navlun bedelinin kimin tarafından ödeneceği ticaret sözleşmesine bağlıdır. Ticaretin tarafları bu konuda anlaşarak navlunun “satıcı ya da alıcı tarafından mı” ödeneceği konusunda anlaşırlar. Bu aşamada Incoterm teslim modları belirleyici olacaktır. Navlunun bedelinin belirlenmesiyle ilgili olarak ise uluslararası tarifeler göz önünde bulundurulmaktadır. • Sigorta (Insurance): Ticarete konu malın taşınması sürecinde oluşabilecek zayiler (kırılma, dökülme, ıslanma, yanma, patlama, terör, hırsızlık, yağma vb.) dolayısıyla taraflar zarara uğrayabilir. Bu risklere karşı en önemli tedbir sigortalama sistemidir. Bu kapsamda taraflar belli bir sigorta primi karşılığında olası zararlarını sigorta altına alabileceklerdir. Dış ticaretin taraflarının yaptıkları ticaret sözleşmesinde, sigorta giderlerinin kimin tarafından (alıcı ya da satıcı) ödeneceğini hükme bağlamaları gerekmektedir. • Masraflar (Costs): Satıcı teslim edene kadar ya da alıcı teslim aldıktan sonra, ticarete konu malın taşınması sürecinde navlun ve sigorta giderlerinin dışında da bir takım maliyet unsuru faaliyetler söz konusudur. İç ve transit taşıma ve sigorta masrafları, lisans masrafları, izin masrafları, komisyon, gümrük işlemleri ödemeleri, vergi ödemeleri (vergi, resim, harç), kalite kontrol, tartım, sayım, paketleme, yükleme, istifleme, boşaltma, elleçleme, aktarım masrafları bu masraflar içerisinde sayılacaktır.
Uygulamada ticaret sözleşmesinde belirtilen nitelik ve nicelikteki malın teslimine kadarki tüm masraflar ve sorumluluk satıcıya, mal teslim edildikten itibaren tüm masraf ve sorumluluk alıcıya ait olmaktadır.
Dış Ticarette Teslim Şekilleri
Doğru bir taşıma ve teslimat süreci sağlanabilmesi için temel koşul, sözleşmede hangi Incoterms kuralının kullanılacağı, malın ulaştırılacağı noktanın (teslim yeri, varış yeri vb.) tam olarak belirtilmesi gerekir.
FOB, CIF, CFR ve FAS Incoterms kuralları sadece deniz ve iç suyolu taşımacılığında kullanılırken, EXW, FCA, CPT, CIP, DPU (Incoterms 2010-DAT), DAP ve DDP bütün ulaşım yolları için kullanılabilmektedir.
Deniz ve İç Su Yolları Taşımacılığında Teslim Şekilleri
Sadece deniz yolu ve iç suyolları taşımacılığında kullanılan Incoterms 2020 kuralları şunlardır:
1. CIF (Masraflar, Sigorta ve Navlun Ödenmiş Şekilde Teslim) 2. CFR (Masraflar ve Navlun Ödenmiş Şekilde Teslim) 3. FOB (Gemide Teslim) 4. FAS (Yükleme Limanında Teslim)
Tüm Ulaşım Yolları İçin Teslim Şekilleri
1. EXW (İşyerinde Teslim) 2. FCA (Taşıma Ödenmemiş, Taşıyıcıya Teslim) 3. CPT (Taşıma Ödenmiş, Taşıyıcıya Teslim) 4. CIP (Taşıma ve Sigorta Ödenmiş, Taşıyıcıya Teslim) 5. DPU (Yük Boşaltma Yerinde Teslim) 6. DAP (Belirtilen Yerde Teslim) 7. DDP (Gümrük Ödenmiş Teslim)