TDE301U -XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Ünite 5: Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler
Metin İnceleme I
1.Çeviriyazı
yaruk yaz faslın uluġ buġra han ögdisin ayur
1. tuġardın ese keldi öŋdün yėli ajun ėtgüke açtı uştmah yolı
2. yaġız yėr yıpar toldı kāfūr kitip bezenmek tiler dünyā körkin itip
3. irinçig kışıġ sürdi yazkı esin yaruk yaz yana kurdı devlet yasın
4. yaşık yandı bolġay yana ornıŋa balık kudrukındın kozı burnıŋa
5. kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl
6. yaġız yėr yaşıl torku yüzke badı hıtay arkışı yadtı tawġaç edi
7. yazı taġ kır oprı töşendi yadıp ėtindi kolı kaşı kök al kedip
8. tümen tü çėçekler yazıldı küle yıpar toldı kāfūr ajun yıd bile
9. sabā yėli koptı karanfil yıdın ajun barça bütrü yıpar burdı kin
10. kaz ördek kuġu kıl kalıkıġ tudı kakılayu kaynar yokaru kudı
11. kayusı kopar kör kayusı konar kayusı çapar kör kayu suv içer
12. kökiş turna kökte ünün yaŋkular tizilmiş titir teg uçar yėlgürer
13. ular kuş ünin tüzdi ünder ėşin silig kız okır teg köŋül bėrmişin
14. ünün ötti keklik küler katġura kızıl aġzı kan teg kaşı kap kara
15. kara çumġuk ötti sata tumşukın üni oġlaġu kız üni tėg yakın
16. çėçeklikte sandvaç öter miŋ ünün okır sūr-ı cibri tünün hem künün
17. elik külmiz oynar çėçekler üze sıġun muyġak aġnar yorır tėp keze
18. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar çėçek yazdı yüz kör küler katġurar
19. iletü maŋa açtı dünyā sözin ayur körmediŋmü bu hakan yüzin
20. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz ėşitmediŋ ėrse ėşit mende söz
2.Türkiye Türkçesine Aktarma
Parlak ilkbahar zamanını ve yüce Buğra Han övgüsünü söyler, anlatır
1. Doğu rüzgarı doğudan eserek geldi, dünyayı süslemek için cennet yolunu açtı
2. Kafur gidip kara toprak misk kokusuyla doldu, dünya güzelliğini düzenleyip süslenmek ister
3. İlkbahar rüzgarı kötü kışı sürdü, uzaklaştırdı; parlak ilkbahar yine mutluluk yayını kurdu
4. Güneş yine yerine dönmüş olacak, balık burcundan koç burcuna dönmüş olacak
5. Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi; mor, al, sarı, mavi, kırmızı (ile) süslendi
6. Kara toprak yüzüne yeşil örtü bağladı, Çin kervanı Çin ipekli kumaşını yaydı (serdi)
7. Ova, dağ, kır, vadi, yayılıp döşendi, yamacı ve tepesi yeşil, al giyip süslendi
8. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı, dünya güzel koku ile misk ve kafur doldu
9. Saba rüzgarı karanfil kokusuyla çıktı, dünya sonra tamamiyle misk koktu
10. Kaz, ördek, kuğu, kıl kuyruk göğü kapladı, ötüşerek yukarı-aşağı uçuşlar
11. Bak! Kimisi kalkar kimisi konar, kimisi koşar kimisi su içer
12. Mavi turna gökte yüksek sesler çıkarır, dizilmiş deve kervanı gibi uçar havalanır
13. Temiz bir kızın gönül verdiğini çağırdığı gibi keklik sesini ezgilendirdi, eşini çağırır
14. Keklik yüksek sesle öttü, katılarak güler. Kırmızı ağzı kan gibi kaşı da kapkara
15. Kara çumguk mercan gagasıyla öttü, sesi nazlı bir kızın sesi gibi cana yakın
16. Çiçeklikte bülbül bin sesle öter, gece-gündüz mezamir (ilahi) okur
17. Çiçeklerin üzerinde erkek ve dişi geyikler oynar, erkek ve dişi karaca yürüyorum diye gezerek oynar
18. Gök kaşını çattı gözü yaş saçar, çiçek yüzünü açtı bak katılarak güler
19. Dünya sırrını getirip bana açtı, sen bu hakanın yüzünü görmedin mi der
20. Uyuyordunsa şimdi kalk gözünü aç, işitmedinse benden söz dinle
Metin İnceleme II
1.Çeviriyazı
yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur
1. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl kėçer tėg tiriglik tükettim
2. esizim yigitlik esizim yigitlik tuta bilmedim men sini terk kaçıttım
3. yana kėlgil emdi yigitlik maŋa sen ayada tutayın aġı çuz töşettim
4. isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim
5. tiriglikke tatġı süçig cān sevinçi yigitlik teg edgü yok ermiş ayıttım
6. kiçiglik tatıġı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim
7. karılıkta kor yok köni turdum erse yavalıkka isiz tiriglikni ıdtım
8. esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım
9. temām erġuvān tėg kızıl meŋzim ėrdi bu kün zacferān urġın eŋde tarıttım
10. yıparsıġ kara başka kāfūr eşüdüm tolun teg tolu yüz kayuka ėlettim
2.Türkiye Türkçesine Aktarma
Gençliğe Acıyarak İhtiyarlığını Söyler
1. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim, fırtına yel gibi hayatımı tükettim
2. Eyvah gençliğime, yazık gençliğime ben seni tutamadım çabucak (elden) kaçırdım
3. Ey gençlik, yine gel sen bana, ben seni elimde tutayım, senin için ipekler döşettim
4. Eyvah bu gençlik hani nereye gitti? Ben seni ne kadar arayıp arattımsa da bulamadım.
5. Gençlik kadar hayatı tatlı kılan can sevinci olan iyi bir şey yokmuş
6. Küçüklüğün (çocukluğun) tadı gençliğin rahatı, huzurunu ben şimdi kaybettim, tam tutacakken elimden kaçırdım.
7. Eğer ben doğru bir şekilde yaşadımsa ihtiyarlığın zararı yok; nafile, boşu boşuna geçen hayatımı ben kötülükle geçirdim.
8. Ey gençlik, ben sana acıyorum; bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın, ben uzaklaştırdım.
9. Tam bir erguvan gibi kırmızı yüzüm vardı; bugün yüzüme safran tohumu sürdüm.
10. Misk gibi siyah olan başıma (beyaz) kafur saçtım; dolunay gibi olan yüzü nereye götürdüm.
Metin İnceleme III
DLT’den Seçilmiş Dörtlükler
1.Dörtlük
Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar
Türkiye Türkçesine Aktarma
(O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor), üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor); bütün güzellik (ler) ondan damlıyor (sanki), beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor.
2.Dörtlük
Avlap meni koymaŋız Ayık ayıp koymaŋız Akar közüm uş teŋiz Tegre yöre kuş uçar
Türkiye Türkçesine Aktarma
Beni avlayıp bırakmayın, söz verip sözünüzden dönmeyin; gözlerimden deniz gibi yaşlar akıyor, gözyaşlarımın etrafında kuşlar uçuyor.
3.Dörtlük
Kemi içre oldurup Ila suvın keçtimiz Uyġur tapa başlanıp Mıŋlak ilin açtımız
Türkiye Türkçesine Aktarma
Kayık içine oturup Ila ırmağını geçtik. Uygur (lar)a doğru yönelip Mıŋlak ülkesini fethettik.
4.Dörtlük
Yay kış bile karıştı Erdem yasın kurıştı Çerig tutup küreşti Oktaġalı utruşur
Türkiye Türkçesine Aktarma
Yaz (mevsimi) kış ile karşılaştı ve karşılıklı olarak erdem yayını kurdular. Asker (ler) saf oluşturup savaştılar ve birbirlerine ok atmak için karşı karşıya geldiler.
Metin İnceleme IV
Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler
1.VI. Bölüm Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında
biligdin urur men sözümke ula
biligligke ya dost özüŋni ula
bilig birle bulnur sa‘adet yolı
bilig bil sa‘adet yolını bula
bahalıġ dinar ol biliglig kişi
bu cahil biligsiz bahasız bişi
biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur
biliglig tişi er cahil er tişi
süŋekke yilig teg erenke bilig
eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig
biligsiz yiligsiz süŋek teg hāli
yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig
bilig bildi boldı eren belgülüg
biligsiz tirigle yitük körgülüg
biliglig er öldi atı ölmedi
biligsiz tirig erken atı ölü
2.Türkiye Türkçesine Aktarma
Sözüme bilgi ile temel atarım, ey dost! Bilgiliye yaklaşmaya çalış; mutluluğun yolu bilgi ile bulunur, bilgi edin ve mutluluk bul!
Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir, cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek, cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir, cahil olan erkek ise kadın gibidir)
Kemik için ilik ne ise, insan için de bilgi odur; insanın süsü, güzelliği akıldır, kemiğinki ise iliktir. Bilgisiz kişi iliksiz kemik gibi boştur; iliksiz kemiğe kimse el uzatmaz.
İnsanlar bilgi ile tanınır, bilgisiz hayatta iken kaybolmuş gibidir. Bilgili adam ölünce adı kalır; bilgisiz sağ iken ölüdür.
Metin İnceleme V
Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler
1.VII. Bölüm Dilin Muhafazası Hakkında
ėşitgil biliglig negü tėp ayur
edebler başı til küdezmek tėyür
tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun
kalı çıksa bektin tişiŋni sıyur
ne kim kėlse erke tilindin kėlür
tilindin kim edgü kim ėsiz bolur
ėşit büt bu sözke kamuġ taŋda ten
turup tilke yüknüp tazarru‘ kılur
küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ
küdezilse bu til küdezlür özüŋ
resul erni otka yüzin atġuçı
til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ
2.Türkiye Türkçesine Aktarma
Dinle, bilgili (kişi) ne diyor: Edeplerin başının dili korumak (dili doğru kullanmak) olduğunu söyler. Dilini tut, dişin kırılmasın; eğer dilini tutmazsan (dilin muhafaza altından çıkarsa) dişin kırılır.
İnsana ne gelirse, dilinden gelir; dili yüzünden kimi iyi, kimi kötü olur. Dinle ve bu söze inan “vücut her sabah kalkıp eğilerek dile yalvarır”
Dilini sıkı tut, gel, sözünü kısa kes (az konuş); dilini korursan kendini de korumuş olursun, Peygamber: “İnsanı yüzü koyun (yüz üstü) ateşe atan dildir” dedi; dilini sıkı tut yüzünü ateşten kurtar.
Açıklama: Yukarıdaki dörtlüklerde yer alan tiliŋ, özüŋ, sözüŋ, yüzüŋ gibi sözcüklerde çeviride de görüldüğü gibi eksiz belirtme durumu kullanılmıştır. Bu özellik, başka ekler için başka metinlerde de görülen bir özelliktir.