TDE301U-XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Ünite 9: Harezm Türkçesi: Metin İnceleme III: Mukaddimetü’l. -Edeb ve
Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri
Muḳaddimetü’l-Edeb (Edebe Giriş)
• Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız’a sunulmuştur.
• Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlüktür.
• Mukad-dimetü’l-Edeb isimler, fiiller, isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları, isim çekimi, fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır.
• Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca, Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir.
• Alfabe sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır.
• Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur.
• Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır.
• Bunun dışında Paris, Şuster, Hive, Taşkent, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi, Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır.
• Polonyalı Türkbilimci Ananiasz Zajackowski 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır.
• Nuri Yüce Şuster nüshasınını neşretmiştir.
• Moğolca nüshasını 1938’de N. N. Poppe neşretmiş; bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. S. Kaçalin tarafından Türkçeye çevrilmiştir.
Kelime İzahları
ara ayı : aralık ayı, (müslüman takviminde) on ikinci ay ay : 30 günlük zaman dilimi
ay başı : ay başı
aynıñ yakı : ay sonu
bayram ayı : (müslüman takviminde) onuncu ay
bıltur : geçen yıl
bu yıl : bu yıl
cumadi’l-ahirat ayı : (müslüman takviminde) altıncı ay cumadi’l-avval ayı : (müslüman takviminde) beşinci ay çak : çağ
èki paygambarnıñ arası ötken çakı : İki peygamber arası geçen dönem
kèce : gece
kèce kündüz : gece gündüz
kèceniñ bir ülüşi : gecenin bir bölümü
kèlür yıl : gelecek yıl
kış : kış
kışnıñ ahir kècesi : kışın son gecesi
kurban ayı : (müslüman takviminde) sonuncu ay
küz : güz, sonbahar
muharram ayı : (müslüman takviminde) önüncü ay rabi‘u’l-ahir ayı : (müslüman takviminde) dördüncü ay rabi‘u’l-avval ayı : (müslüman takviminde) üçüncü ay racab ayı : (müslüman takviminde) yedinci ay
roza ayı : oruç ayı, (müslüman takviminde) dokuzuncu ay safar ayı : (müslüman takviminde) ikinci ay
seksen yıl : seksen yıl
şa‘ban ayı : (müslüman takviminde) sekizinci ay
tañ : tan
yarım kèce : gece yarısı
yarulkı kèce : önceki gece
yay : yaz
yaz : ilkbahar
yıl : yıl
yılnıñ ülüşdin bir ülüş : yılın mevsimlerinden bir mevsim
Mu‘inü’l-Mürid
• 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir.
• Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir.
• Dinî şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir.
• Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır.
• Ḳutadġu Bilig ve ‘Atabetü’l-Ḫaḳāyıḳ’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır.
• Eser; iman, marifetü’lhak ve Hz. Peygamber, nasihat, zekat, iradat, edep, iktida, sohbet, şeriat- tarikat, nefis ve kalp, süluk, şükür ve zikir bölümlerinden oluşur.
• Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde bulunmaktadır.
• 1988’de Recep Toparlı tarafından yayımlanan eser, 2008’de Recep Toparlı ve Mustafa Argunşah tarafından tekrar neşredilmiştir.
Metin Örneği ulaşu ‘daima’ : < ulaşu
352 tèger ‘değer’ : < tèg-er
takı nefs nişanı şikayet kılur tarısa ‘ekse’ : < tarı-sa
dikir kılgu yèrde hikayet kılur yörise ‘yürüse’ : < yöri-se
kurug da‘vi birle zahir körkütüp bile ‘ile’ : < bile
ulaşu bu gafletni ‘adet kılur kètürmişde ‘getirince’ : < kèl-tür-miş+de.
353
fesadnı tilemişde emmare ol
nedamet kètürmişde levvame ol
hidayetga tevfik bolur mülhime
veli mutma‘inne tama’nine ol
354
inabet iradet üze hoş tebat
kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat
bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı
bolur mutma’inne bulur ol necat
355
mürid yolnı muntèg bilü yörise
tèger maksudınga bu nefs korısa
ayıtmışda allah hakikat muhib
añar bag u bostan cahan tarısa
Çeviri
352
Nefis, nişanı şikâyet eder. Zikredecek yerde hikâye eder. Kuru dava ile açıkça gösterip sürekli bu gafleti âdet edinir.
353
Fesadı istediğinde nefs-i emmaredir, pişmanlık getirdiğinde nefs-i levvamedir. Hidayeti ve Allah’ın yardımını ilham eden, nefs-i mutmainnedir.
354
Kişi, inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse, bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse, mutmain olur ve kurtuluşu bulur.
355
Mürit, yolu böyle bilip yürürse ve bu nefis de fırsat verirse dileğine ulaşır. Kişi Allah’ın gerçek dost olduğunu söylediğinde onun için dünya ekilecek bağ ve bostandır.
Kelime İzahları
kurug ‘kuru, boş’ : < kuru-g
körkütüp ‘gösterip’ : < körküt-üp