önce geldiğinde [ε], ev,et,ek gibi diğer durumlarda ise [e] Giriş olarak iki sesbirimciği olarak gerçekleşmektedir. [e] ile [ε]
Dilbilimde bir dilde bulunan sesleri ve bu seslerin dilin seslerinin ikisinin de temel ünlü özellikleri ön, düz, orta anlamlı birimlerini oluştururken birbirleri ile olan ünlü özellikleridir. Ancak ikisi birbirinden [e] sesinin ilişkilerini inceleyen alt alana sesbilim denir. Bir dilin gergin, [ε] sesinin ise gevşek olmaları bakımından farklıdır. sesbilimi, o dilin ses dağarcığını, o dilde bulunan seslerin Türkçenin sesyapısı içinde bir ünlünün gergin/gevşek biçimbirimler içindeki dizilişini, bu seslerin bulundukları olması sözcüğün anlamında bir fark yaratmamaktadır. [ε] konumlara bağlı olarak gösterdikleri değişimleri inceler ve ve [e] seslerinin dağılımını şöyle ifade edebiliriz: genizsil bu özelliklerin kurallarını belirler. ve akıcı ünsüzlerden önce [ε], diğer konumlarda [e] Dillerin kendine özgü ses düzenleri vardır. Bu düzen o dilde seslendirilir. Bu açıdan [ε] ve [e] sesleri /e/ sesbiriminin anlam farkı yaratan seslerin niteliğini, bunların sözcük birer sesbirimciğidir.
yapısı içinde sıralanışını, değişik bağlamlarda uğradıkları Sesbirimcikler ve Bütünleyici Dağılım değişimleri içerir. Dilbilgisinin bir bileşeni olan sesbilim, Sesbirimcikler sözcük yapısı içinde bütünleyici dağılım dillerin ses düzenini inceler, bir dilde bulunan seslerin içindedirler; bir sesbirimciğin bulunduğu konumda diğeri niteliğini, seslerin dizilişini ve değişimlerini, bulunmaz. Sesbirimcikler sesbirimlerin seslem içindeki biçimbirimlerin söylenişini inceler ve bunların kurallarını konumlarına ve önlerinden ya da arkalarından gelen belirler. seslerin niteliğine bağlı olarak söylenişlerinde değişim
Sesbirimler ve En Küçük Çiftler gösterir ancak anlamda fark yaratmaz.
Bir dilin sesbilimsel yapısının en temel özelliklerinden biri, En küçük çiftlerde iki ses birbirinin yerine geçme ilişkisi o dilde bulunan seslerin hangisinin sesbirimsel olduğudur. içinde değilse aralarındaki dağılım bütüncül dağılımdır. Bir Bir sesin bir dilde sesbirimsel olması, o sesin bulunduğu sesin aynı konumda değişimli olarak bulunan sözcük ile benzer sesler içeren ancak aynı konumda başka sesbirimcikleri serbest dağılım içindedir. Soluklu [ph] ve bir ses olan sözcük arasında anlam farkı yaratmasına soluksuz [p] sesleri Türkçede sözcük sonunda serbest bağlıdır. dağılım içindedir.
Sesbirimler ve En Küçük Çiftler Doğal Ses Sınıfları ve Ayırıcı Özellik
Bir dilde bir sesin sözcükler arasında anlam farkı yaratması, Sesbirimcikler, temel ses özellikleri bakımından birbirine o sesin dilin sesbilim bileşkesinin bir öğesi olduğunu benzeyen ancak sözcük içinde bulunduğu konuma ya da gösterir. Bir dilde sözcükler arasında anlam farkı yaratan önünde ya da arkasında bulunan sese bağlı olarak bazı seslere sesbirim denir. Aralarındaki anlam farkı yalnızca bir özelliklerinde birbirinden farklı olan ses oluşumlarıdır. ses tarafından yaratılan sözcükler en küçük çiftler oluşturur. Dilbilimde sesbirimler iki eğri çizgi / / arasında, Örneğin, Türkçede ak/aç, bil/bit, kas/kaz vb. sözcükleri, en sesbirimcikler ise köşeli ayraçlar [ ] arasında gösterilir. küçük çiftlerdir. En küçük çiftler oluşturan sesler karşıtsal Dillerde benzer özelliklere sahip seslerin benzer sesbilgisel dağılım içindedir. özellikler göstermesi onların doğal ses sınıfı En küçük çift, iki sözcük arasında anlam farkının yalnızca oluşturmalarından kaynaklanmaktadır. Her dilde bir ses tarafından oluşturulduğu sözcüklerdir. sözcüklerin sesbilimsel göstergesi ile gerçek söylenişi arasında farklar bulunması evrenseldir. Bu kurallar doğal Sesbirimler ve Karşıtsal Dağılımı sınıf oluşturan seslerin o dildeki bütününü etkiler ve o sınıfa Anlam farkına yol açan sesler, sözcük içinde değişik bağlı olan bütün sesleri içeren biçimbirimlere uygulanır. konumlarda bulunabilir. En küçük çift oluşturan pil, bil, dil, Doğal ses sınıfı aynı temel özelliklere sahip olan seslerden kil, bel, sel, kel sözcükleri arasındaki anlam farkı sözcük oluşan ses sınıflarıdır. Sesbilgisel süreçler bir doğal sınıfın başındaki p, b, d, k, s seslerinin bulunmasından tüm üyelerini etkiler. Bir biçimbirimin birden çok kaynaklanmaktadır; birer ünsüz sesbirimi olan p, b, d, k, s biçimbirimciği olması tüm diller için geçerli bir özelliktir. seslerinin bulunması sözcükler arasında anlam farkı Biçimbirimlerin değişkelerinin niteliğini, sayılarını ve yaratmaktadır. Bu da göstermektedir ki Türkçede p, b, d, k, dağılımını belirleyen koşullar ise dile özgüdür ve her dil s sesleri karşıtsal dağılım içindedir. Sesbirimler dilbilimde için farklıdır. eğri çizgiler arasında gösterilir: /p/, /b/, /d/, /k/, /s/. İki ses en küçük ikiliden birbirinin yerine geçtiğinde anlamsal Bir dildeki sesbilimsel kurallar yalnızca bireysel seslere farklılığa yol açarsa bu iki ses o dilde birer sesbirimdir ve uygulanmaz, o ses sınıfını oluşturan tüm üyelere uygulanır: aralarındaki dağılım karşıtsal dağılımdır. Türkçede ötümsüz patlamalıların soluklanma kuralı yalnızca /p/ ve /t/ seslerine değil, ötümsüz patlamalı Sesbirimcikler sesbirimlerin hepsini kapsamaktadır: Türkçede Soluklanma
Bir dilde bir sesbirimin değişkelerine sesbirimcik denir. Kuralı ötümsüz patlamalı ses sınıfının bütün üyelerine Sesbirimcikler, değişkeleri oldukları sesbirimin temel uygulanır. özelliklerine sahiptir ancak o sesbirimin diğer Bir sözcükte bir sesbilgisel özelliğin artı [+] değeri, diğer değişkelerinden bir özellikte ayrılır. Örneğin, Türkçede /e/ sözcüklerdeki eksi [-] değeri ile karşıtlık ortaya ünlüsü sen sözcüğünde olduğu gibi genizsil ünsüzlerden
çıkardığında, o sesbilgisel özellik incelenen dil için ayırıcı üç seslemli olarak söylenir. Yer belirteçlerinden aşağı özelliktir. Türkçede pil ve bil sözcüklerinde olduğu gibi sözcüğünün son ünlüsü /ɯ/, ünsüz ile başlayan bir ek çiftdudaksıl patlamalı sesin ötümlü ya da ötümsüz olması, eklendiğinde ve kökün son sesi olduğunda anlam farkı yaratmaktadır. Buna göre, Türkçe için düşürülmektedir. [ɯ] ünlüsünün düşürüldüğü durumlarda ötümlülük/ ötümsüzlük ayırıcı özelliktir. Buna karşın, kökün ikinci seslemindeki [a] ünlüsü uzatılır. ötümsüz patlamalı seslerin soluklu ya da soluksuz olması /h/ düşmesi: Türkçede hane sözcüğü ile oluşturulan bileşik artık ya da öngörülebilir özelliktir, patlamalı sesin ötümsüz sözcüklerde /h/ sesi düşürülmektedir. Bu sözcüklerde olmasına bağlıdır. Bu da o sesin hangi konumlarda soluklu sözcük-içi biçimbirim sınırlarında önünde ve arkasında /a/ olacağının öngörülebildiğini belirtmektedir. ünlüsü arasında bulunan /h/ sesinin düşürülmesi sonucunda Soluklanma Kuralı /a/ ünlüsü uzun ünlü olarak söylenir.
Türkçede ötümsüz patlamalı /p/, /t/, /k/ ünsüzleri, sözcük Ses aktarımı: Dillerde sözcüklerin ses diziminde görülen başında ya da sözcük içinde seslem başında özelliklerden biri de bazı sözcüklerde seslerin yer bulunduklarında soluklu olarak söylenmektedir. Ötümsüz değiştirmesidir. Seslerin yer değiştirmesi genellikle belli patlamalı seslerin benzer konumlarda soluklanma özelliği sözcüklerde görülmektedir. Sözcüklerin sesletiminde göstermesi dillerde yaygın olarak görülen bir özelliktir. Bu ölçünlü dildeki dağılımdan farklı olarak sözcük içindeki özelliği soluklanma kuralı olarak genelleyebiliriz. Sesbilim seslerin dizimindeki farklı ses sıralamasına ses aktarımı kuralları, yalnızca tek bir sesbirime uygulanmaz. Kurallar denir. Örneğin Türkçede bazı anadili konuşurlarının kibrit doğal sınıf oluşturan sesbirimlerin tümüne uygulanır. sözcüğünü, kirbit olarak akıcı /r/ sesi ile ötümlü patlamalı Türkçenin soluklanma kuralı; ötümsüz patlamalı sesler olan ses olan /b/’nin yerini değiştirerek söylediği /p/, /t/, /k/ sesbirimlerini kapsamı içine alır. gözlemlenmektedir.
Dillerin Sesbilimsel Özellikleri Sesdizimi ve Seslem Yapısı
Bazı sesler bazı dillerde ayrı sesbirimler oluştururken başka Bir dilde sözcük yapımında sesbirimlerin sözcük içinde dillerde aynı sesbirimin değişkesi olarak yer bulundukları konumları ve sıralanışta birbirleri ile ilişkisi o alabilmektedir. dilin sesdizilim kuralları sesdizilim kuralları tarafından
Ses Sınıfları belirlenir.
Dillerde bir sesin sesbilimsel niteliği olup olmadığı Dillerin seslem yapısını belirleyen özelliklerden biri çok incelenen dilin kurallarına göre belirlenir. Türkçede yan seslemli sözcüklerde seslemleri oluşturan sesler arasındaki akıcı /l/ ile üstdamaksıl akıcı /r/ ayrı birer sesbirimdir. Buna ilişkidir. Bazı dillerde seslemlerin ünlüleri arasında ses karşın Korecede yalnızca bir akıcı ses /l/ bulunmaktadır ve uyumu vardır. Fince böyle bir dildir, çok seslemli bu ses iki ünlü arasında bulunduğunda [r] sesi olarak sözcüklerde seslemlerin arasında ünlü uyumu vardır: Bir söylenmektedir. sözcük içindeki ünlüler ön ve arka özellikleri bakımından uyum gösterirler. Sesbilgisel Süreçler Ünlü genizsilleşmesi: İngilizcede genizsil ünsüzlerden Bürünsel Sesbilim
önceki konumda bulunan ünlülerin genizsil olarak Bürünsel özellikler vurgu, ezgi ve perde değişimleridir. oluşturulması sesbilimsel koşullandırmanın bir başka Söyleyişte belirli ezgi ve vurgu yapılarıyla oluşan örneğidir. Genizsil ünsüzlerden önceki konumda olan sesletimsel özelliklere bürünsel özellikler denir. Bürünsel ünlüler genizsil ünlü olarak oluşturulmaktadır. Ünlü özellikler sözcüklerin ve yapıların arasında anlam farkı genizsilleştirilme sözcükler arasında anlam farkına yol yapar. Öbek ve tümce anlamı açısından ele alınan bürünsel açmaz, ünlünün bulunduğu ses ortamına bağlı kurallı bir özellikler parçalar üstü sesbilimsel özellikler’dir. değişimdir. Ünlü genizsilleşmesi ses benzeşmesidir. Vurgu Genizsil Benzeşmesi: Dillerde ünlüler olduğu kadar Vurgu, sözcük, öbek ve tümce vurgusu olarak üç düzeyde ünsüzler de sözcüklerin söylenişinde sözcük içinde incelenir. Sözcük vurgusu, iki ve daha fazla seslemli bulundukları konum ya da önlerinden ya da arkalarından sözcüklerde seslemlerden birinin diğerlerine göre daha gelen seslere özellikleri bakımından uyum sağlarlar. Bunun belirgin olarak söylenmesidir. Üç düzeyde de o düzeyi bir örneğini Türkçede şimdi gibi bazı sözcüklerde genizsil oluşturan birimlerden diğer birimlere göre daha kuvvetli ünsüz /m/’nin oluşma noktası bakımından arkasından gelen oluşturulan birim birincil vurguyu taşır. Diğer birimler, ünsüz ile benzeşmesinde görebiliriz. Türkçe köklerde birincil vurgu taşıyan birime göre daha zayıf vurguya çoğunlukla genizsil sesler kendilerinden sonra gelen sahiptir. Türkçede vurgu, birincil ve zayıf vurgu olmak patlamalı sesler ile eş çıkışlıdır. üzere iki vurgu düzeyinde gerçekleşir. Sözcük düzeyinde,
Ses Düşmesi: Türkçede bazı yer belirteçleri, ne-soru kök, bileşik sözcük ve tamlama yapıları vurgu düzeneği sözcüğü ile yapılan sorularda ses düşmeleri olmaktadır. birbirinden farklı özellikler sergiler. Çok seslemli köklerin Kökün son sesi kapalı düz ünlü olan yer belirteçlerine ünsüz iki ayrı vurgu derecesi vardır. Bunlar, seslemin diğer(ler)in- ile başlayan {-DA}/{-DAn} durum ekleri ya da iyelik eki den daha kuvvetli, belirgin ve yüksek bir tonla söylendiği
{-sI} eklendiğinde, kökün son ünlüsü düşürülür ve sözcük
birincil vurgu [Ú], diğeri ise birincil vurgu almayan seslemlerde bulunan zayıf vurgudur [Ù].
Ezgi
Diller ezgi değişimlerini, sözcükler ve yapılar arasında anlam farkını ifade etme özelliğinde birbirlerinden farklı özellikler sergiler. Türkçede ezgi örüntülerinin yapılar arasında işlev farkı belirttiği bağlamlar çok kısıtlıdır. {mI} parçacığı kullanılmadan yükselen ezgi ile söylenebilen istek soruları, genellikle tek sözcüklü ya da kısa bir öbek yapısından oluşur.
Perde
Asya dillerinden Çince ve Tayca ve Afrika dillerinden Nijeryada konuşulan Nupe gibi birçok dilde sözcükleri oluştururken ses perdesindeki fark sözcükler arasında anlam farkı yaratmaktadır. Ses perdesinin anlam farkı yarattığı diller ton dilleri olarak adlandırılır. Ton dillerinde seslemler değişik tonlamaları içeren perde değişiklikleri ile oluşturulur. Tonlamalar yükselen [á], alçalan [à], yükselen- alçalan [â], alçalan-yükselen [ă] ve düz [ā] olabilir. Nupe dilinde aynı ünlü-ünsüz sesbirimcikleri olan sözcükler arasındaki anlam farkının değişik perde düzeyleri ile belirtildiğini göstermektedir. Burada gördüğümüz gibi, Nupede yükselen, düz, alçalan olmak üzere üç düzeyde perde farkı vardır.