TDE305U-GENEL DİLBİLİM I
Ünite 7: Sesbilimsel Süreçler
Giriş
Bölüm 5’te Sesbilgisini, Bölüm 6’da ise sesbilimi görmüştük. Hatırlayacağınız gibi, sesbilgisi dillerde kullanılan seslerin fiziksel ve somut özelliklerini inceleyen, bunların üretimi, iletimi ve algılanmasına odaklanan bir bilimdir. Öte yandan sesbilim, belli bir dildeki seslerin soyut, bilişsel yönleriyle ilgilenir. Seslerin belirli bir dil veya diller içinde nasıl işlediğini inceler, ses örüntülerine ve kurallarına odaklanır. Sesbilim, seslerin bir dilde anlamı ayırt edebilen en küçük ses birimleri olan sesbirimlerin nasıl oluşturulduğu ile ilgilidir. Örneğin, Türkçede /p/ ve /b/ sesleri farklı sesbirimlerdir çünkü "pak" ve "bak" sözcükleri bu sesler nedeniyle farklı anlamlara sahiptir. Buna karşıtsal dağılım diyoruz. Sesbirimcikler ise anlamı değiştirmeyen ama farklı konumlarda farklı söylenen seslerdir.
Sesbilim ana dilin içselleştirilmesinin bir parçasını oluşturan bilgidir. Sesbilim yalnızca sözcüklerin köklerinin seslendirilişini değil, aynı zamanda bir dilde sözcüklerin ve sözcükleri oluşturan birden fazla biçimbirimin birbirlerinin seslendirilişini nasıl etkilediğini de içerir. Örneğin, Türkçede çoğul eki [-ler] ve [-lar] kendilerinden önce kullanılan seslere göre değişim gösterir. Bu bölümde ses benzeşmesi, ünlü uyumu, vb. gibi bu tür ses değişimler ve bunun kaynağı olan sesbilimsel süreçlerden söz edilecektir. Sesbilimsel süreçler, bir sesin yakın konumundaki farklı ses ve biçimlerle nasıl etkileştiğini inceler.
Sesbilim ve Biçimbilim Etkileşimi
Derin Yapı
Sesbilimde derin yapı, herhangi bir sesbilimsel süreçten önce bir sözcük ya da biçimbirimin soyut ve zihnimizde var olan göstergeleridir. Bu ana dilini konuşan kişinin bilişsel sözlüğünde depolanan ve gerçek yüzey şekline (konuşulan form) dönüşmek için sesbilimsel kurallardan geçen bir sözcüğün biçimidir. Derin yapı ile yüzey formu arasındaki fark, sözcüklerin belirli bağlamlarda nasıl söylendiğini şekillendiren çeşitli sesbilimsel süreçleri yansıtır.
Biçimbirimlerin Söylenişi ve Biçimbirimcikler
Bir dilde derin yapıda sesbilimsel ve biçimbilimsel birimler tektir. Ancak sesler, sesbilimsel süreçler sonucu yanlarında bulunan diğer seslere bağlı olarak değişime uğrayabilirler. Bunun sonucu olarak da sesbirimin ve biçimbirimin değişkeleri oluşur. Sesbirimlerin değişkelerine sesbirimcikler adı verildiğini görmüştük. Öte yandan biçimbirimlerin değişkelerine bicimbirimcikler denir. Örneğin “tatlı” sözcüğündeki iki /t/ sesi konumlarına bağlı olarak farklı sesletilir. İlkinde soluklu, ikincisinde soluksuzdur. Biçimbirimciklere örnek olarak da Türkçedeki çoğul ekinin ses uyumuna göre değişen halleri biçimbirimciklerdir.
Söylenişteki biçimbirim değişkelerin oluşumundaki nedenlerden biri sesbilimsel süreçlerdir. Örneğin, çoğul eki biçimbirimcikleri ünlü uyumu olarak bildiğimiz
sesbilimsel süreç sonucunda ortaya çıkar. Bu süreçler, sesbilimsel koşullanma olarak adlandırılır.
Sesbilimsel Koşullandırma ve Sesbilimsel Süreçler
Sesbilimsel Koşullandırma
Türkçede [-ler] ve [-lar] biçimbirimcikleri, derinyapıda {-lAr} olarak bulunur ve ünlü uyumuna bağlı olarak değişir. Bu şekilde çevredeki seslere bağlanan değişime sesbilimsel koşullanma adı verilir. Sesbilimsel Süreçler
Dilbilgisi terimi, dil öğretmenleri ve geleneksel dilbilgisi uzmanları açısından dildeki imla, düzgün yazma ve “doğru” ifade kuralları ve doğru sesletim olarak algılanır. Ancak dilbilimciler için dilbilgisi kavramı bireylerin bilişinde yer alan anadilleri hakkındaki içselleştirilmiş kurallar zinciridir. Farklı dilbilgisi yaklaşımları, değişik adlarla anılır. Aşağıda bunları göreceğiz.
Türkçede Açık Ünlü Uyumu
Bağımlı biçimbirimlerdeki ünlüler eklendikleri sözcükteki son ünlüye göre açık ya da kapalı olarak söylenirler. “Ev-ler” ve “araba-lar”, gibi.
Biçimbirimcikler ve Doğal Sınıflar
İnsan dili kurallı bir yapıya sahiptir, dilbilimciler, bu kuralları açığa çıkarıp, genellemeler yapmak ve formülleştirmeyi amaçlar. Dilin ses, yapı ve anlam alanlarında kurallar, bir tek ses ya da yapıya değil, o sesin ait olduğu gruba uygulanır.
Biçim-sesbilimsel Kurallar
Dilin evrensel özelliklerinden biri bir biçimbirimin birden çok biçimbirimciği olmasıdır. Ana dilini konuşanların bilişinde Derin yapı ile gösterilir ve Türkçenin ünlü uyumu örneklerindeki gibi biçimbirimcikleri derin yapıdakinden farklılık gösterebilir. Biçimbirimciklerin oluşumu sesbilimsel kurallardan ya da biçimbilim biçimbirimin eklendiği gövdenin niteliğinden kaynaklanır. Örneğin, İngilizcede çoğul ekinin sözcüğün sonundaki sese bağlı olarak sesbilimsel boyutta [s], [z] ve [əz] olmak üzere üç tane biçimbirimciği vardır. Son sesi hışırtılı bir ses olan sözcüğe eklendiğinde, çoğul eki [əz], son sesi ötümsüz bir ses olan sözcüğe eklendiğinde, çoğul eki [z], ötümsüz ise [s] olarak sesletilir.
Dillerin özellikleri arasında ses düşmeleri, ses eklemeleri, ses değiştirmeleri gibi ses olaylarıyla farklılaşmaya yol açan süreçlere sesbilimsel süreç adı verilir. Dilbilimsel süreçler evrensel olmakla birlikte, ne tür bir süreç olacağı dile özgüdür.
Sesbilimsel Süreçler
Ses Benzeşmesi
Türkçe çoğul ekinde yer alan ünlü uyumu ve İngilizce çoğul ekinde yer alan ses değişimi sesbilimsel süreçlerdir. Her iki süreç de çevrelerindeki seslerin özelliklerini aldığından ses benzeşmeleridir. Türkçe ünlü uyumu kendisinden önceki
ünlüye açık ve kapalı olması açısından, İngilizcedeki çoğul öngörülemeyen durumları ifade etmek için kullanılır. eki ise son sesin ötümlü ya da ötümsüz olması açısından Örneğin, İngilizcede çoğul ad eki olan -s yerine çoğul benzerlik gösterir. yapmak için istisna bir durum gerçekleşebilir: “foot” (ayak) -- “feet” (ayaklar); “child” (çocuk) – “children” (çocuklar), Fince Ünlü Uyumu gibi. Türkçede çoğul ekindeki ünlü uyumunu gördük. Fince ünlü uyumunda da bir sözcüğün gövdesine eklenen ekler de Dil Sürçmeleri
gövdedeki ünlünün ön ya da arka olması ile Dil sürçmeleri sesbilimsel düzeyde bazı seslerin yanlışlıkla koşullandırılarak ekin ünlüsü de ön ya da arka olarak yer değiştirilmiş şeklinde söylenmesidir. Örneğin, “çaba seslendirilmektedir. sarfetmiyorum” yerine “saba çarfetmiyorum” bir çeşit dil sürçmesidir. Dil sürçmeleri, konuşmayı nasıl ürettiğimiz Ünsüz Benzeşmesi daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir. Dil sürçmeleri, Ünlüler gibi, ünsüz sesler de çevrelerindeki seslere konuşma sırasında yapılan hatalardır, ancak bu hatalar bile benzeşebilirler. Örneğin, Türkçede “denk” gibi bir belli bir kural içinde gerçekleşir. sözcükteki genizsil /n/ sesi artdamaksıl /k/ sesine benzeyerek [ŋ] olarak sesletilir. Ayrıca İngilizcede Latinceden ödünç alınmış olumsuzluk öneki in- eklendiği sözcükteki ilk sesin söyleniş özelliklerine göre değişiklik gösterir: “Ability” (yetenek) – “inability” (yeteneksizlik), “possible” (mümkün) – “impossible” (imkansız), “legal” (yasal) -- “illegal” (yasa dışı), “reversible” (geriye döndülebilir) – “irreversible” (geriye döndürülemez), gibi örneklerde derin yapıda in- olan önekteki ünsüz, eklendiği sözcüğün başındaki ünsüze, oluşturulduğu yer açısından benzeşir.
Ötümsüzleşme
Türkçe, Almanca ve Rusça gibi kimi dillerde sözcük sonunda yer alan ötümlü ünsüz ötümsüz hale dönüşebilir: Örneğin, derin yapıda /b/ olan ses, [p] olarak ötümsüzleşir: dolabà dolap, gibi.
Ses Düşmeleri
• Ünlü düşmesi: “gönül” “gönlüm” örneklerinde görüldüğü gibi Türkçede bir ek alan iki seslemli sözcüklerde kapalı ünlü düşebilir. • Ünsüz düşmesi: “asteğmen” gibi bir örnekte görüldüğü gibi bir sözcüğe başka bir sözcük ya da ek eklendiğinde ünsüz düşmesi gözlenebilir. Bu bölümde Türkçede /s/, /j/, /y/ gibi farklı ünsüzlerin düştüğü pek çok örnek bulabilirsiniz.
Özellik Değişmesi
• Soluklanma: Türkçede sözcük başında ve vurgulu seslem başında patlamalı ötümsüz sesler soluklanmalı hale dönüşür. Örneğin, “kaptan” [kh apthan] olarak söylenir.
• Ünlü Yükselmesi: Türkçede -(y)AcAk eki, sonsesi açık ünlü olan sözcüğe eklendiğinde bu ünlü kapalı ünlüye dönüştürür: Örnek “anlayacak” [anlıycak] olarak sesletilebilir. • Genizsilleşme: Türkçe çoğul ekindeki /l/ sesi genizsil bir sesle biten bir sözcüğe eklendiğinde genizsil olarak sesletilir: “onlar” [onnar] olarak söylenebilir.
Başkalaşmalı Biçimler
Normal koşullardaki kurallardan farklı, istisna olan ve düzenli anlamsal ve/veya dilbilgisi ilişkilerinin