TDE304U-ÇAĞDAŞ TÜRK YAZI DİLLERİ II
Ünite 2: Uygur Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri
Doğu Türkistan Uygur Arap Alfabesi
(Bakınız s. 39)
Kazakistan Uygur Kiril Alfabesi
(Bakınız s. 40)
Uygur Türkçesi Metin Örnekleri:
1. Metin:
KURTULUŞ YOLİDA
Qutuluş yolida sudek aqtı bizniñ qanimiz
Sen üçün ey yurtimiz bolsun fida bu canimiz.
Qan keçip hem can berip ahır qutuldurduq séni
Qutuluşqa qalbimizde bar idi imanimiz.
Yaru-hemdem boldi bizniñ himmetimiz sen üçün
Dunyani sorğan idi himmet bilen ecdadimiz.
Yurtimiz biz yüz-kozünni qan bilen pakizleduq,
Emdi hiç kirletmigeymiz çünki Türktür namimiz
Atilla, Çingiz, Tümür... Dünyani titretken idi
Can berip, can alimiz, biz ular evladi biz.
Çiqti can hem aqti qan, düşmendin boldi el aman,
Yéşisun, miñ yéşisun parlansun istiqbalimiz.
Mehemmet Ali Tevfik
KURTULUŞ YOLUNDA
Kurtuluş yolunda su gibi aktı bizim kanımız,
Sen için ey yurdumuz feda olsun bu canımız.
Kan akıtıp hem can verip sonunda kurtardık seni
Kurtulmaya kalbimizde var idi imanımız.
Bir nefes hem oldu yar himmetimiz sen için
Dünyayı sormuş idi himmet ile ecdadımız.
Yurdumuz biz yüz gözünü kan ile temizledik
Şimdi hiç kirletmeyiz çünkü Türktür namımız.
Atilla, Cengiz, Timur dünyayı titretmiş idi
Can verip, can alırız, biz onların evladıyız.
Çıktı can hem aktı kan, düşmandan oldu el-aman
Yaşasın, bin yaşasın parlasın istikbalimiz.
Mehmet Ali Tevfik
2. Metin:
POLU
Ependi ayaliğa deptu:
-Oxşitip bir polu qilğin, meze qilip yeyli!
-Xudayim buyrisa, désile, - deptu ayali.
Hey nadan xotun sen poluni étiver, polu teyyar bolğandin kéyin Xudanniñ
buyriğanbuyriminiğa qarimay. Yévemeymizmu, -deptu. Polu teyyar boluptu, tavaqqa usuluptu, destixanğa ékilip, emdi qolini tavaqqa sunğanda qazixanidin ikki mulazim kélip, “Sizni qazi çaqirivatidu” dep, Ependimni kiyimni kiyişke qoymay, aldiğa sélip haydap élip méñiptu. Ependini qazixanidin xuptenidin kéyin qoyup bériptu. Öyige kélip, işikni asta qéqiptu. Ayali:
-Kim bu? - dése, Ependi:
-Xudayim buyursa men séniñ ériñ, -deptu.
PİLAV
Efendi (Nasrettin Hoca) hanımına demiş:
-Şöyle bir pilav yap, tadını cıkararak yiyelim.
-Allah izin verirse, deseniz, demiş hanımı.
Hey akılsız kadın, sen pilavı yapıver, pilav hazır olduktan sonra, Allah’ın izin verip vermediğine bakmadan yiyemez miyiz demiş. Pilav hazır olmuş. Tabağa konulmuş. Sofraya eğilip, tam elini tabağa uzattığında, mahkemeden iki mulazım gelip, “Sizi kadı cağırıyor” deyip Efendi’yi giyimini giymeye fırsat vermeden onune duşurup apar topar alıp gitmişler. Efendi’yi mahkemeden yatsıdan sonra salıvermişler. Evine gelince, kapıyı yavaşca çalmış. Hanımı:
-Kim o? deyince, Efendi:
-Allah izin verirse ben senin kocanım, demiş.
3. Metin:
ŞAMAL QANDAQ PEYDA BOLİDU
Béliq suda insan havada yaşaydi. Béliq heriketlenmise yaki su qimirlinmisa, suniñ bar yoqliği beliqqa körünmeydu hem añlanmaydu. Şuniñğa oxşaş biz havani ozimiz qimirlatmiğice yaki hava qimirlinmigice bayqimaymiz. Amma jugrişimiz bilen havani bayqaymiz, üzümizge hava dolqunliri urulidu. Bezi vaqitlarda quliğimizğa şamalniñ üşqétip çiqini añlinidu. İssiq bolminiñ işigini açsaq, soğ şamal öyge tövendin kiridu,
juquridin bolsa, issiq hava talağa çiqip ketidu. Şamal bezi vaqitlarda kün çiqiştin çiqsa, bezide kün pétiştin çiqidu. Eslide şamal havaniñ intayin qizip kétişidin yaki sovup kétişidin peyda bolidu. Démek, issiq hava bilen soğ havaniñ qoşuluşudin şamal peyda bolidu.
RÜZGAR NASIL MEYDANA GELİR
Balık suda, insan havada yaşar. Balık hareket etmese veya su kımıldamasa suyun var veya yok olduğunu balık bilemezdi. Bunun gibi biz de havayı kımıldatmasak veya kımıldamasa fark etmeyiz. Ama koşmamız durumunda havayı hissederiz ve yüzümüze hava dalgaları değer. Bazen kulağımızda rüzgârın uğultusu işitilir. Sıcak odanın kapısını açsak, soğuk rüzgâr eve aşağıdan girer, yukarıdan ise sıcak hava dışarıya çıkar. Rüzgâr bazı zamanlarda doğudan çıksa, bazen de batıdan çıkar. Aslında rüzgâr havanın çok ısınmasından ya da soğumasından meydana gelir. Demek ki, sıcak hava ile soğuk havanın çok ısınmasından ya da soğumasından meydana gelir.
4. Metin:
TAN ŞAMALLİRİ
Yelpünüp ötken tañ şamalliri
Bir dem qéşimda toxtap ötüñler,
Yürek zarini, ah ve derdini
Merhemet eylep añlap ötüñler!
Éşip tağlardin bérip yetkende
Tenri téğinin iteklirige,
Yipek romaldek qoluñlar tegsün
Dertmen gullerniñ çiçeklirige!
Teselli oqup, derdige derman,
Ğeyret qoşuñlar ğeyretlirige,
Muñluk salamlar bérip éytiñlar
Dertmen gullerniñ ciceklirige!
Yillardin béri tevrigen déñiz,
Emdi vaqtidur obdan éytiñiz.
Qurbansız deva bolmigan heç çağ
Biz dava qılip, qanmiğan héç çağ.
Menmu yasaymen tileklik dolqun
Özemge layiq salimen şavqun.
Şair tileydu şundaq tilekni,
Xiyaldiki u bir kéliçekni
Yelpunup ötüñ tağlar béşidin,
Tağlardin ötkeç cençi qéşidin.
Menmu raslidim ötkür qılicim,
Öteşke teyyar uluğ burçum!
Ebdurehim Ötkür
SEHER RÜZGARLARI
Esip geçen seher rüzgârları
Bir an karşımda durup geçiniz,
Yürek zarını, ah ve derdini
Merhamet kılıp bilip geçiniz!
Aşıp dağlardan varıp yetende
Tanrı dağının eteklerine,
İpek mendil gibi elin değsin
Dert yaşı akan yanaklarına.
Teselli edip derdine derman,
Gayret ekleyin gayretlerine.
Gamlı selamlar verip söyleyin
Dertle güllerin çiçeklerine!
Yıllardan beri oynayan deniz,
Şimdi vaktidir, güzel deyiniz.
Kurbansız dava olmadı asla,
Biz davamıza kanmadık asla.
Ben de dilekle dalgalanırım,
Özüme layık ışık salarım.
Şair diler böyle bir dileği,
Hayalindeki şu geleceği.
Esip geçin dağların başından,
Dağlardan geçen cenkçi yanından
Ben de biledim keskin kılıcımı,
Ödemeye hazırım borcumu!
Abdurrahim Ötkür
Aşağıda Uygur Türkçesiyle verilen metni Türkiye Türkçesine aktarınız.
Burunqi zamanda, bir padişaniñ güzel bir qizi bar ikeñ. Uniñğa nurğun şeherlerdiñ elçiler kelgen bolsimu qiz ret qiptu. Qizniñ köñlide nime barliğini bilelmigen ata-anisi uniñ nime şerti barliğini soraptu.
-Başqa şertim yoq, deptu qiz. Kimde kim maña birle vaqitniñ içide hem gaday hem bay ikenligini körsitip, meni qayil qilalisa, men şu kişige tegimen.
Metnin Türkiye Türkçesindeki karşılığı şu şekildedir:
Eski zamanlarda bir padişahın güzel bir kızı varmış. Ona birçok şehirden dünürler gelse de kız reddediyormuş. Kızlarının gönlünde ne olduğunu bilemeyen anne ve babası onun ne şartları olduğunu sormuşlar.
-Başka şartım yok, demiş kız. Her kim bana aynı zamanda hem fakir hem de zengin olduğunu gösterip beni ikna edebilirse, ben o kişiyle evleneceğim.